ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭگىر اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى «يندەر – ورال ءوڭىرىنىڭ  كەلەشەك گەوپاركى» اتتى ەكسپەديسيا ۇيىمداستىردى.

تۋعان ولكەنىڭ تاريحىن، قاسيەتتى ورىندارىن زەرتتەۋدى ماقسات تۇتقان  ەكسپەديسيانىڭ  قۇرامىندا رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق  عالىمدار بار.

ورال قالاسىنان اتتانعان ەكسپەديسيا الدىمەن تاسقالا اۋدانىنان 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان  ۇلكەن ەشكىتاۋدا باستاۋ الدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ۇلكەن  ەشكىتاۋ تۋرالى العاشقى دەرەكتى 1769 جىلى بۇل جەرگە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان ارنايى كەلگەن اكادەميك پ.پاللاستىڭ ەڭبەكتەرىنەن تابۋعا بولادى. 2002 جىلدان باستاپ  ۇلكەن ەشكىتاۋ تاۋى  «مەملەكەتتىك تابيعات ەسكەرتكىشى»  ساناتىنا كىرگىزىلىپ، رەسپۋبليكا بويىنشا قورعاۋعا الىنعان. 

          كەلەسى كۇنى  بقاتۋ-دىڭ تاريح كافەدراسىنىڭ  اعا وقىتۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە. حايداروۆ باستاعان توپ  تاسقالا اۋدانىنىڭ ءبىرقاتار اۋىلدارىنا بارىپ، كونە قورىمدارى مەن تاريحي ورىندارعا باردى.  

          ساپار تاسقالا اۋدانىنىڭ I شەجىن اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك –-شىعىسىنداعى كونە قورىمدارعا جالعاستى. 2004 جىلى  بۇل وبالاردى زەرتتەۋگە الماتى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى كەلدى. سوندا ولار بۇل جەردە ۇلكەن جەتى وبا بار ەكەنىن ايتتى. الايدا وبالاردىڭ التاۋى سۋىق قولدىڭ قۇربانى بولىپ تونالعان. قالعان ءبىر وبانى  الماتىلىق عالىمدار 2020 جىلى كەلىپ زەرتتەيتىنىن ايتتى،- دەدى عالىم عايني ۇلى.

زەرتتەۋشى عالىمدار ەكى كۇن بويى تاسقالا اۋدانىنداعى مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ارالاپ، ەكولوگيالىق، بوتانيكالىق، زوولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سودان سوڭ اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانىنا اتتاندى.

يندەر اۋدانى اتىراۋ وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىندە، كاسپيي ماڭى ويپاتىنىڭ ورتا تۇسىندا، جايىق وزەنىنىڭ ەكى جاعالايىن بويلاي ورنالاسقان.  زەرتتەۋ جۇمىستارى يندەربور تۇزدى كولىندە جالعاستى. يندەر كولىنىڭ شوگىندى تۇزى تابيعي تۇزداردىڭ ىشىندەگى ەڭ باعالىسى. قۇرامىندا بور، بروم، يود سەكىلدى ميكروەلەمەنتتەردىڭ  كوپ بولۋىنا بايلانىستى بۇل تۇزدىڭ كونسەرۆىلەۋشى قاسيەتى دە وتە جوعارى بولىپ تۇر.  تۇزدى كولدىڭ جاعالاۋىندا تۇزبۇلاق دەپ اتالاتىن شيپالى جەر بار.  جەرگىلىكتى تۇرعىندار وسى جەردىڭ قارا بالشىعىنا، تۇزدى سۋىنا ءتۇسىپ، تاۋ اراسىنان شىعىپ جاتقان كۇكىرتتى سۋعا جۋىنىپ، اۋرۋ-سىرقاۋلارىنان، اسىرەسە تەرى اۋرۋلارىنان ەمدەلەدى. سونىمەن قوسا وسى جەردە «قىز اۋليە» دەپ اتالاتىن قورىم دا بار. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونى قاسيەت تۇتىپ، ناۋقاس ادامدار تۇنەپ، اۋرۋلارىنا شيپا ىزدەپ كەلگەن.

ەكسپەديسيا مۇشەلەرى تۇزدى كول ايماعىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ،  ولكەنىڭ تاريحىنا، گەوگرافياسىنا قانىعۋ ءۇشىن اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە بولدى. سودان سوڭ بوكەي ورداسى اۋدانىنداعى ارالسور مەن قايىڭدى ورمانىنا جول ءجۇردى. 

ۆلاديمير ەفيموۆ،

رعا جانىنداعى پالەونتولوگيا قوعامى ۋليانوۆسك بولىمشەسىنىڭ ءتوراعاسى، پالەونتولوگ:

• پاتريوتتىق تاربيەنى دامىتۋداعى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل باعىتتاعى باستامالارى  كوپكە ۇلگى دەپ ايتار ەدىم. باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلىپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ ءجۇرمىن.  ال بۇل ساپار بارىسىندا كەڭ بايتاق قازاقستاندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن تاريحي  ورىندار ءالى كوپ ەكەنىنە كۋا  بولدىق.  يندەر تۇزدى كول اۋماعىنا بارعاندا مىڭ جىل وتسە دە  سول جەر وزگەرىسكە ۇشىراماي  ساقتالادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى وندا تۇزدىڭ مولشەرى وتە كوپ.  يندەر تۇزدى كول ماڭىنان ترياستىق وزگەرىسكە ۇشىراعان اۋماقتى كەزدەستىردىك. ايتا كەتەرلىگى، ءبىز دە  وسى ساپارىمىزدا    لابيرينتودونتتىڭ قابىرعالارىن، جاق سۇيەكتەرىن تاپتىق. بولاشاقتا ونى زەرتتەيتىن بولامىز. 

گۇلىم اقاپ