"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
بارشامىزعا بەلگىلى جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسى ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ العاشقى جاراتقان سانالى تىرشىلىك يەسىن «ادام» جانە «مان» دەپ تەك قانا ەكى ەسىممەن اتايدى. ادام اتامىز بەن اۋا انامىزدىڭ اتىن (قاراشاڭىراعىن) اداي (اد اتا، اي انا) ۇستاپ وتىرسا، مان اتامىزدىڭ اتىن مانقىستاۋ ۇستاپ وتىر.
ال، ادام اتا ما، اداي اتا ما، الدە مان اتا ما، قايسىسى قايسىسىنان بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك، ءبىرىنشى اداي اتا دەپ باتىل تۇجىرىم جاسايمىز. سەبەبى، جەر-سۋعا اتاۋ بەرەتىن، ۇلى اتالارىمىز ەكەندىگىنە قانداي داۋ بار. دەمەك، مانعىستاۋعا اتاۋ بەرگەندەر وسى بۇگىنگى ادايلاردىڭ اتا-بابالارى.
مان – «ما» دەگەن ءبىرىنشى بۋىنعا - «ان» جالعاۋلىعى قوسىلعان تازا قازاق ءسوزى. سوندا «مان» اتامىزدىڭ اتى دا، ونىڭ ەكىنشى بۋىنى «ان»-عا «ا» ءارىبىن جالعاساق «انا» بولىپ شىعادى. شەجىرەدەگى «ايەل ەر ادامنىڭ قابىرعاسىنان» جارالىپتى دەلىنەتىنىندەي، انا ءسوزى مان اتامىزدىڭ ەسىمىنىڭ ىشىنەن شىعىپ تۇر. بۇل تۇجىرىمنىڭ دۇرىستىعىن ايعاقتايتىن باستى دەرەكتەردىڭ ءبىرى، اتام قازاقتىڭ "كەڭەسەتىن قابىرعاسى" مەن ماڭعىستاۋلىق قازاقتاردىڭ ەت تارتقاندا قابىرعانى ايەلدەرگە تارتىپ «سەندەر ءبىزدىڭ قابىرعامىزدان» جاراتىلعانسىڭدار دەپ يشارالايتىندارىنىڭ سىرى وسى. ەندى وسىنىڭ ۇستىنە مان ەسىمىنىڭ باسىندا تۇرعان «م» دىبىسىنىڭ، ادام دەگەنىمىزدەگى سوڭعى دىبىس ەكەنىن قوسىڭىز. دەمەك، مان اتا - ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ جالعاسى. بۇل ۇعىمداردىڭ ءبارىنىڭ شىعۋ تەگى اتتارى ايتىپ تۇرعانداي مانقىستاۋ بولىپ تابىلادى.
ادام - تازا قازاق ءسوزى. بۇل ءسوز ەجەلگى قازاقتار اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوناۋ ادام اتا مەن اۋا انادان باستاپ، ولاردىڭ بۇتكىل ۇرپاقتارىندا ادام دەپ ايتىپ كەلە جاتقان قازاقتار بولىپ تابىلادى. وزگە ەلدەر ادام دەپ، تەك قانا ادام اتانى ايتادى. اتا (ادا) ءسوزى ءوزىمىزدىڭ اكەمىزدەن باستاپ، ادام اتاعا دەيىنگى بۇكىل اتا - بابالارىمىزدى بىلدىرەدى دە، وعان «م» ءارپىن جالعاعان كەزدە «اتام مەنىڭ» دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ انا تىلىندە قاي سوزگە «م» ءارپىن جالعاساڭ دا مەنىكى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى: اتام – مەنىڭ اتام، اجەم، اكەم، شەشەم، اعام، اپام،ءىنىم، بالام، قالام، دالام ت. ت. ب. وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
ال «م»ء-نىڭ ورنىن «ي» دىبىسىمەن اۋىستىرعان كەزدە «اداي» بولىپ، ۇرپاعى (ۇلى، قىزى، بالاسى) دەگەن كوپشە ماعىنا بەرەدى. بۇنىڭ دالەلى، قازاق تا، كۇنى بۇگىندە دە «ادايلاساڭ دا تاۋسىلمايدى» دەپ وتە كوپ دەگەن ماعىنا دا، ال اتا، ادا ءبىر ادام، ازايۋ، تاۋسىلۋ دەگەن ماعىنا دا قولدانىلادى. مىسالى، «نايمانمەن جاپسارلاس جۇرەتىن جامۇقا دا ەل-جۇرتىنان ادا بولىپ، بەس جولداسىمەن بىرگە قاڭعىپ ءجۇرىپ، تاڭلى تاۋىن پانالايدى» (137 بەت)، «قاتالدىقپەن ادا (جوق) ەتىپ»، «بيلەگەن ەلدەن ادا ەتىپ (ايىرىپ)» (65 بەت)، «ادا بولسام جيھاننان» (99 بەت) (موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى). مۇنىڭ ماعىناسى: اداي – كوپ ادام، ادا بولۋ – جالعىز قالعانشا ازايۋ، نەمەسە كەز-كەلگەن زاتتىڭ تاۋسىلۋى بولىپ شىعادى.
ەجەلدە، ءتىپتى كۇنى بۇگىندە دە قازاق الىپ ءبيىنىڭ (الىپپە دەگەن ءسوزىمىزدىڭ نەگىزگى، تۇپكى ماعىناسى وسى)قاعيداسى بويىنشا، بەس دىبىس «ن، ي، ي، ى، ءى» - بالاسى، ۇرپاعى، ۇلى، قىزى دەگەن ماعىنا دا قولدانىلعان. ىبراي التىنسارين (ىبراي التىنسارىنىڭ بالاسى)، توقاش بوكين، مارات تاجين، قايرات مامين، ەرلان كارين، جاجير اداي، وردالى قوساي، اقىلبەك جەمەنەي، قوجا احمەت ياسساۋي، حاكيم تارازي، تۇڭعىشباي ءال تارازي، توقتامىس جارى، يساتاي تايمان ۇلى، باۋىرجان مومىش ۇلى، ابۋباكىر كەردەرى، شىڭعىسحاننىڭ تەگى مۇڭال، نەمەسە مۇڭال ادايدىڭ نەمەرەسى ت.ت. دەپ جازىپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ سىرى وسى.
ءبىز ءقازىر سوڭعى ءۇش عاسىرعا جۋىق ورىس وتارشىلدىعىنىڭ كەسىرىنەن، اسىرەسە كەڭەس وداعى كەزىندە اتى-جونىمىزگە ورىستى اتا (يۆانوۆ، سيدوروۆ، پەتروۆ)، ەۆرەيدى اكە (روبينوۆيچ) دەپ زورلىقپەن جازىپ بەردى. ءبىزدىڭ كوبىمىزدىڭ (اسىرەسە ورىس ءتىلدى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ) اتا-تەگىندەگى «وۆ، ەۆ، يچ، وۆا، ەۆا، وۆنا، ەۆنالاردىڭ دا» سىرى وسى. بۇگىنگى ورىس ءتىلدى بيلىك يەلەرىنىڭ قازاقتىڭ انا ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانعانىنا شيرەك عاسىر بولسا دا، بۇگىنگى قازاقتىڭ ءوز اتا-تەگىن تۇگەندەۋىن ۇيىمداستىرۋعا دا شامالارى (اقىلى مەن ءبىلىمى) جەتپەۋدە.
بۇنى بۇگىنگى قازاقستان بيلىگىنىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىن مويىندامايتىنىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەگەننەن باسقا لاجىمىز جوق.
قازاقتا «ۇلكەن ۇل تاق مۇراگەرى، كەنجە بالا قاراشاڭىراق يەسى». بۇل اتام زاماننان بەرگى بۇلجىماس قاعيدا. وسى قاعيدا بويىنشا قازاق بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ قاراشاڭىراعى، قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى كىشى ءجۇز، ونىڭ قاراشاڭىراعى ون ەكى اتا باي ۇلى، ونىڭ قاراشاڭىراعى اداي، ادايدىكى مۇڭال بولىپ تابىلادى (الەمگە ايگىلى، يۋنەسكومەن سوڭعى ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى، دەپ مويىندالعان شىڭعىس قاعاننىڭ تەگى وسى). شەجىرە دەرەكتەرىندەگى بۇلاردىڭ ەڭ سوڭىندا تۇرۋى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى. بۇعان باسقاشا تۇسىنىك بەرە المايسىڭ. ادايلاردىڭ وزدەرىنىڭ اس-ساداقالارىندا وزدەرىنەن باسقا رۋلاردىڭ بارىنە «اعا بالاسى» دەپ ارنايى شاپان جاباتىندارىنىڭ سىرى وسى. ەشبىر رۋ ادايعا شاپان جاپپايدى. سەبەبى، قازاقتىڭ اتا سالتى بويىنشا شاپان ىنىگە ەمەس، تەك قانا اتا مەن اعاعا جابىلادى.
تۇسىنىكتەمە: جاسى كىشىگە شاپان جابىلاتىن ءبىر جاعداي بار، ول ءوزى جاس بولسا دا، اقىلىمەن، بىلىمىمەن، ەلگە سىڭىرگەن ادال ەڭبەگىمەن، ادامي ۇلى قاسيەتىمەن ەل اعاسى دەپ مويىندالعان جاعدايدا. ءبىر وكىنىشتىسى، ءبىز ءقازىر «اتا شاپاندى» كىم كورىنگەن «كەلىمسەككە» جاۋىپ، ويىنشىققا اينالدىردىق.
شاپان – قازاقتىڭ اسا قاستەرلى ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ ءبىرى. اتالارىمىز اسا ءقادىرلى قوناقتارىنا ات مىنگىزىپ شاپان جاپقان. شاپاندى ەر ادامدار دا، ايەل ادامدار دا كيەدى.
شاپان – اپ، اپا، شاپ، ان، پان، اپان دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى. تاعى ءبىر ماعىناسى ش-اپا-ن – شاننىڭ (ساننىڭ) اپاسى. شان (شانا، سانا) سىرتىن دا، اپا ىشىندە. قازاقتىڭ كوپتەگەن سوزدەرى وسىلاي جاسالادى. مىسالى، ق-اعا-ن (حانداردىڭ اعاسى)، ساداق (ساقتاردىڭ اتاسى)، ساباق (ساقتاردىڭ اپاسى)، سەنەك (ساقتاردىڭ ەنەسى)، قابار (ق-ابا-ر) قاردىڭ (اقيقاتتىڭ) اپاسى (قار مەن اق سينونيم) ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. ءسوز ءتۇبىرى اپا. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي بۇل كيىمنىڭ اۆتورى اپا (انا). وسى بەس تاڭبادان تۇراتىن ءبىر اۋىز سوزدە انا ءسوزى ءۇش رەت قايتالانادى. ءبىرىنشىسى اپا، ەكىنشىسى سوڭعى بۋىنداعى ان (انا)، كادىمگى مان اتامىزدىڭ ىشىنەن شىعاتىن انا، ءۇشىنشىسى شان (سانا). اتالارىمىزدىڭ سۇيرەتكەن شاناسى (ورىستاردىڭ سانكاسى) وسى. ءۇش اسا قاسيەتتى سان. بۇل قوساي اتامىزدىڭ لاقاپ اتى. دەمەك، بۇل كيىم اتاۋى اداي شەجىرەسىندەگى «ءۇش انالى قازاق» ۇعىمىنا تولىقتاي سايكەس جاسالعان. انا سىيلاساڭ وسىلاي سىيلا، تاريح جازساڭ وسىلاي جاز! بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مۇمكىن بە؟
شاپان دەمەكشى، ءبىز اتام قازاقتىڭ ەڭ قاستەرلى اتا شاپانىن ءقازىر ويىنشىققا اينالدىردىق.
"اناسى – كارىس، اكەسى – ورىس گەنناديي گولوۆكين دە ءوزىن "قازاقپىن" دەپ ءجۇر" دەلىنەدى بارلىق قازاق باسىلىمدارىندا.
مەنىڭشە، ول ءوزىن قازاقستان ازاماتىمىن دەپ جۇرگەن جوق. دالەل مە:
بىرىنشىدەن، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونىڭ ەش جەردە قازاقستاننىڭ "ءان ۇرانىن" شىرقاعانىن ەشقاشان كورمەپپىز. دەمەك، GGG-دە قازاقستانعا دەگەن ەشقانداي پاتريوتتىق سەزىم جوق. تالاي جارىستاردا بايگە الىپ، كوك بايراقتى جەلبىرەتكەن وزگە ازاماتتاردىڭ اراسىنان ءدال گگگ سياقتى اۋزى بۇرتيىپ، ءۇنسىز تۇرعان قازاق بالاسى بولعان ەمەس. ءبارى دە جۇرەگى جارىلارداي بولىپ قۋانىپ، كوزدەرىنە جاس الىپ تۇرىپ شىرقايدى.
ەكىنشىدەن، ول قازاقتىڭ اتا شاپانىن دا "كەلەمەج" قىلىپ ءجۇر. سان مىڭداعان جىلداردان بەرى ەشقاشان وزگەرتىلمەگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-سىزباسىن "GGG"-مەن اۋىستىرعان. بۇعان تىيىم سالۋ كەرەك. سەبەبى، كۇنى ەرتەڭ-اق كەيبىر فاناتتاردىڭ بۇنى ادەتكە اينالدىرۋى ابدەن مۇمكىن. ازاماتتار! ۇلتتىڭ اتا شاپانىنا بۇلاي قيانات جاساۋعا بولمايدى.
ۇشىنشىدەن، ول قازاقستاندا تۋىلسا دا (31 جاستا) الىگە دەيىن ونىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءبىر اۋىز سويلەگەنىن كورگەنىمىز جوق. دەمەك، ول قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مەنسىنبەيدى.
تورتىنشىدەن، 22 اقپان 2015 جىلعى موناكودا وتكەن م.ميۋررەيمەن بولعان سايىستا، قازاقستاننىڭ كوك تۋىن «جەڭىل» كيىنگەن قىز بالا ۇستادى. قازاق-قازاق بولعالى قانداي جاعداي بولماسىن قازاقتىڭ تۋىن تەك ايبىندى، ەلگە تانىمال باتىرلارى ۇستاعان. قازاق ەشقاشان تۋىن ايەل بالاسىنا ۇستاتپاعان. ەجەلگى سالت بويىنشا سول جەردە قازاقتىڭ كوك بايراعىن سەرىك ساپييەۆتىڭ ءوزى ۇستاعانى دۇرىس بولار ەدى. GGGء-نىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ كوك بايراعىندا، ويىنشىققا اينالدىردىق.
جارايسىڭ گەنا دەپ ماقتانعىم-اق كەلەدى. ءبىراق، قور بولعان ۇلتتىق سالتىمدى، ايتىلماعان «ءان ۇرانىمدى» كورىپ وتىرىپ مەنىڭ ولاي،- دەۋگە اۋزىم بارماي وتىر.
ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ادام اتا مەن اۋا انانىڭ ءتىلى شىققانى ساناسىندا ساڭلاۋى بار جاندار ءۇشىن داۋعا جاتپاسا كەرەك. ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ «ءتىل تاڭبالى ادايلار»، تاۋ بي، كوپ بي جانە قاس بي (كاسپيي) دەپ اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى. ۇلى جاراتۋشىنىڭ العاشقى جاراتقان ادامدارى وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن تىلدە، ياعني قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەن.
قازىرگى ادايلار، سول ەجەلگى ادتار، ماندار، كۇن (عۇن)، ساق، ماسساگەت پەن دايلار مەكەندەگەن مانقىستاۋ مەن ءۇستىرتتى كۇنى بۇگىندە دە مەكەندەپ وتىر. بۇكىل جەر بەتىندەگى اداي اتا ۇرپاقتارىنىڭ اتامەكەنى مانقىستاۋ بولىپ تابىلادى.
ادام اتامىزدىڭ اتى قاسيەتتى قۇران-كارىمدە ايتىلاتىن ەڭ العاشقى مادەنيەتتى دۇنيەگە اكەلگەن اد قاۋىمى مەن امازونكىلەر اتالعان قاۋىم اتىنىڭ العاشقى بۋىنى مەنەن دە سايكەس كەلۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ءقازىر بىزدەر امازونكىلەر دەسەك، كوز الدىمىزعا بەس قارۋىن اسىنعان جاۋىنگەر ايەلدەر ەلەستەيدى. ءبىر كەزدەرى ايەل-انالاردىڭ دا قازىرگى ەر-ادامدار سياقتى قوعامدا جەتەكشى رول اتقارىپ، ول تاريح عىلىمىندا «ماتريارحات» كەزەڭى دەپ اتالعان. ءبىز بۇل جەردە «ادام» سوزىندەگى «اد» ءتۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى تۇرعانىنان ەر ادامنىڭ العاشقى جانە جەتەكشى تۇلعا ەكەندىگىن جانە «ادام» ءسوزىنىڭ «اتا - انا» دەگەن دە ماعىنا بەرەتىنىن كورەمىز.
اداي اتا ەسىمى دە تۋرا وسىنداي «اتا-انا» دەگەن ماعىنا بەرەدى. اد اتاڭ، اي اناڭ. ايەلدىڭ ەرگە، ايدىڭ جەرگە (ءسوز ءتۇبىرى ەر) سەرىك بولاتىنى وسى.
اي دەمەكشى، اسپانداعى ايعا - اي دەپ اتاۋ بەرگەندەر دە وسى ماڭعىستاۋلىق ادايلاردىڭ اتا-بابالارى. ادايدىڭ «بەس جۇيرىگى» اتانعان جىر دۇلدىلدەرىنىڭ ءبىرى اقتان كەرەي ۇلى (1850-1912):
«...مەن ادايدىڭ اقتانى
...«سويلە» دەسەڭ جىرشىڭىز
الدارىڭدا جورتاقتار.
تۋعان ايعا ات بەرگەن،
اق قاعاز بەن حات بەرگەن
ەكى ەرىن مەن ءتىل-تاڭداي
سويلەسىن دەپ جاق بەرگەن.
ايتقان سوزگە تۇسىنبەس
ادامنىڭ مىيسىز اقىماعى»، – دەپ جىرلاۋىنىڭ سىرى وسى (جىر-داريا «ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى» اقتاۋ-1995. 159 بەت)؛
ماڭعىستاۋ قورىمدارىنداعى كوپتەگەن قۇلپىتاستاردا (ەرى مەن ايەلى بىرگە جەرلەنگەندە) جەبە مەن ايدىڭ بەينەسىنىڭ بىرگە سالىناتىنىنىڭ دا سىرى وسى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي جەبە ادايلاردىڭ تاڭباسى، ايىمىز ءسىرا اي. بۇل ەكى تاڭبانى قوسىپ وقىساڭىز اتا مەن انا، ياعني اداي دەگەن ۇعىم بەرەدى.
ەجەلگى شەجىرەلەردەگى رۋلاردىڭ بارىنە تاڭبا ۇلەستىرەتىن وعىز قاعاننىڭ ەسىمىنىڭ دە «ەر مەن ايەل» دەگەن ماعىناسى بار. وع (وق، وعلان، ۇل، ۇلان)، عىز (قىز).
كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر وعىز بەن ادايدى سينونيم دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇل جەردە سينونيم دەگەننەن كورى، وعىزداردى ادايدىڭ ۇرپاعى دەگەنىمىز دۇرىس. سەبەبى، وعىزداردىڭ تەگى ادايدىڭ جەتىنشى نەمەرەسى توبىشتان تارايدى. توعىز سانى توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى. ال، توعىزدىڭ ءسوز ءتۇبىرى وعىز بولاتىنى وسىدان.
«تۇرىكتەن وربىگەن ەلدى توعىز دەيدى
تارتاتىن كۇي اسپابىن قوبىز دەيدى
باشقۇرت پەن قازاق، نوعاي، قاراقالپاق
تورتەۋىن شەجىرەشىلەر وعىز دەيدى» (س.سىپاتاي ۇلى «الاش، ءۇش ءجۇز ءھام قازاق»).
ادام اتامىزدىڭ لاقاپ اتى «سافيوللاعا» كەلسەك، قازاقتا سافي ءسوزى ەڭ تازا، كۇنادان پاك دەگەن ۇعىم بەرەدى. ءسافيدىڭ ءسوز ءتۇبىرى اف (اپ)، بۇل اپا (انا) دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ جاڭا تۋعان نارەستەنى ءسابي (سافي) دەيتىنى وسىدان. افريكا حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگى دە وسى. دالەلى ءبىز كۇنى بۇگىندە دە قوسپاسى جوق تازا التىندى «ساف التىن» دەيمىز. بۇل «ال-شىن» مەن «ال-تىن» سوزىندەگى «ش» مەن «ت» ارىپتەرىنىڭ اۋىسىپ قولدانىلعانىن باعامداساق، التىننىڭ توت باسپاي، سۇرتكەن سايىن ۇنەمى جارقىراپ تۇراتىنىنا بايلانىستى، العاشقى ءتۇپ اتامىز الشىن اتامىزدىڭ اتى قويىلعان. دەمەك، التىن اتاۋىندا، الشىننىڭ اۆتورلىق قۇقىعى ساقتالىپ وتىر.
بۇل تۇجىرىم تاريحي دەرەكتەرمەن دە تولىقتاي سايكەس كەلەدى.
بۇكىل جاپاندى جالماعان توپان سۋدان كەيىن نۇق پايعامبار مەن ونىڭ اللاعا يمان كەلتىرگەن ازعانتاي قاۋىمى قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋىنىڭ ماڭىندا، ياعني قازىرگى قازاق دالاسىندا سان عاسىرلار بويى عۇمىر كەشتى. كەيىننەن، بىرنەشە عاسىرلاردان كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى كوبەيىپ، نۇقتىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ەلى ءۇش جاققا: ۇلكەنى قام قازىرگى ءۇندىستان جەرىنە، ورتانشىسى سام يران، اراب جەرىنە، ەڭ كىشىسى يافەس اتاسىنىڭ بۇيرىعىمەن سولتۇستىككە (ەدىل مەن جايىق وڭىرىنە) كەتتى. ال، نۇقتىڭ ءوز ەلى اتا جۇرتتا (قازىق جۇرتتا)، ياعني قازاق دالاسىندا قالدى. ول كەزدە بۇكىل جەر بەتىندە قازىق جۇرتتان (قازاقتان) باسقا ەل بولمايتىن. ولار وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەدى. ەڭ العاشقى قازىق جۇرتتان (قازاقتان) ەنشى الىپ بولىنگەن نۇقتىڭ ۇلكەن ۇلى قام بولدى. ودان قادام (ق-ادا-م) - قام اتا دەگەن cءوز قالدى. ولار اتا جۇرتتان ءبولىنىپ، بولەك ەل بولۋعا العاشقى قادام باستى.
اتام قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا قاز-قاتار (قاتار-قاتار، ياعني بىرىنەن كەيىن ءبىرى، ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ءبىر زاتتىڭ ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى تىركەسىپ تۇرۋى، نەمەسە قويىلۋى) دەگەن ءسوز بار. بۇل كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىستا جۇرگەنى. ال، بۇل ءسوزدىڭ نەگىزگى ماعىناسى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ دۇنيەگە قازاق ەلى كەلدى دەگەندى بىلدىرەدى. قاتاردىڭ الدىندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ورىس، جۇڭگو، وزبەك، قىرعىز، تۇرىكپەن، ەبرەي نە ت.ب. ەمەس، قاز ءسوزىنىڭ تۇرۋى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى. وزگەشە ماعىناسى بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس. وسى ءسوز تىركەستەرى ءسوز تۇسىنگەن ادامعا بۇتكىل الەم ەلدەرىنىڭ قازاقتان كەيىن تىركەسىپ، بىرىنەن كەيىن ءبىرىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە تولىقتاي كۋالىك ەتە الادى. قاز قاتاردىڭ تاعى ءبىر ماعىناسى بار. قاتار - اقيقاتتىڭ اتاسى (قار مەن اق سينونيم)، قاز قاتار – قاز اقيقاتتىڭ اتاسى دەگەن ءسوز. باس تاڭباسى «ءتىل»، وزگەلەر قاس بي (كاسپيي) دەپ اتاعان قازاق قاعاناتىنىڭ سوزدىك قورىندا ءدال وسىنداي «قۇپيا» ماعىناسى بار سوزدەر بارشىلىق. ولار: ساداق (س-ادا-ق) – ساق اتا (ساقتاردىڭ اتاسى)، ساناق – ساق انا، ساباق - ساق اپا، سەنەك – ساق ەنە، ساعاق – ساق اعا (سۋ اقپايتىن با ەدى ساعادان، ءسوز باستالمايتىن با ەدى اعادان)، قاعان – حانداردىڭ (بارلىق) اعاسى ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل جەردە ءسوزدىڭ اتاسى، اناسى جانە اعاسى ءسوزدىڭ ورتاسىنا ورنالاستىرىلعان جانە سونىمەن قاتار اۆتورلىق قۇقىق ساقتالىپ تۇر. ءسوز جاساساڭ وسىلاي جاسا. تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مۇمكىن بە؟
وسى ايتقانىمىزعا تولىق كۋالىك ەتە الاتىنداي، اتام قازاق تا «قاز-قالپىندا» دەگەن تاعى ءبىر ءسوز بار. قاز-قالپىندا - اينىماي العاشقى بەينەسىندە قالۋ. بۇل ەڭ العاشقى مەملەكەت قازاق مەملەكەتى دەگەن ءسوز. بارلىق الەم ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى باسىندا قالاي بولدى، كۇنى بۇگىندە دە ەشتەڭە وزگەرمەي سول كۇيىندە قالدى، ياعني بۇكىل الەم ەلدەرى مەملەكەت قۇرۋدى بىزدەن ۇيرەندى دەگەن ءسوز. قازاق ەلىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» دەپ اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى. ەگەر كىمدە-كىمنىڭ وسىنى ءتۇسىنىپ، مويىنداۋعا شاماسى جەتپەسە، وندا سەنىڭ باسىڭنىڭ ىشىندەگى ميىڭنىڭ ورنىندا، مي ەمەس سۋ بولعانى. ەجەلگى قازاقتاردىڭ ورىندى سوزگە تۇسىنبەگەن جانداردى «ءوي، سۋ مي!» دەپ ۇرىساتىندارىنىڭ سىرى وسى.
ارادان تاعى تالاي عاسىرلار ءوتتى. سامنىڭ ەلى دە وسى وڭىردە «ەسەيىپ، ەر جەتتى». ولاردان دا وسى سام اتامىزعا قاتىستى كوپتەگەن توپونيمدەر قالدى. ماڭعىستاۋدىڭ بەينەۋ اۋدانىنا قاراستى ۇلكەن كولەمدەگى قۇمدى ايماق كۇنى بۇگىندە دە سام قۇمى دەپ اتالادى. سونىمەن كاتار ادايدا سام دەپ اتالاتىن رۋ دا، ادام اتى دا بار. مۇڭالدىڭ (ادايدىڭ كەنجەسى) شوعىدان تارايتىن ءبىر تارماعى سام دەپ اتالسا، شوڭايدىڭ داڭ اتتى اۋىلىنان سام ەسىمدى ءارۋاقتى بي شىققان. سول اتامىزدان «حان تورەلىگى بۇزىلسا دا، سام تورەلىگى بۇزىلماس» دەگەن ماقال قالعان. ماڭعىستاۋ اتاۋىنداعى «ماننىڭ» تۇپكى ماعىناسى «ادام». شىندىعىندا، مان ادام اتانىڭ ۇرپاعى، ياعني توپان سۋدان كەيىنگى ولاردىڭ جالعاسى. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى ءۇش مىڭ جىلدىقتان ءارى دە وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن اريي حالقىنىڭ رۋلىق ايماعىنىڭ اتى وسى ءتۇپ اتامىزدىڭ اتىمەن مان دەپ اتالعان. قازاق تا «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر، ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەگەن ماقال بار.
«قازاقتىڭ اتى اڭىزعا اينالعان مايقى ءبيىنىڭ اكەسىنىڭ اتى مان دەلىنەدى» (قازاقتار. 2 توم. الماتى. 1998. 49-ب.).
قازاق تا ادام بالاسىنىڭ ەڭ العاش قولعا ۇيرەتىلگەن ءۇي جانۋارى سيىر مەن سيىرشىنىڭ ءپىرىن (ۇستازىن، ۇيرەتۋشىسىن) زاڭگى بابا دەمەۋشى مە ەدى. اتالارىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەن زاڭگىسى، وسى بۇگىنگى افريكالىقتار (نەگرلەر).
كەز-كەلگەن زاتتىڭ (قۇدىقتىڭ، وزەن، تەڭىز، مۇحيتتىڭ، ىدىستىڭ، ءتىپتى ءبارى-بارىنىڭ) ءتۇبى بولاتىنى سياقتى، ادام بالاسىنىڭ دا ءتۇپ اتالارى، سوعان سايكەس ولاردىڭ اتاۋلارىندا دا ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) بار. بۇل قاعيدا سوناۋ ءتۇپ اتامىز ادام اتادان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. قازاقتا «ورىندى جەرىندە ايتىلماعان ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن ماقال بار. دەمەك، ءسوز دە اتا دا بار، انا دا بار. ءسوزدىڭ اتاسى سول ءسوزدىڭ ءتۇبىرى، ال اناسى «ءتىل». ءتىلىڭ بولماسا سويلەي المايسىڭ. بۇل تۇجىرىمعا قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەۋ، قولدانۋ (جازىلۋ) ەرەجەسىن بىلەتىن بارشا ازاماتتارى توقتاۋعا ءتيىس. بۇعان توقتاي الماساڭ، وندا سەنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىڭ «باقشادان» شىعىپ، ءالى مەكتەپكە بارماعانىڭ. نەمەسە، دارۆين ءىلىمىن باسشىلىققا الىپ، مايمىلعا بالا بولعانىڭ.
جەر بەتىندەگى بارلىق اتاۋلاردى ەڭ ءبىرىنشى ادامدار بىرى-بىرىنە قويعان. سودان وزگە اتاۋلارعا اۋىسقان. قازاق تىلىندەگى بىرنەشە ميلليون ءسوز ءتۇبىرىنىڭ ءبارى ادام اتتارى، ياعني سول ۇعىمداردىڭ اۆتورى.
ەڭ العاشقى ادامدار، رۋلار مەن تايپالاردىڭ اتتارى ءبىر، ەكى، ءۇش ارىپتەردەن قۇرالاتىن قىسقا سوزدەردەن باستالىپ، كەيىننەن ادامداردىڭ سانا-سەزىمى ۇلعايىپ، سوزدىك قورلارى مولايعان سايىن قىسقا ءتۇبىر سوزدەردىڭ الدى مەن ارتىنان ءارتۇرلى جۇرناقتار مەن جالعاۋلار جالعانىپ ۇلعايىپ وتىرعان. مىسالى، ا، ان، مان، انا، ماد، ماي، مايقى، مانان، ماناس، ماناشى، مانقىستاۋ، جامان، جاماندىق جاساماۋ، جاماناتتاسۋ، جاماناتتاسپاۋ؛ اد (ات)، ادا (اتا)، اداي (اتاي)، ادام (اتام)، اداي مان (اتامان)؛ ءاز (از)، ءازىز، تاز، قاز، قازى، قازار، قازان، قازاق، قازاقيا، قازاقستان؛ ار، ارىس، اريي، اراپ، پارسى؛ اق، ساق، تاق، ب ا ق، اقپان، اعارىس، اقيقات ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل اتاۋلاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭدا ءسوز ءتۇبىرى، سول اتاۋلاردىڭ شىققان تەگىن بىلدىرەدى، ياعني سول سوزدەگى ءتۇبىر اتاۋ سول ەلدىڭ ءتۇپ اتاسى. بۇل جەردە ايرىقشا اتاپ وتەتىن جاعداي، ءسوز قۇرامىنىڭ كۇردەلى بولىپ، وتە كوپ دىبىستاردان قۇرالۋى سول ءتىلدىڭ سوزدىك قورىنىڭ وتە باي ەكەندىگىن، جانە سونىمەن قاتار ول ەلدىڭ ەڭ العاشقى ەل ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى بولا الادى. مىسالى، ءبىزدىڭ سوزدىك قورىمىزدا: جاماناتتاسۋ، جاماناتتاسپاعاندىقتان، قاناعاتتانۋ، قاناعاتتانباعاندىقتان، قاناعاتتاندىرالماعاندىقتانداعى دەگەن سياقتى وتە كوپ دىبىستار مەن بۋىنداردان قۇرالاتىن سوزدەر بار. ءسوز قۇرامىنىڭ كۇردەلى بولۋى سول ەلدىڭ سوزدىك قورىنىڭ وتە باي ەكەندىگىن بىلدىرەدى. قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا 20 000 000 استام ءسوز ءتۇبىرى بار دەلىنەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ەسكە سالا كەتەيىن 1980 جىلعى ساناق بويىنشا اعىلشىندار 250 000، قىتايلار 500 000 ءسوز ءتۇبىرىن جيناي العان.
ەڭ ءبىرىنشى ءسوزىنىڭ ەسەبى (شەگى) جوق اۆتورلىق قۇقىق ۇلى جاراتۋشى – اللا دا، ەكىنشى «اۆتورلىق قۇقىق» قازاق تا. بۇل كۇمانعا دا، داۋعا دا جاتۋعا ءتيىس ەمەس.
قازاقتىڭ كۇردەلى سوزدەرىنىڭ ءبارى قىسقارتىلعان سوزدەردەن قۇرالادى جانە سول اتاۋدىڭ ءسوز ءتۇبىرى سول اتاۋدىڭ نەگىزىنىڭ قايدان شىققانىن بىلدىرەدى.
مان اتا. ءسوز ءتۇبىرى ان (انا). انامىزدىڭ ەسىمى مان اتامىز ەسىمىنىڭ ىشىنەن شىعادى. شەجىرەدە دە ءدال سولاي. ۇلى جاراتۋشى - اللا انامىزدى اتامىزدىڭ قابىرعاسىنان جاراتىپتى دەلىنەدى. ارى قاراي اتا مەن انا جايلى دەرەكتەردە، ولاردى ەكى ءبولىپ اتاپ ادام (اد-ام، اد جانە امازونكىلەر)، اتا-بابا (اتا جانە اپا (بابا)، اداي (اد-اي) - اي (ءاي) باي مەن بايبىشە ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى. اي انالىق تەكتى بىلدىرەدى. عارىشتا اي جەردىڭ سەرىگى، جەردە اي (ايەل) ەردىڭ سەرىگى. اد اتا، اي انا بولىپ تۇر. وعىز – وع (وعلان (ۇلان) جانە قىز. اتاش (ات-اش) – ات (اد) جانە اش (اشۋرلەر، اشيدە، اشويدە انالىق تەكتى بىلدىرەدى). الاش (ال-اش) - ال (ءال) (العاشقى اتا، العيدىڭ دالاسى، ءال، ءالي (ءالدى، ءالسىز). ال (ءال) العاشقى اتالىق تەك، ال اش جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي انالىق تەكتى بىلدىرەدى. اراپ – ار (ارىستار) اتالىق، اپ (اپا) انالىق تەكتى قۇرايدى. اراپتاردى اداي شەجىرەسى اراپا دەپ جىرلايدى.
«اقان تاۋدىڭ ەتەگى
اراپا بىزگە بولسىن دەپ
التى تاقتا اراپتان
ءاجى بارىپ ءدام تاتتى» (Cۇگىر جىراۋ بەگەندىك ۇلىنىڭ (894-1974) «شەجىرە جىر» داستانىنان ءۇزىندى).
بىزدەر ادام اتا مەن اۋا انانى – اتا مەن انا دەپ، اسا قۇرمەتپەن اتاساق، ولاردا ونداي قۇرمەت كورسەتىلمەيدى. جاي عانا «ءاۋىل-ۇيدىڭ تەنتەك بالاسى» سياقتى ادام ي ەۆا دەلىنەدى.
تاريح تاعلىمى: قازاقتا (ازيادا) اتا مەن انانى ەشقاشان بولمەيدى، ەكەۋى ۇنەمى بىرگە جۇرەدى، ەكەۋىنە دە قۇرمەت بىردەي كورسەتىلەدى. ال باتىس (ورىس) بايىنان ايرىلعان ايەل سياقتى، اتانى (ازيانى) اۋزىنا المايدى، بىزدەر ەۆانىڭ ۇرپاقتارىمىز، مايمىلدان تارادىق دەيدى. ولاردىڭ اتا-انالارىن باقپاي، قارتتار ۇيىنە تاپسىراتىندارىنىڭ نەگىزى وسى جەردەن باستالادى. شىنىندا دا، اناڭ سەنى «مايمىلدان» تاپسا، ولاردى قالاي باعارسىڭ.
ماننىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ان» - نىڭ پەندە، ءتىرى جان، ياعني ساناسى تولىق جەتىسپەگەن دەگەندى بىلدىرەتىن دە ماعىناسى بار. بۇعان قازاقتىڭ ان مەن اڭى دالەل. وسىعان سايكەس «ان»، «اڭ» تۇبىرىنەن انا، انام (انام مەنىڭ)، اندا، اڭشى، اڭقاۋ، اڭداۋ، اڭداماۋ ت.ت. ماعىنالارى وسىعان جاقىن سوزدەر تۋىنداعان. دەمەك، مان اتاۋى تازا قازاق ءسوزى. العاشقى ادامدار، ياعني ادام اتا مەن اۋا انا بۇگىنگى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەن.
وسى «ان» تۇبىرىنەن كونە، ەجەلگى دەگەن ماعىنا دا، بۇكىل الەم ەلدەرىمەن قولدانىلاتىن «انتيك» ءسوزى دۇنيەگە كەلدى. باتىس ءىلىمى انتيك دۇنيەسىنە تەك قانا ەجەلگى گرەكيا مەن ريم مادەنيەتىن جاتقىزىپ ءجۇر. ولاردىڭ تۇجىرىمىنشا، بۇلاردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ەجەلگى گرەكتەر دەلىنەدى. ولار وزدەرىن «ەلدىكتەر» (ەلليندەر)، ەل اتاۋىن ەل ادا (ەللادا) دەپ اتادى. شىندىعىندا ولار سول وڭىرگە كەزىندە وسى قازاق دالاسىنان كەتكەن. وعان دالەلگە ولاردىڭ وزدەرىن ەلدىكتەر، ەلىن ەل اتا، مەملەكەتىنىڭ اتاۋىن گرەكيا دەپ اتاۋلارى جاراپ جاتىر. گرەكتىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ەك (ەكى)»، بۇل قازاقتىڭ لاقاپ اتى. ءبىزدىڭ سوزدىك قورىمىزداعى ەك، ەكى، ەكە (اكە)، تەك، تەكە، مەكە، سەنەك اتاۋلارى سول كەزەڭدەردەن قالدى.
ال، اداي اتا ەسىمىنىڭ شىعۋ تەگىنە كەلسەك:
- اداي (م) – ا، اد (ات)، ادا (اتا)، اي، داي (تاي)، اداي (اتاي)، ادام (اتام) بولىپ شىعادى.
ا - دىبىسى الىپ ءبيدىڭ دە (الىپپە)، سونىمەن بىرگە بارلىق دۇنيەنىڭ دە باستاۋى. مىسالى، اللا، اتا، اعا (اللاتاعالا)، انا، اپا.
اد – العاشقى ادام، سوعان سايكەس قاۋىم اتاۋى. ات – ا. العاشقى ادام ەسىمى (اتىڭ كىم؟)؛ ب. قولعا ۇيرەتىلگەن، مىنەتىن ات. ماقال «ات – ەردىڭ قاناتى». اد قاۋىمى العاشقى ادامنىڭ دا، ادامعا سەرىك بولعان مىنەتىن اتتىڭ دا اۆتورى.
ادا – ا. اتا. ءيا، ءيا كادىمگى قازاق بالاسىنىڭ كۇندەلىكتى اۋزىنان تاستامايتىن اتاسى، ياعني اكەڭنىڭ اكەسى؛ نەمەسە ءوز اتاڭنان باستاپ سوناۋ ادام اتاعا دەيىنگى بارلىق اتالارىڭ؛ ءا. ارال. ەڭ العاشقى، ءتىپتى بەرگى (نۇح پايعامبار كەزەڭى) بۇتكىل جەر بەتىن سۋ باسىپ جاتقان كەزدە العاشقى قۇرىلىققا (جۋدى تاۋىنا، ياعني قازىعۇرتقا (قازىق جۇرتقا)) قادام باسقان سول اتالارىمىز بولاتىن. ق-ادا-م دەگەن ءسوزدىڭ دە ءتۇبىرىنىڭ اتا بولاتىنى وسى؛ ب. ادا. ادا بولۋ - كوپ اتالاردىڭ (ادامداردىڭ) ءبىر ادام بولىپ ازايۋى، نەمەسە كەز-كەلگەن زاتتىڭ تاۋسىلۋى. قادام – قام اتا نۇح پايعامباردىڭ ءۇش (قام، سام (شام)، يافەس) ۇلىنىڭ ۇلكەنى. اتاسىنان (قازىق جۇرتتان) ءبولىنىپ، وزگە وڭىرگە العاشقى قادام جاساعان سولار بولاتىن.
اي – اناڭ. ايەلدىڭ ءسوز ءتۇبىرى ءاي (اي). ايەل (اي مەن ەل) «ءاي ەل بولايىق». ايەل ەردىڭ سەرىگى، اي جەردىڭ سەرىگى.
داي – ا. ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ رۋ-رۋعا، ءارتۇرلى ەلدەر مەن مەملەكەتتەرگە ءبولىنۋ كەزەڭىن كورسەتەدى. تاريحتاعى داي – ماسساگەت (داي-داحي) اتالعاندار وسىلار. داي-داي بولىپ ايتىسۋ، داي-داي ءبولىنۋ، ءتىپتى كەرىسۋ مەن ۇرىسۋ دا سولاردان قالدى. ءا. تاي. ا. جىلقىنىڭ تايى، ءا. بۇگىنگى التاي ولكەسى اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگى وسى.
- بۇگىنگى عىلىمي اينالىستا العاشقى ادامدار التايدا ومىرگە كەلىپ، الەم مادەنيەتى سول جەردەن تاراعان دەلىنەدى. ولاي ەمەس ەكەنىن التاي دەگەن اتاۋىنان دا انىق كورە الامىز. بۇل ماسەلەنى بىزگە شەشىپ بەرەتىن دە وسى ءسوزدىڭ ءوزى. التاي قىسقارتىلعان ءسوز. ماعىناسى العى (الدىڭعى، العاشقى) تاي. ال تاي بولسا جىلقىنىڭ ەكى جاسار قۇلىنىنىڭ اتاۋى. تايدىڭ الدىندا قۇلىن (قۇلىنشاق) مەن سول قۇلىندى دۇنيەگە اكەلگەن بايتال مەن ايعىردىڭ بار ەكەنىنە مەنىمەن ەشكىم تالاسا قويماس. ولاردىڭ ءبارى ماڭعىستاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. ات (قازان ات) دەگەن اتاۋ اد قاۋىمىنىڭ اتى. بۇگىنگىشە ايتقاندا «اۆتورلىق قۇقىق» ساقتالىپ وتىر. التاي اتا ەمەس. بۇل ەسىمگە اتا ءسوزى قوسىلىپ ايتىلمايدى. ءبىراق، ءسوز قۇرامىنداعى ال (العى، العاشقى) تۇبىرىنە قاراپ الدىڭعى التى ەلدىڭ (الاشقا جاتقان التى ەلدىڭ) مەكەنى ەكەنىن كورەمىز.
Tاعى ءبىر ماعىناسى التى اي. التى سانىنىڭ بالىقشى اتامىزدىڭ لاقاپ اتى ەكەندىگىن ەسكەرسەك، بۇل ۇعىمنىڭ نەگىزگى ماعىناسىنىڭ بالىقشى اداي ەكەندىگىن كورەمىز. بالىقشى ادايدا ءبىرىنشى بولا المايدى. سەبەبى، بالىقشى اتامىزدىڭ الدىندا اداي (م) اتامىز، ونىڭ ەكى بالاسى جانە ءتورت نەمەرەسى بار. ەجەلدە قالانى بالىق دەپ اتاعان. مىسالى، قازىرگى پەكيندى (قىتايدىڭ استاناسى) ءبىزدىڭ اتالارىمىز حانبالىق دەپ اتاپتى. ەندى وسىنىڭ قاسىنا بالاساعۇندى دا (بالىقشى ساق كۇن) قوسى قويساڭىز ءتىپتى دە جاڭىلىسپايسىز.
- ەكىنشى نۇسقا دا ءۇندى ارييلەر دەلىنەدى. بۇل دا جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي العاشقى بولا المايدى. ءۇندىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى - ءۇن. ءيا، ءيا كادىمگى داۋىس. سەبەبى، ءۇن وز-وزىنەن شىقپايدى. ونىڭ الدىندا ءۇندى شىعاراتىن ءتىل بار. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ادام (مان) اتامىزدىڭ ءتىلى شىققانى ەشقانداي داۋعا جاتپاسا كەرەك. ال، ءتىل بولسا ادايلاردىڭ تاڭباسى. بۇكىل الەمنىڭ «ءتىل تاڭبالى ادايلار» دەيتىندەرى وسى. بۇلار بۇگىنگى ادايلاردىڭ ادام - مان اتالارىمىزدىڭ قاراشاڭىراعى ەكەندىگىن بىلدىرەتىن باستى دالەلدەردىڭ ءبىرى.
- بۇكىل جەر بەتىندە تەك قانا قازاق حالقى ءوز تىلدەرىن انا ءتىلى دەپ اتايدى. انانىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ان» مەن ماننىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى وسى. قازاقتان وزگە ەلدەر ءوز تىلدەرىن انا ءتىلى دەپ اتامايدى. بارلىعى تۋعان (رودنوي) ءتىل دەيدى. ولاردىڭ ءوز تىلدەرىن انا ءتىلى دەپ اتاۋعا قۇقىقتارى جوق. بۇل مانقىستاۋداعى ادام اتامىزدىڭ جانە ونىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرى ادايلاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقى. ونى مويىندايىق، مويىندامايىق ودان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ەشكىم ءبارىبىر اتالارىمىزدىڭ «اۆتورلىق قۇقىن» تارتىپ الا المايدى.
- ايگىلى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنىڭ قالعان جەرىن كەيبىر «بىلگىشتەر» اراراتقا تەلىپ ءجۇر. اقيقاتىندا كەمەنىڭ قالعان جەرى قازىعۇرت تاۋى. «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان، ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان» دەگەن تاريحي دەرەك سان مىڭداعان جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. قازىرگى قازىعۇرت تاۋى ورنالاسقان وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرى دە ەجەلگى اداي قازاقتاردىڭ قىستاۋى. الايدا، ول جەردەگى اتاۋلارعا «قىستاۋ» ءسوزى قوسىلمايدى. سەبەبى، ول العاشقى ەمەس. جاز جايلاۋدا تۇراقتى بولا المايدى. تۇراقتى مەكەن قىستاۋ. مانداردىڭ (ادايلاردىڭ) تۇراقتى مەكەندەرىنىڭ مانقىستاۋ اتالاتىنى وسىدان.
- الەم ەلدەرى العاشقى ادامدى تەك قانا ەكى ەسىممەن ادام جانە مان دەيتىندەرى وسى. مان اتانىڭ اتىن مانقىستاۋ ۇستاپ وتىرسا، ادام اتانىڭ اتىن اداي ۇستاپ وتىر.
قازىرگى «ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل، ادام مايمىلدان جاراتىلعان» دەلىنەتىن ءدارۆيننىڭ ساندىراق ءىلىمىن باسشىلىققا الىپ، شىنىمەن دە «مايمىلعا» بالا بولۋعا جاقىنداپ جۇرگەندەرگە ايتارىم، بۇل شىندىقتى بۇگىن مويىنداماساڭ، ەرتەڭ مويىندايسىڭ؛ ەرتەڭ مويىنداماساڭ، ارعى كۇنى مويىندايسىڭ؛ ارعى كۇنى مويىنداماساڭ، ونىڭ ارعى كۇنى مويىندايسىڭ. اتام قازاق سول ۇشىندە «ات اينالىپ قازىعىن تابار، ەر اينالىپ ەلىن تابار» شەگەلەپ ايتىپ كەتكەن. اتام قازاق ءوز تاريحىن ءبىر اۋىز سوزبەن جازعان. ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان. جاۋدان (قىلشىلداعان قىلىش پەن سولقىلداعان نايزادان) قايتپاسا دا، ءبىر اۋىز سوزدەن قايتىپ سان مىڭداعان جىلدار بويى عۇمىر كەشكەن.
التايدا ونعىداي دەگەن توپونوميكالىق اتاۋ بار. ونىڭ سەبەبى، التاي بىرىككەن ءسوز. تولىق ماعىناسى الدىڭعى (العى، العاشقى) داي بولىپ وقىلادى. تاريح تا دايلار (داي-داحي، ماسساگەتتەر، بۇل باياعى كيردىڭ باسىن تورسىققا سالىپ، قاقپاعا ءىلىپ قوياتىن تۇمار حانىمنىڭ ەلى) دەپ اتالعان، ۇلى حالىقتىڭ بولعانىن تاريحتان شامالى دا بولسا حابارى جانداردىڭ ءبارى بىلسە كەرەك. سول داي ەشقايدا جوعالىپ كەتكەن جوق. بار-جوعى داي دەگەن سوزىمىزدەگى "د" دىبىسى "ت" دەپ وقىلادى. التاي ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى وسى. مۇنى ماڭعىستاۋدا بىلمەيتىن ادام جوقتىڭ قاسى. بۇل بىزدە ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە قولدانىلادى. مىسالى، اد - ات، اداي - اتاي، ادام - اتام، داي – تاي، ماداي - ماتاي ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. بۇل قاعيدا قازاق تا تەك قانا "د" مەن "ت" دىبىسىنا قاتىستى ەمەس، قازاق تا مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى) - مانعىستاۋ (ماڭعىستاۋ) بولىپ ايتىلا دا، جازىلا دا بەرەدى. \
«مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن دە» ايتىلاتىن شىڭعىسحاننىڭ بالا كەزدەن ءۇش رەت انتتاسىپ دوس بولعان، كەيىننەن سول وڭىردەگى 13 تايپا ەلدىڭ بارلىعى بىرىگىپ حان سايلاعان جامۋقانىڭ تەگىن تايشۋىت دەمەۋشى مە ەدى. سول تايشۋىتتىڭ دا (دايجۋىت) تولى ماعىناسى داي جۇرتى. جامۇقانىڭ تەگى توبىش. بۇل ادايدىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى. سول شەجىرە دە جامۇقانىڭ رۋى جاجير اداي – جادىران دەپ ايقىن كورسەتىلگەن. جادىران اتتى رۋ اداي شەجىرەسىندە توبىش-وراز-الىپ-شەگەم-بابىق-جۇماعۇل-ۇلعاي-بودات-جادىران بولىپ تاراتىلادى. بۇل باياعى ءۇ عاسىرداعى ريمگە دەيىن بيلىگىن جۇرگىزگەن ەدىل (ەۋروپادا اتتيلا دەگەن اتپەن بەلگىلى) پاتشا شىققان ەل. سول اتتيلانىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ماڭعىستاۋ دا قاراش دەگەن رۋ اتىمەن كۇنى بۇگىندە دە عۇمىر كەشىپ جاتىر. سول جەردەگى تايپالاردىڭ شىڭعىسحاندى حان سايلاماي، جامۇقانىڭ سايلاعاندارىنىڭ دا سىرى وسى. توبىشتار اداي (م) اتانىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى. شىڭعىس قاعان تۋىنىڭ توعىز شاشاقتى بولاتىنىنىڭ دا سىرى وسى.
ال، مۇڭال (مونعول) بۇل اداي (م) اتانىڭ ونىنشى بۋىن ۇرپاعى. ول جەردەگى ونعىداي دەگەن توپونوميكالىق اتاۋدىڭ بولاتىن سەبەبى وسى.
اداي (ادا-ي). «ي» دىبىسى اتانىڭ ۇرپاعى، بالاسى، ياعني ەڭ كەنجەسى، «قاراشاڭىراعىنىڭ» يەسى دەگەن ماعىنا بەرەدى. ەجەلگى ۇلى اتالارىمىزدىڭ ءوز تەكتەرىن: قوجا احمەت ياسساۋي، احمەت يۋگىنەكي، ءال-فارابي، الىشەر ناۋايي، فيرداۋسي (شاحناما)، ءابدىراحمان ءجامي (پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى)، قادىرعالي جالايري، جارى اداي، مۇستافا شوقاي، عابدوللا توقاي، انەس ساراي، يسلام جەمەنەي، وردالى قوساي ت.ت. دەپ جازىپ جۇرگەندەرىنىڭ سىرى وسى.
ادام (اتا-م). م - تاۋەلدىلىك جالعاۋ. قازاقتىڭ سان ميلليونداعان سوزدەرىنىڭ بارىنە دە ءوز اتاڭنان باستاپ سوناۋ ەڭ تۇپكىردەگى ادام اتاعا دەيىنگى اتالاردىڭ (ادامداردىڭ) بارلىعى مەنىڭ اتام. اتا – بابالارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىن قۇرمەتتەگەنى سونشالىق كەز-كەلگەن جاندى ادام، ياعني مەنىڭ اتام دەپ اتاپ وتىر. قازاقتىڭ سان ميلليونداعان سوزىنە «م» دىبىسىن قوسساڭ ءبارى مەنىكى دەگەن ۇعىم بەرەدى. اتام، اتامەكەنىم، ەلىم، جەرىم، ايىم، كۇنىم، جۇلدىزىم ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.
ال، اداي ما، الدە ادام با، قايسىسى بۇرىن دۇنيەگە كەلدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك، ادام دەگەن ۇعىم ادايدان كەيىن كەلگەن دەپ باتىل تۇجىرىم جاساي الامىز. سەبەبى، اتا (اتام، اتام مەنىڭ) اتانۋىڭ ءۇشىن مىندەتتى ءتۇردى سەنى اتا دەپ اتايتىن نەمەرەڭ (ۇرپاعىڭ) بولۋى شارت. اتاعا جالعانعان «ي» دىبىسىنىڭ بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن جوعارى دا ايتقانبىز. اتا شەجىرەنىڭ ادام اتا شەجىرەسى دەلىنبەي اداي شەجىرەسى دەلىنەتىنىنىڭ سىرى وسى. بۇل تۇجىرىم كۇمانعا دا، داۋعا دا جاتپاۋعا ءتيىس. سەبەبى، ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اتاسىنىڭ شەجىرەسىن جازعان نەمەرەسى (ءسوز ءتۇبىرى «ەم») بولاتىن.
بۇل قازاق الىپ ءبيىنىڭ (الىپپەسىنىڭ) ساندىق جۇيەسىندە دە وسىلاي بەرىلگەن. ادام 1-6-1-15 بولسا، اداي 1-6-1-11 سانىن قۇراپ، ادامنان بۇرىن تۇر.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي بار جوعى ءتورت-اق دىبىستان تۇراتىن ءبىر اۋىز سوزگە اداي (م) اتا، (مان) اتا ۇرپاقتارىنىڭ 70 000 جىلعى تاريحى تۇگەل سىيىپ كەتكەن. بۇدان اسقان دانالىق بولار ما؟ مىنە ءبىزدىڭ اتالارىمىز تاريحتى ءبىر اۋىز سوزبەن وسىلاي جازعان. ءسوز جاساساڭ، وسىلاي جاسا. تاريح جازساڭ، وسىلاي جاز! وسىنداي ەتىپ ءسوز جاساۋ مەن تاريح جازۋ جەر بەتىنىڭ ەش ءبىر ەلىندە بولىپ كورمەگەن. بۇل تاريحتىڭ قاسىندا، قازىرگى كىتاپ، كومپيۋتەر دەگەندەرىڭ تۇككە دە تۇرمايدى. نۇق پايعامبار زامانى سياقتى «ءبىر توپان سۋ» (بەتىن اۋلاق قىلسىن) وتسە، ولاردان ەشتەڭە دە قالمايدى. ال، قازاقتىڭ ءبىر اۋىز سوزبەن جازىلعان تاريحى ەشقاشان ولمەيدى.
- اد قاۋىمى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ اتاسى. اتام، ادام جانە ادايدىڭ ءسوز ءتۇبىرى ات پەن اد بولاتىنى وسى. بۇل اتاۋلاردىڭ «اۆتورلىق قۇقىعى» اد (اداي) اتامىزدىكى. ءسوز ءتۇبىرى جاڭىلىسپايدى. اتاڭ دا، ات تا ەڭ جاقىندىقتى بىلدىرەتىن ۇعىم. «ات ەردىڭ قاناتى» (ماقال). «ەسىمىڭ كىم» دەگەننىڭ ورنىنا دا «اتىڭ كىم» دەيمىز. ال «اد»- قا كەلسەك، ەجەلگى شەجىرەلەردىڭ بارىندە، قۇران كارىمدە دە اد قاۋىمى دەپ جازىلعان. بۇل ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدەن بارىمىزگە تانىس «العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىم» دەگەن ءسوز. وسى قاۋىمدىق قۇرىلىم، ادامزات قوعامىنىڭ ءار-تۇرلى دامۋ ساتىلارىنان ءوتىپ بارىپ، ەلگە، مەملەكەتكە اينالدى. وسى العاشقى ەلدىڭ اتى، وسى ەلدىڭ (رۋدىڭ) اتاسى ءاز (از) اتامىزدىڭ اتىنا سايكەس از، ازار، ازاق، ازىق، ازيا، ازاۋ، ازاۋلى، كەيىننەن قاز، قازىق، قازار، قازان، قازاق، قازاقيا، قازاق ءسسر-ى، قازاقستان دەپ اتالىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي اد پەن ات-قا «ا» ءارىبىن جالعاساڭىز، بۇل كۇندە نەمەرەدەن باستالاتىن ۇرپاقتىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن ءوزىمىزدىڭ اتا (ادا) دەگەن ءسوزىمىز شىعادى دا، ادا-عا «ي» ءارىبىن جالعاساق، بۇل كەرىسىنشە جوعارىدا كورسەتكەنىمىزدەي بالاسى، ۇلى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدى.
مەنىڭ بۇل كەلتىرگەن تۇجىرىمىما جۇڭگو قازاقتارىنىڭ «بالاپان»، «بالا»، «پەرزەنت»، اۋىسپالى ماعىنالارى «اياۋلى»، «ارداقتى» دەگەن سوزدەردىڭ ورنىنا اداي ءسوزىن قولداناتىندارى تولىقتاي دالەل بولا الادى.
«اداي (قحر) 1.بالاپان، اۋىسپاسى، بالا، پەرزەنت. 2. اياۋلى، ارداقتى» («ديالەكتولوگيالىق سوزدىك» ارىس باسپاسى. الماتى. 2007، 23 بەت).
قازىرگى حاقاس تىلىندە اداي – قۇماي تازى.
ەجەلگى حاقاس تىلىندە اداي – قاسقىر (ءبورى).
ەجەلگى تۇرىك تىلىندە اداي – ا. بالاپان، ب. بالا.
«بالاپان، قازاقتىڭ ەڭ سۇيىكتى ءسوزى، بالا (ءوز بالاسى) – بالاپان (قۇستىڭ بالاسى). ەسكە سالا كەتەيىن: بەن، پەن، بان، پان ەجەلگى وعىز تىلىندە، ەسىمدىك مەن دەگەندى بىلدىرەدى. وعىز، اداي، قىپشاق – ءبارى ءبىر ادامنىڭ اتى.
...داحتار (دايلار)، ماسساگەتتەر، كاسپيلەر، الاندار مەن ادايلار ءبارى ساق كونفەدەراسياسىنا كىرەتىن ءبىر تايپانىڭ ءارتۇرلى اتاۋلارى» (ت.س.دوسانوۆ «رۋنيكا قۇپياسى». الماتى-2009).
جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي ادا-عا «ي» جالعاۋىن قوسساڭ دا اتانىڭ ۇرپاعى دەپ كوپشە ماعىنا بەرگەنى سياقتى «اد»-قا «اي» جالعاۋىن قوسساڭ دا سول كۇيىندە قالادى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز، اتالارىمىزدى، ياعني ەجەلگى قازاقتاردى وگىز قاعاننىڭ ۇلكەن ۇلى، ءارى تاق مۇراگەرى كۇن حاننىڭ اتىمەن كۇندەر (عۇن، حۇن، حۋننۋ ت.ب.) دەپ اتاعان. سوندا كۇنىمىز اسپانداعى نۇر، ساۋلە شاشىپ، جارىق بەرىپ تۇرعان كۇن دە، كۇن مەن ءتۇننىڭ الماسقان كەزىندەگى جارىق مەزگىل كۇندىز، نەمەسە ءبىر كۇن. سوندا ءبىز قولدانىپ جۇرگەن «اي» ءسوزى سول كۇندەردىڭ (جىلدا اۋىسىپ وتىراتىن 28، 29 كۇننەن باسقا 30 نەمەسە 31 كۇن) جيىنتىعى بولىپ شىعادى. وسىلايشا «اي» ءسوزى دە بۇل جەردە كوپشە ماعىنا بەرەدى. بۇل اتاۋلاردىڭ ءبارى ءوز تەگىن اي انامىزدىڭ اتىنان باستاۋ الادى.
اداي دەگەنىمىز جوعارىدا ايتقانىمىزداي اد پەن اي دەگەن، اتا مەن انامىزدىڭ جانە سونىمەن قاتار اتالى، اكەلى جانە بالالى ۇرپاقتىڭ جيىنتىق اتاۋى. ادايدىڭ ەكىنشى بۋىنى «اي» دان تومەندەگىدەي ادام اتتارى مەن ۇعىمدار دۇنيەگە كەلدى: ايبەك، ايسۇلتان، ايبولات، اينا، ايمان، نايمان، ايگۇل، اينۇر، ايجان، ماي، ماييا، تايپا، سىناي (سيناي)، مۇناي، ايت، ايتۋ، ايتپاۋ، باي، بايعازى، لاي، ساي، پاي-پاي، تاي، التاي ت.ت. بۇل ۇعىمداردىڭ ءبارىنىڭ اۆتورى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى ادايلار، ياعني بۇگىنگى ادايلاردىڭ اتا-بابالارى. ايتپەسە، ادايدىڭ «بەس جۇيرىگى» اتانعان جىر دۇلدىلدەرىنىڭ ءبىرى اقتان كەرەي ۇلى (1850-1912): «سويلە» دەسەڭ جىرشىڭىز
الدارىڭدا جورتاقتار.
تۋعان ايعا ات بەرگەن،
اق قاعاز بەن حات بەرگەن
ەكى ەرىن مەن ءتىل-تاڭداي
سويلەسىن دەپ جاق بەرگەن.
ايتقان سوزگە تۇسىنبەس
ادامنىڭ مىيسىز اقىماعى»، - دەپ جىرلاماعان بولار ەدى (جىر-داريا «ماڭعىستاۋدىڭ
اقىن جىراۋلارى» اقتاۋ-1995. 159 بەت)؛
ايتپەسە، ادايلاردىڭ اتامەكەنى ماڭعىستاۋ «360 اۋليەلى كيەلى ماڭع
