«قازاق حاندىعىنا 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «بۇل قازاق بىرىگىپ تە كورگەن، ءبولىنىپ تە كورگەن. بولىنگەنى - اقتابان، بىرىككەنى – ورداباسى» دەگەن ەدى. ال، ەندى وسى بولىنگەن كەز بەن بىرىككەن كەزگە ءبىر توقتالايىقشى... 1718 جىلى تاۋكە حان قايتىس بولعان سوڭ قازاق فەودالدارىنىڭ اراسىنداعى تارتىس پەن الاۋىزدىقتىڭ ءورشۋى، قازاق جۇزدەرىنىڭ دەربەستەنىپ، بىر-بىرىنەن الشاقتاۋى قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري-ساياسي كۇشىن مەيلىنشە السىرەتكەن ەدى. ورتا ءجۇزدى سامەكە حان مەن كۇشىك حان، ۇلى ءجۇزدى جولبارىس حان، كىشى ءجۇزدى ءابىلحايىر حان بيلەۋى – وسى بىتىراڭقىلىقتىڭ ايقىن كورىنىسى بولسا كەرەك. وسىلايشا بىر-بىرىنە باعىنباي، «الا جىلان، اش باقالىقپەن» بىتىسپەي جۇرگەنىن پايدالانىپ، جوڭعار بيلەۋشىلەرى 1723 جىلى ءوز اسكەرىن قازاق جەرىنە توپان سۋداي قاپتاتتى. جاۋدىڭ تۇتقيىلدان جاسالعان جويقىن جورىعىنان ەسى شىققان قازاقتار توز-توز بولىپ، جوسىپ كەتتى. قۇت مەكەن – اتاقونىسىنان، مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ، اش-جالاڭاش، جاياۋ-جالپى شۇبىرعان بۇل كوش قازاق تاريحىندا «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» دەگەن اتپەن قالدى. مۇنىڭ ءمانىسى: جاياۋلاپ بوسقان ەل شۇبىرا-شۇبىرا تابانى اعارىپ، «القاكولدىڭ تۇبىنە بارىپ سۇلاۋ» دەگەنى ەكەن. قازاقتاردىڭ ءحۇىىى عاسىر باسىنداعى ءحالىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە بىلاي دەپ سيپاتتايدى: «ءحۇىىى عاسىردىڭ العاشقى 25 جىلى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە سۇمدىق اۋىر ۋاقىت بولدى. جوڭعارلار، ۆولگا قىپشاقتارى مەن باشقۇرتتار جان-جاقتان ولاردىڭ ۇلىستارىن تالقانداپ، مالىن ايداپ الىپ، تۇتاس سەميالارىمەن تۇتقىنعا ايداپ اكەتىپ وتىردى» دەيدى. مىنە، وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن ەلدى الىپ شىعۋ، جاۋعا قارسى سوققى بەرۋدىڭ جولىن قاراستىرماق نيەتتە 1726 جىلدىڭ كۇزىندە بادام وزەنى ماڭىنداعى ورداباسى دەگەن جەردە بۇكىل قازاق جيىنى ءوتتى. تولە، قازىبەك، ايتەكە باستاعان ءار رۋدىڭ بيلەرى، ءابىلقايىر، ابىلمامبەت، سامەكە، كۇشىك، جولبارىس حاندار، سۇلتاندار، داڭقى شىققان قولباسشىلار مەن باتىرلار تۇگەل شاقىرىلدى. جيىنداعى نەگىزگى ماسەلە – باسقىنشى جاۋعا بۇكىلحالىقتىق تويتارىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ. بۇل جونىندە ا.ي.ليەۆشين: «ورتاق ءىس سول ارادا بىر-بىرىنە ادالدىققا انت بەرۋ ارقىلى قاستەرلەندى. ءابىلحايىر حان باس قولباسشى بولىپ سايلاندى، ءسويتىپ حالىقتىق ادەت بويىنشا قۇرباندىققا شالىنعان بيە بولاشاق تابىستىڭ كەپىلى رەتىندە قابىلداندى. باتىرلار اراسىنان بۇكىل قازاق جاساعىنىڭ ساردار بەگى بولىپ قانجىعالى بوگەنباي سايلاندى. سىرتتان تونگەن ءقاۋىپ ىشكى ءوزارا قىرقىستاردى ءبىتىستىردى، جالپى كەللىسىم تۋعىزىپ، ءبارىن ءبىر نارسەگە باعىتتادى. تۇتاس حالىقتىڭ جينالىسىندا ىلگەرى باسۋدىڭ، ورتاق جاۋعا شابۋىل جاساپ، ولاردى ەجەلگى قىرعىز-قازاق جەرىنەن قۋىپ شىعۋدىڭ نەگىزى قالاندى» دەيدى. ءسويتىپ، ورداباسىداعى وسى القالى جيىن، ءباتۋالى باسقوسۋ حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، جەڭىستى شايقاستاردىڭ (بۇلانتى، اڭىراقاي) باستاماشىسى بولدى. ءبىر وكىنىشتىسى، كەڭەستىك كەزەڭدە وسىناۋ تاريحي وقيعانى اۋىزعا الۋعا قورقاقتاپ، كوپتەگەن جىلدار بويى ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالدى. تەك، اڭساي كۇتكەن ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان سوڭ عانا «ورداباسى جيىنى» قايتا جاڭعىردى. 1993 جىلى ەل بيلىگىنىڭ قولداۋىمەن، ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ورداباسىعا ورالۋ» اتتى ۇلى جيىن وتكىزىلدى. وعان قازاقستان، وزبەكستان جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى قاتىسىپ، ءبىر حالىقتىڭ بىرلىگى ەندىگى جەردە تۋىستاس ءۇش حالىقتىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنە ۇلاستى. حالىقتىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەر باسقوسۋعا شولىركەپ قالعاندىعى وسى تۇستا كورىندى. تاڭعى ساعات تورتتەن باستاپ جان-جاقتان اعىلعان 150 مىڭداي جان نۇرسۇلتانىن بيىككە بەتتەتىپ، جانارلارىن جاس جۋىپ تۇردى دەيدى كورگەندەر. ورداباسى بيىگىنە تۋ تىگىلىپ، ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلدى، جول سالىنىپ، توڭىرەگى اباتتاندىرىلدى. ايتسە دە، سول جيىننان بەرى جيىرما ءبىر جىل ۋاقىت وتسە دە، بۇل ماڭدا ءىرى كولەمدەگى باسقوسۋلار وتپەيتىن بولىپ كەتتى. ادام اياعى سيرەپ، ۇمىتىلىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. ۋاقىت بۇل ءىستى ارى قاراي جالعاستىرۋ، جانداندىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. سەبەبى، قازىرگى تاڭدا ورداباسى – قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ، تۇركىستان – تۇركى حالىقتارى بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالۋعا ابدەن لايىقتى جەر. ورداباسى – قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىنىڭ سيمۆولى. ورداباسىدا بىرىككەن بىرلىك جايلى باسقوسۋ بولماعاندا، ەلىمىز بىت-شىت بولىپ، بىتىراپ كەتەر مە ەدى؟! ءبىراق، قۇدايعا شۇكىر، ەل بولدىق، ەڭسەمىزدى تىكتەدىك. ال، ەندى جاستارىمىزدىڭ بويىندا دۇرىس وتانسۇيگىشتىك قاسيەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇل تاريحي ورىننىڭ ماڭىزى زور. كىشكەنتاي عانا مونعول جۇرتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىنا ۇزدىكسىز «سەن موڭعولسىڭ. موڭعول بولىپ تۋىلعانىڭا قۋان. سەنىڭ شىڭعىس حانداي باباڭ بولعان، جارتى الەمدى جاۋلاعان» دەپ قۇيىپ وتىرادى ەكەن. ءبىز دە ءار ۇلانىمىزعا «سەن قازاق بولىپ دۇنيەگە كەلگەنىڭە ماقتان. سەنىڭ ابىلايداي باباڭ بار. قازاق دەگەن دارحان پەيىل، ادال كوڭىل حالقىڭ بار. بۇگىندە قازاقستاندى الەم تانيدى. ەلباسىمىز «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ايتتى. سونداي ماڭگىلىك ەل بولۋعا تالپىنعان ۇلتتىڭ ازاماتىسىڭ» دەپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك. P.S. قازىرگى كەزدە ءار رۋ ءوز ەسكەرتكىش-تۇعىرلارىن ورناتىپ، جىل سايىن سول ەسكەرتكىش ماڭىندا اس بەرەتىن ءداستۇر «سانگە» اينالدى. ال، ەلىمىزدىڭ ەل بولىپ جويىلىپ كەتپەي، بۇگىنگى كۇنگە جەتۋىنىڭ باستى سەبەپكەرى بولعان باسقوسۋ وتكەن بيىك ورداباسى ءبىز ءۇشىن قايتا-قايتا ورالىپ سوعاتىن ەرەكشە ورىن بولۋى كەرەك. جىلىنا ەڭ بولماعاندا ءبىر رەت بۇكىل قازاق باس قوسىپ، بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتسەك، جاراسىپ-اق كەتەر ەدى.

نۇريلا ءشىنادىلوۆا