قۇرمەتتى، وقىرمان! ينتەرنەت-كونفەرەنسيامىزدىڭ قوناعى – «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورى» قق پرەزيدەنتى، قازاقستانداعى ايەل جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ باسشىسى ءنازيا جويامەرگەن قىزى وقىرماندار سۇراعىنا جاۋاپ بەردى.
ساياجان:
ورىستاردىڭ :”تاۋىق-قۇس ەمەس، جۋرناليستيكا-عىلىم ەمەس” ،-دەگەن ماقالى بار. قازىرگى جۋرناليستەرە قاراپ تۇرساق ءبىلىمى راسىندا تايازدىق تانىتىپ جاتادى.جالپى جۋرناليستەرە وقىتالاتىن پاندەردىڭ كەرەكتىسىنەن كەرەسىزى كوپ. بولاشاقتا جۋناليستەردىڭ كەمشىلىگىن بەتكە الا وتىرىپ، جاڭادان پاندەر قوسۋ كەرەك بولسا ءسىز قانداي پاندەردى وقىتۋعا ۇسىنىس تاستار ەدىڭىز؟
جاۋاپ:
«جۋرناليستيكا – عىلىم ەمەس»، «جۋرناليستەردى وقىتىپ قاجەتى جوق» دەگەن سارىنداس پىكىرلەردى ەستىگەندە قۇددى «دارىگەردى وقىتىپ قاجەتى جوق، باقسى-بالگەرلەر اۋرۋلاردى وزدەرى-اق ەمدەپ جازادى» دەگەن سياقتى اسەر ەتەدى ماعان. راس، جۋرناليستيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نەمەسە دوكتورى بولا المايسىز، ءبىراق جۋرناليستيكا – تەرەڭ تالداۋدى، جان-جاقتى ىزدەنىستى تالاپ ەتەتىن سالا. ءسىز دۇرىس ايتاسىز، وكىنىشكە قاراي، ءقازىر جۋرناليستەرگە قاجەتى جوق پاندەر مەن تەك تەوريالىق قاعيدالارعا سۇيەنەتىن جايتتار ءجيى كەزدەسەدى. وكىنىشتىسى، بۇل كەز كەلگەن ماماندىققا ءتان كەمشىلىك. مەنىڭشە، جۋرفاكتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا تۇسكەن بويدا جاستارعا ستۋدەنت دەپ ەمەس، دايىن جۋرناليست دەپ قاراۋ قاجەت. ولاردىڭ موينىنا وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتىپ، ولار سول اۋىر جۇكتى شىن سەزىنگەندە عانا 4 جىلدىڭ ىشىندە كاسىبي بىلىگى مەن ءبىلىمى مول مامان رەتىندە قالىپتاسىپ شىعادى. سوڭعى كەزدەرى، اسىرەسە، «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورىن» قۇرعالى بەرى ستۋدەنتتەرمەن جانە جاس جۋرناليستەرمەن تىعىز جۇمىس ىستەي باستادىق. بايقايتىنىم، جۋرناليستيكانىڭ قاراپايىم زاڭدىلىقتارىن مەڭگەرمەگەندەر كوپ. ءتىپتى، كەيدە 3-4 كۋرستىڭ ستۋدەنتىنەن جانرلار مەن ولاردىڭ باستى تالاپتارىن سۇراساڭ، جاۋاپ بەرە الماي مۇدىرەدى. قولدارىندا قىزىل ديپلومى بار، ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان جاڭا عانا شىققانداردىڭ ءوزى كەيدە قاراپايىم زامەتكانى جازا الماي قينالادى. جۋرناليستىك زەرتتەۋ، ساراپتاما، رەپورتاج بەن ساتيرالىق جانلار تۋرالى ايتۋ ارتىق. ەنگىزىلۋى ءتيىس پاندەرگە كەلسەك، مەنىڭشە، تاجىريبەگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. سوسىن تەلەارنالاردان گورى، گازەت، جۋرنال، ينتەرنەت سايتتارعا جازۋدى تالاپ ەتكەن ءجون. ويتكەنى تەلەارنا كاسىبي تۇرعىدا شىڭدالۋعا اسا ءتيىمدى ەمەس. ىزدەنىس پەن تەرلەۋدى قاجەت ەتەتىن – باسىلىمدار. سوسىن قالىپتاسىپ بولعان سوڭ تەلەارنالارعا اۋىسۋعا بولادى. البەتتە، ءتۋابىتتى تالانتتارعا قاتىستى ەمەس بۇل تالاپ.
تۇردىبەك قۇرمەتحان:
ءنازيا حانىم، ءسىز قوعامداعى قازاققا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەدەن تىس قالمايسىز، قازاققا دەگەن زور قۇرمەتىڭىز بەن ادال ماحابباتىڭىزعا اللا ريزا بولسىن! ال، الداعى ۋاقىتتا قانداي جوسپارىڭىز بار؟ ءقازىر ءنازيا حانىمدى جۋرناليست، قوعام بەلسەندىسى رەتىندە كورىپ ءجۇرمىز، بولاشاقتا ۇلكەن ساياساتكەر رەتىندە كورۋىمىز مۇمكىنبە؟
جاۋاپ:
جىلى لەبىزىڭىز ءۇشىن سىزگە دە اللا رازى بولسىن! نەگىزى قازاققا، ۇلتقا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەدەن ءسىزدىڭ دە تىس قالمايتىنىڭىزدى بىلەم. مەنىڭ ۇعىمىمدا، ءاربىر ازاماتتىڭ مەنى مەن ۇلتتىق نامىسىن بولەجارۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلتقا جاناشىرلىق – ۇرپاعىڭنىڭ جارقىن كەلەشەگىنە جاناشىرلىق. قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەگەندەر مەن تابانىنىڭ ءبۇرى جوق ساتقىندار ەشقاشان ۇلت تۋرالى ىستەرگە ارالاسپايدى. ۇستانعان قاعيداسى، ماقساتى مەن مۇراتى بولەك ولاردىڭ. ارمانىم، ۇلتقا قىزەت ەتەتىن ۇلدار كوبەيسە ەكەن قازاقتا. ساياساتكەرلىككە كەلسەك، ومىردەن ءبارىن كۇتۋگە بولادى. ەگەر ەلگە، تۋعان جەرگە، قاراپايىم حالىققا قىزەت ەتۋدى ءناسىپ ەتەتىن ساياسي لاۋازىم بولسا، مەن قارسى ەمەسپىن. تەك قولبالا ساياساتكەرلىكتەن قۇداي ساقتاسىن!
قۋانگۇل مولداجانوۆا
«تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورىنىڭ» ماقسات-مۇدەسى نە؟ ناقتى قاي ساللااردى نازارعا الادى؟
جاۋاپ:
«تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورى» قوعامدىق قورىن قۇرۋداعى باستى ماقسات – قازاق، تۇرىك، ءازىربايجان، تاتار، قىرعىز، وزبەك، تۇركىمەن، باشقۇرت، ۇيعىر ت.ب. ءتۇبى ءبىر تۇركى جۋرناليستەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋ، ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەس ورناتۋ، جەدەل اقپارات الماسۋ، تۇركىلەردىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا جانە قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كاسىبي بىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ. بىلتىر تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ IV سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇركى الەمىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى. جۇكتەلەتىن مىندەت – ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ تاريحىن، رۋحاني قۇندىلىقتارىن، ءسالت-داستۇرى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ. ەلباسى وسى ماقساتتا ورتاق تەلەارناعا قۇرۋعا شاقىرعان. ۆۆس، ءال-جازيرا سياقتى الەمدى مويىنداتقان قۇرىلىم بولسا دەگەن. قولدان كەلەتىن شارۋا، نەگە جۇزەگە اسىرماسقا؟ تەك نيەت پەن قۇلشىنىس كەندە تۇسپەسە. اسىرەسە، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە، ناقتى دا جەدەل اقپارات الۋدا تۇركىلەرمەن بىرلىگىمىز اسا ماڭىزدى. ءبىز تۇركيا، ءازىربايجان، تۇركىمەنستان مەن تاتارستان تۇرماق، مۇرنىمىزدىڭ تۇبىندەگى قىرعىزدار ەلىندە نە بولىپ جاتقانىنان بەيحابارمىز. رەسەيلىك ب ا ق ارقىلى الامىز. وندا دا رەسەيدىڭ جانە اقپاراتتى العان باق-تىڭ مۇددەسىن كوزدەي جازىلعان دەرەكتەر قولىمىزعا تيەتىنى. قازاقتىڭ، قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە، باۋىرلاس تۇركى ەلدەردىڭ ساياساتىنا قارسى كەلۋى مۇمكىن. ءبىراق وعان باس اۋىرتپايمىز، ورىسشادان تارسىلداتىپ قازاقشاعا اۋدارامىز دا، استىنا ءوزىمىزدىڭ ءاتى-جونىمىزدى سارت ەتكىزەمىز. اقپاراتتىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرۋدى تالاپ ەتەتىن باسشى از. ويتكەنى ولاردىڭ دا باسى اۋىرمايدى. ەكى جىل بۇرىن ستامبۇلدىڭ تاكسيم الاڭىندا بولعان وقيعا تۋرالى قازاقستاننىڭ جۋرناليستەرى رەسەيلىك باق-تان الدى. ورىستار نە جازسا، سونى اينى-قاتەسىز كوشىرىپ باستى. تۇركياعا تىكەلەي شىعىپ، جاعدايدى سۇراعاندار از. مۇندايدا شەت ءتىلىن ءبىلۋ دە اسا ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. تىم قۇرىعاندا اعىلشىنشا ءبىل. «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورىن» قۇرا وتىرىپ، ءبىز تۇركىلەرمەن قاتار ءوز قانداستارىمىزعا، ياعني، قازاق جۋرناليستەرىنە باسا نازار اۋدارامىز. الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بايقاپ جۇرسەڭىز، كەيىنگى كەزدەرى قازاق جۋرناليستەرگە ارنالعان سەمينار-ترەنينگ، شەبەرلىك ساباقتارىن جۇيەلى دە ءجيى وتكىزۋدى قولعا الدىق. ءبىز الەمدىك دەڭگەيگە ۇمتىلعان قانداس ارىپتەستەر كوپ بولسا دەيمىز. «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورى» قوعامدىق قورىنىڭ جانىنان قازاقستانداعى ايەل جۋرناليستەر كلۋبى، جاس جۋرناليستەر كلۋبى قۇرىلدى. ولاردىڭ ماقسات-مۇددەسى دە قوردىڭ ۇستانعان باعىتىمەن ۇندەسەدى.
اراي:
قازاقستانداعى ايەل جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ باسشىسى ەكەنسىز، وس كلۋب تۋرالى ايتىپ كەتسەڭىز، قانداي ماقساتتا قۇرىلدى؟ قانداي ارەكەتتەر جاسالىپ جاتىر؟ ارالارىڭىزدا قانداي ماسەلەلەر تالقىلاىپ نەلەر جاسالادى؟ قازاق جۋرناليستيكاسى ءۇشىن كلۋب نە ىستەپ جاتىر؟
جاۋاپ:
اراي، ءقازىر قازاقستان باسپاسوزىندە عانا ەمەس، جالپى الەمدىك جۋرناليستيكادا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ سالماعى باسىم. «جۋرناليستيكا – ەرلەرگە ارنالعان ماماندىق» دەگەن ۇعىم ءقازىر ەسكىرگەن. ەسەسىنە، اناۋ-مىناۋ ساياساتكەرىڭنىڭ مىسىن باساتىن قالامى قارىمدى جۋرناليست ايەلدەر كوبەيدى. قازاقستانداعى ايەل جۋرناليستەر كلۋبىن قۇرعانداعى ماقساتىمىز دا قازاقتان شىققان جۋرناليست قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن، كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋ. ءقازىر كلۋب قورمەن بىرگە بىرنەشە تەگىن سەمينار-ترەنينگ، شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزدى. جۋىردا عانا تۇركى اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ، قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كاسىبي بىرلىگى مەن بىلىگىن كوتەرۋ تاقىرىبىنا ارىپتەستەردى جيناپ الىپ، كەلەلى كەڭەس وتكىزدى. شاراعا «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، بەلگىلى جۋرناليست امانحان ءالىم ۇلى اعامىز، «ۇلان» گازەتىنىڭ باسشىسى جۇلدىز ءابدىلدا، «جاس قازاق» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى گۇلزات نۇرمولدا، قازاق جۋرناليستەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا تالاي ارىپتەستىڭ العىسىنا بولىنگەن، «ءادىل ءسوز» حالىقارالىق ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ ۇيىمىنىڭ وكىلى عاليا اجەنوۆا ت.ب. قاتىستى. سونىمەن قاتار كلۋب مۇشەلەرى تۇركى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كىرىسىپ كەتتى. جۋىردا عانا تۇركيانىڭ بۇرسا، ينەگول، ستامبۇل قالالارىندا بولىپ، ونداعى تۇرىك ارىپتەستەرمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ قايتتى. بۇيىرتسا، بيىل مۇنداي ساپارلارىمىز جيىلەيدى.
ايگەرىم سىدىبايەۆا:
ءنازيا حانىم، قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن اياۋلى قىزدارىنىڭ ءبىرىسىز، بىرەگەي جۋرناليستسىز، ساياسي ماسەلەلەرگەدە ءۇن قوسىپ جاتاسىز، جالپى ايەل ادامنىڭ ساياساتپەن اينالىسىپ، ءتىپتى پرەزيدەنت بولىپ ەل باسقارۋىنا قالاي قارايسىز؟ ءوزىڭىزدى بولاشاقتا پرەزيدەنت، بولماسا باسقادا جوعارى لاۋازىمدى ورىندا ەلەستەتە الاسىزبا؟
جاۋاپ:
راحمەت، ايگەرىم! اللا رازى بولسىن. مەنىڭشە، ەگەر قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى لايىقتى قوعامدا ءومىر سۇرگىسى كەلسە، وتانعا پايدالى ىستەرمەن اينالىسۋعا مىندەتتى. ساياساتكەرلىك تە سول سياقتى. جالپى قازاق وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا، قىز بالالارىن ەركىن وسىرگەن. بەتى-اۋزىن تۇمشالاپ، پارەنجە كيگىزىپ، كوپشىلىك ورتادان وقشاۋ ۇستاماعان. قازاق قىزدارىنىڭ جىگەرلى دە ءور رۋحتى بولىپ ءوسۋى سوندىقتان. «جاۋ شاپتى» دەپ اتتانداعان ساتتە اتقا جايداق مىنە سالا، ەرلەرمەن بىرگە دۇشپانعا قاسقايا قارسى تۇرعان دا – قازاق قىزدارى. ابىروي مەن اردى، ۇيات پەن نامىستى ولىمنەن كۇشتى دەپ ساناعان قازاق قىزدارىنا قىرىق ۇيدەن تىيۋ بولعان. تەكتى اتانىڭ ۇرپاعىنان تاراعان انالاردىڭ اراسىندا ەل باسقارعاندارى بارشىلىق. دەمەك، اقىلى كوركىنە ساي قازاقتىڭ سۇلۋلارى سۋىرىلىپ شىعىپ، ەل باسقارىپ جاتسا، تاڭعالمايمىن. ءبىراق سولاردىڭ ورنىنا ءوزىمدى قويا المايمىن. ەل باسقارۋ – مەنىڭ ماقساتىم ەمەس ءقازىر. جۋرناليستيكاعا، ۇلتتى دامىتۋعا قاتىستى جوسپارلارىم مەن جوبالارىم كوپ. سولاردى جۇزەگە اسىرسام دەيمىن. مەملەكەت پەن ۇلتقا قىزمەت ەتەتىن ەر ازاماتتار بارشىلىق، سولارعا سەنىپ تاپسىرعان ءجون.
ءداريعا:
ءسىزدى بىلىكتى جۋرناليست، ۇلتشىل ءتۇلعا رەتىندە جاقسى تانيمىز، ال وتباسىندا قانداي ايەل، قانداي اناسىز؟
جاۋاپ:
وتباسىندا كادىمگى ايەل، كادىمگى انامىن. J دالادا قالامدى قارۋ ەتسەم، ۇيدە قولىمنان قازانىم تۇسپەيدى. كىر جۋۋ، ىدىس، تاماق، ءۇي تازالىعى ءبارى مەنىڭ موينىمدا. بالالارىم مەن پىسىرەتىن باۋىرساق، ءتاتتى توقاش، تورت پەن بالىشكە ۇيرەنگەن. ءمانتى، پالاۋ، لاعمان، بۇقتىرىلعان تاۋىق پەن ءتۇشپارا – بالالارىمنىڭ سۇيىكتى اسى. سوڭعى كەزدەرى پەچەنە جاساۋدىڭ قاس شەبەرى بولىپ الدىم. )))) ءۆانيلدى، كوكوس قوسىلعان، شوكولادتى نە جاڭعاقپەن... ينتەرنەت امان بولسىن، بالالار تاڭەرتەڭ مەكتەپكە، بالاباقشاعا كەتىپ بارا جاتىپ، تاپسىرىس بەرەدى. كەشكە دەيىن سول تاپسىرىس دايىن تۇرۋى كەرەك. «ماقالا جازام، كەزدەسۋىم بار، جۋرناليستەرگە شارا وتكىزەتىن ەدىك» دەگەن سىلتاۋ وتپەيدى مۇندايدا... ساباقتارىن قاداعالاۋ، مەكتەپتە مۇعالىمدەرمەن كەزدەسۋ، اتا-انالار جينالىسىنا بارۋ دا مەنىڭ موينىمدا. كەيدە ايەلدەرگە دە ءتان قۋلىق تا قاجەت. التىنشى سىنىپتاعى ۇلكەن ۇلىمنىڭ ساباعىنا اكەسى كوبىرەك ءبولۋى ءۇشىن سوڭعى كەزدەرى اتا-انالار جينالىسى بولاتىن كۇنى «اۋىرىپ قالاتىندى» شىعاردىم. J ءمىنزى تەنتەكتەۋ، اناۋ-مىناۋدى مويىنداعىسى كەلمەيتىن ۇلىم جينالىستان كەيىن مىندەتتى تۇردە اكەسىنىڭ ادىندا ەسەپ بەرەدى. سوڭعى كەزدەرى كۇندەلىگى بەسكە تولا باستاۋى دا سونىڭ ارقاسىندا. ايەلدىڭ مۇراتى مەن ماقساتى – ارقاسۇيەر ازاماتىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ، ۇرپاعىن جالعاستىرۋ. ال انانىڭ مىندەتى – بالاسىنىڭ بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرە وتىرىپ، ءتارتىپتى دە مەيىرىمدى، اقىلدى دا يماندى، ءبىلىمدى دە بىلىكتى ەتىپ تاربيەلەۋ. اللاعا شۇكىر، ءوزىم تاڭداپ، ءسۇيىپ تيگەن ازاماتىمنان ءۇش بالام بار. تۇڭعىشىم نۇراحمەتىم بيىل ءبىرىنشى مۇشەلىن تولتىرادى، ەكى ۇلدىڭ ورتاسىنداعى قىزعالداعىم التىنايىم سەگىزگە تولادى، ال كىشى ۇلىم اسقارىم بەسكە اياق باسادى. ۇشەۋى - ءۇش ءتۇرلى الەم. ۇشەۋىنىڭ مىنەزى ءۇش ءتۇرلى، تالعامى مەن قىزىعۋشىلىقتارى دا. الايدا، ۇشەۋىنە دە قويىلاتىن تالاپ ءبىر: تەك قازاقشا سويلەسۋ، كىتاپتى كوپ وقۋ، ساباقتى جاقسى وقىپ، ەلىڭدى، رۋىڭدى ءبىلۋ، قازاق ەكەنىڭدى ۇمىتپاۋ، وتىرىك ايتپاۋ، بىرەۋدى جامانداماۋ، قىزعانباۋ جانە كۇندەمەۋ، ادامداردى بولە-جارىپ، الالاماۋ، سىنىپتاعى بارلىق بالامەن دوس بولۋ، قينالعاندارعا كومەكتەسۋ، «ولە جەگەنشە بولە جەۋ» ت.ب. ياعني، بىزگە بالا كۇنىمىزدە اكە-شەشەمىز نەنى ۇيرەتسە، ءبىز دە بالالارىمىزعا سونى سىڭىرەمىز. مەنىڭ شارۋالاردان شارشاعانىم نەمەسە قينالعانىم ەسىكتىڭ سىرتىندا قالادى. وتباسىنداعى بەرەكە مەن بىرلىك ەڭ الدىمەن ايەلدىڭ سابىرى مەن اقىلىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءقازىر قيت ەتسە، توركىنگە قاراي تۇرا شاباتىن كەلىندەر كوبەيگەن. «قايتىپ كەلگەن قىز جامان» دەگەن اتالاردىڭ ناقىلى ادىرا قالعانداي. ءۇي ىشىندەگى اڭگىمەنى شەشەسىنە سوڭعى جاڭالىقتاي اسىعا جەتكىزەتىندەر دە بارشىلىق. نە بولعانىن ايتىپ، كۇندەلىكتى ەسەپ بەرىپ وتىراتىن كەلىندەرىمدى كورگەندە شىداماي كەيدە اقىل ايتام: «وتباسىڭ – سەنىڭ قورعانىڭ، الىنباس قامالىڭ. ونىڭ ىشىندەگى سىر سىرتقا شىقپاۋى كەرەك، توركىنىڭە دە مۇڭ شاعۋدى ادەتكە اينالدىرما» دەپ. «باسىنا تارتساڭ، اياعىنا جەتپەيتىن» قۋ تىرشىلىكتىڭ كەسىرىنەن ۇرىس-كەرىس جيىلەگەن شاڭىراقتاردا. ءبىراق قولدىڭ كىرىنە بولا بەت جىرتىسپاۋعا تىرىسۋ كەرەك. بالالار بار جەردە جولداسىمىز ەكەۋمىز ءبىر بىرىمىزگە قاتتى سويلەمەۋگە تىرىسامىز. ويتكەنى بالا پسيحولوگياسى شاڭ-شۇڭدى، اۋىر سوزدەردى كوتەرە المايدى. ءاربىر انا بالاسىن جاماندىقتان، كەرى اسەر ەتەتىن جاعىمسىز ەنەرگيادان قورعايدى عوي.
ءمولدىر كەڭەس:
قازىرگى كوشى قون ماسەلەلەرىنە قالاي قارايسىز؟ ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىرما؟ شەتتەگى جانە شەتتەن كەلگەن قانداستارىڭىزعا كوزقاراسىڭىز قانداي؟
جاۋاپ:
باستاپقىدا قارقىندى كوش توڭتاڭقىراپ قالعانى بەلگىلى. مەملەكەتتىڭ ساياساتى شەتتەگى قازاقتاردى بارىنشا كوپتەپ ەلگە، اتاجۇرتقا تارتۋى ءتيىس. اسىرەسە، ورىستانىپ كەتكەن سولتۇستىك ايماقتارعا ورىسشا بىلمەيتن قانداستاردى شوعىرلاندىرسا، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اق قازاقىلانىپ شىعا كەلەدى. مەن البەتتە، ورالماندارعا، شەتتەن كەلگەن قانداستارعا جاقسى كوزقاراستامىن. ادام ءوز باۋىرىن، قانداسىن جەك كورۋى مۇمكىن ەمەس قوي. كەيدە شەكارا سىرتىنان كەلگەن قازاقتاردى قىجىرتىپ، كەكەتكىسى، ارانداتقىسى كەلەتىندەر كەزدەسەدى. وندايلاردىڭ بەتىن قايتارىپ تاستايمىن بىردەن. ورالماندارعا وڭ كوزبەن قاراي المايتىن «سىڭارجاقتار» بيلىك باسىندا كەزدەسسە، ءتىپتى جامان. سوسىن قازاق ەلىنە كەلگەلى جيىرما جىل وتسە دە، قولىندا ق ر ازاماتى دەگەن ءتولقۇجاتى بولسا دا، «ورالمان» دەپ ايدار تاعۋ دۇرىس ەمەس. ولاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر كاسىپتى مەڭگەرگەن، ساۋدا مەن شارۋاعا مىعىم كەلەتىندىكتەن، كورە الماۋشىلىق تا بايقالىپ قالاتىن سياقتى ىشىمىزدە. «ورالمان» ستاتۋسى – ۋاقىتشا قۇبىلىس. قولىنا ءتولقۇجات تيگەننەن كەيىن ول قانداس ورالمان ەمەس، قازاقستان ازاماتى! ءبىز ويراتقا، شۇرشىتكە قيعان وسى مارتەبەنى ەلىن، اتاجۇرتىن اڭساپ جەتكەن باۋىرعا قيعىمىز كەلمەيدى. بۇل دۇرىس ەمەس! كەيدە قازاققا قارسى جۇمىس ىستەيتىن ءبىر جىمىسقى توپ شەتتەن كەلگەن قانداستارعا ءبىزدى ايداپ سالىپ، ىشتەن ىرىتكىسى كەلەتىندەي اسەردە قالام.
بەيبىت:
سالەمەتسىزبە! سىزگە شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىن! ءوزىڭىز ءبىر تالاي اقپارات قۇرالىندا جۇمىس جاساعان ەكەنسىز، سىزگە ەڭ جاقىن بولعان، كوزىڭىزگە ىستىق، كوڭىدلىڭىزگە قىمبات جۇمىس ورىنىڭىز قايسىسى؟
جاۋاپ:
راحمەت! J ءار سەكۋندىم، ءار مينۋتىم وتكەن مەكەندەر ماعان تەك جاقسىلىق سىيلادى. جاقسى ادامدارمەن تانىستىم، جاقسىدان ۇيرەندىم،جاماننان جيرەندىم، تاجىريبە جيناقتادىم. سوندىقتان قىزمەت ەتكەن ءار رەداكسيا ماعان وتە ىستىق.
ىلەلىك قازاق:
21-عاسىر اقپارات سوعىس عاسىرى، ال وسى سوعىس مايدانىندا ءبىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى قانشالىقتى دايىن؟ نەدەن ۇتىپ، نەدەن ۇتىلىپ كەلەمىز؟
جاۋاپ:
اقپاراتتىق سوعىسقا ءبىزدىڭ ب ا ق دايىن ەمەس، ءقازىردىڭ وزىندە ەسە جىبەرىپ جاتىر. وتاندىق ءونىم، باعدارلامالار، كوركەم فيلمدەر جوقتىڭ قاسى، كەلەشەك ۇرپاق قازاققا «ءۇش قايناسا، سورپاسى قوسىلمايتىن» شەتەلدىك سەريالدارمەن سۋسىنداپ وسۋدە. ياعني، سانالار ۋلانۋدا. دابىل قاعۋدان كەندە ەمەسپىز، تەك ەستيتىن قۇلاق جوق. قازاق قوعامىنىڭ قازاق جانە ءورىستىلدى بولىپ ەكىگە ءبولىنۋى – باستى كەدەرگى. ورىسشا جازاتىن ارىپتەستەر «جىلۋ بەرىلمەي قالدى»، «سۋ قۇبىرى جارىلىپ كەتتى»، «تەگىن ءدارى بەرمەي جاتىر» دەگەن سارىنداس «وتباسى، وشاق قاسىلىق» تاقىرىپتاردان اسا الماسا، قازاق جۋرناليستەرى ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك يدەولوگيا، تەرريتوريالىق تۇتاستىق، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ءتىل، ءدىل، ءدىن، تاريح پەن رۋحاني قۇندىلىقتار سياقتى ەل ىرگەسىنىڭ بەرىك بولۋىنا ىقپال ەتەتىن تاقىرىپتاردى كوتەرەدى. البەتتە، ءجۋرناليستىڭ باستى مىندەتى – قوعامدى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىراق ءدال قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا مەملەكەتتىك ماسەلەلەر اسا ماڭىزدى. ءارى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قۇمار ارىپتەستەر كوبىنەسە ءوز رەداكسيالارىنىڭ ساياساتىمەن ۇندەسەتىن اقپاراتتى عانا بەرەدى. قازاقستاندا حابار تاراتادى، ليسەنزياسىن قازاقستاننان العان ءبىراق وزگە ەلدىڭ سويىلىن سوعاتىن تەلەارنالار مەن باسىلىمدار، ينتەرنەت پورتالدار مەن سايتتار بار. مەنىڭشە، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىندەگىلەر قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا قارسى ارەكەت ەتەتىندەردى تەزگە سالۋدا بەلسەندى بولۋى ءتيىس.
اياجان:
جۋرناليستيكا سالاسى ايەل ادامدارعا اۋىر كەلەمە؟ الدارىڭىزدان ءتۇرلى كەدەرگىلەر شىققاندا نازىك جاندىلار قينالىپ قالمايما؟
جاۋاپ:
كەز كەلگەن ماماندىقتىڭ وزىنە ءتان اۋىرتپالىعى مەن قيىندىعى بار. جۋرناليستيكا جىنىس تالعاايدى. ءقازىر ايەل جۋرناليستەردىڭ كوبەيۋى – سونىڭ دالللەلى. كەدەرگىلەر بولعان، بار، بولا بەرەدى. ومىردەگى سياقتى. كۇرەس ارقىلى، جىعىلىپ، ءسۇرىنۋ ارقىلى قاتەلىكتەردەن ساباق الۋ ارقىلى كۇشەيەدى ادام. ءوز باسىم جۋرناليست ماماندىعىن تاڭداعانىما، جۋرناليست بولعانىما قاتتى قۋانامىن. كاسىبىمدى اداسپاي تاپقانىما شۇكىر دەيمىن.
تۇرار:
“قازاقستانداعى ايەل جۋرناليستەر” كلۋبىنىڭ باسشىسى رەتىندە مىقتى ايەل جۋرناليستەر كىمدەر دەپ بىلەسىز؟
جاۋاپ:
نەبىر مىقتى جۋرناليست كەلىنشەكتەر بار. كاسىبي تۇرعىدا كەز كەلگەنمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن، ءتىپتى، شاڭ قاپتىرىپ كەتەتىن. ءبىراق ەشكىمدى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەيمىن. ماعان باسقالار ىشتەي رەنجىپ قالاتىنى انىق. J
دانيار ەرمەك:
ساياساتقا جاقىن جۇرەتىن جۋرناليسسىز، سىزگە كەدەرگى جاساعاندار، تۇرمىسىڭىزعا، ومىرىڭىزگە قاۋىپ توندىرگەندەر بولدىما؟
جاۋاپ:
جوق، بولعان ەمەس، بولماسىن دەپ تىلەيمىن.
جارقىن اسۋبايەۆ:
تۇركىلەر ءبىر وداققا ۇيىسا الاما؟ «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورى» وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەيمە؟
جاۋاپ:
ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ جۇمىلا جۇدىرىق بولۋى قيىن ءقازىر. ءتۇرلى كەدەرگىلەر، سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى، ىشكى تۇسىنبەۋشىلىكتەر، كەيبىر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەكە باستارىنا ءتان امبيسيالارى، جاعراپيالىق قيىندىقتار ت.ب. «تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورىنىڭ» باستى ماقساتى – تۇركى جۋرناليستەرىنىڭ بىرلىگىن قالىپتاستىرۋ.
عالىم:
بىلتىر وسى ۋاقىتتا مۇحتار تايجان ساياساتتان كەتىپ ەدى، ول كىسى ساياساتقا قايتا ورالۋى مۇمكىنبە؟ قابارلاسىپ تۇراسىزدارما؟
جاۋاپ:
مۇحاڭ، مۇحتار تايجان – مەن قاتتى سىيلايتىن، قادىرلەيتىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ۇلتقا، ەلگە ءسىڭىرىپ جاتقان ەڭبەگى مول. سول ءۇشىن دە سىيلى كوپشىلىككە. ال ساياساتتان نەگە كەتكەنى، قايتىپ ورالۋ نە ورالماۋى تۋرالى سۇراقتى مۇحاڭنىڭ وزىنە قويعان ءجون. حابارلاسىپ تۇرامىز، اسىرەسە، ۇلتقا، قازاق قوعامىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تەلەفون ارقىلى اقىلداسامىن. كەيدە ماعان اقىلشى اعا رەتىندە كەڭەس سۇرايمىن.
ۇشقىن:
سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ اقۋالى ءسىزدى الاڭداتاما؟ ول جاقتا قازاققا تولتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
جاۋاپ:
ءقازىر سولتۇستىك ايماقتاردى قازاقىلاندىرۋعا قاتىستى ممەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋدا. وڭتۇستىك ايماقتاردان سول جاققا قونىس اۋدارعاندارعا جەڭىلدىكتەر بار. سولتۇستىكتەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىل سايىن ارنايى قوسىمشا گرانتتار ءبولىنىپ، جاستارعا جاعداي جاسالادى. بۇل قازاقىلاندىرۋ ساياساتىنىڭ العىشارتتارى. ەندى شەكارا سىرتىنان كەلەتىن قانداستاردى دا سول سولتۇستىك ايماقتارعا كوپتەپ شوعىرلاندىرۋ قاجەت.
(جالعاسى بار)
