1989 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنا بارىپ، شىنجاڭ وقۋ-اعارتۋ ينسيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم.
ءدال وسى شاق بەيجىڭدە، ۇرىمجىدە «19 مامىر» وقيعاسىن ەسكە العان دەموكرياتياشىلدار قوزعالىسىنىڭ دۇمپۋلەرى تۋعان كەزەڭ ەدى. ءارى سول جىلى جازۋشى قاجىعۇمار شابدان ۇلى «شەتەل تىڭشىسى، وتان ساتقىنى» رەتىندە قولعا الىنعان بولاتىن. ءۇرىمجى قالاسىندا، اسىرەسە ءبىز سەكىلدى جاڭادان بارعاندارعا، ارنايى اشىلعان كورمەلەر كورسەتىلدى. سونىڭ ىشىندە «قاجىعۇماردىڭ پايدالانعان تىڭشىلىق قۇرالدارى دا» كورسەتىلگەن. ەندى-ەندى ەس جيىپ، ەتەك جاۋىپ، كوز جاسىن قۇرعاتا باستاعان شىنجاڭ زيالىلارىنا بۇل جاعداي ايتپاسا دا تۇسىنىكتى رۋحاني سوققى بولىپ ەدى.
ءسويتىپ، قالامگەرلەر قاۋىمى تاعى دا «ءبىر ەلى اۋزىنا ەكى ەلى قاقپاق قويىپ» ايبايلاپ سويلەي باستادى. بۇل راسىندا زيالىلار باسىنداعى رۋحاني بۇعاۋ بولاتىن. ساياسي ساقتىق پەن قىسىم وسىلايشا كۇشەيىپ تۇرعاندا «جوسپارلى تۋىت» اتالاتىن ساياسات تا باس كوتەرگەن-دى. انىعىن ايقاندا حانزۋ ۇلتى ءبىر، از ساندى ۇلتتار ەكى بالادان ارتىق بالا كورمەيدى. اۋىلدى قىر جەرلەردە ءۇش بالا الۋعا بولادى. كوتەرىپ قالسا، زورلىقپەن تۇسىرەدى. بۇل ساياسات تا از-شاعىن ۇلتتارعا، سونىڭ ىشىندە قازاقتارعا كوپتەگەن قىسپاق اكەلدى. ءتىپتى تۋۋدان شەكتەلۋ جولىن بىلمەيتىن جاس كەلىندەردىڭ ىشتەگى بالاسىن مەزگىلسىز تۇسىك قىلدىرىپ، جىلاپ تۋعان ءسابيدى سۋعا تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەن سۇمدىقتار دا بەلەڭ بەردى. بۇل دا ماناعى ۇلت زيالىلارىنىڭ شاراسىز، مىسكىن كۇيىمەن قاناتتاسقان، قاباتتاسقان قاسىرەت ەدى.
وسىنداي قىسپاق كەزىندە، ياعنىي، 1989 جىلى كەڭەس وداعى مەن جۇڭگو اراسىندا جىلىمىق تۋدى. ەكىگە ءبولىنىپ، قان جىلاعان تۋىستار قايتا كورىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. روزا رىمبايەۆا جانە «اراي» انسامبلى ۇرىمجىدە كونسەرتتىك ساپاردا بولدى. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق، ەلدىڭ قازاقتانعا دەگەن ەلەڭدەۋى باستالدى. ءبىراق، جول جوق ەدى. ارمانى بولعانىمەن دارمەنى جوق، «ۇشارعا قاناتى جوق» زارلى كۇيدە بولاتىن.
اتالعان الماعايىپ كۇندەردىڭ وي توعىستىرۋىمەن مەنىڭ قالامىمنان «قۇبا ءدۇزدىڭ قۇلانى» اتتى شاعىن باللادا تۋدى. تولىق ءماتىنى تومەندەگىدەي:
قاعىرلى الاپ ساعىمى ەلەس پە ەدى،
جۇپار لەبى دالانىڭ نەگە ەسپەدى.
جورتقان مىناۋ جاپاننىڭ جاندىسىنا،
قاي قىلىعى تاعدىردىڭ ەگەسكەنى.
بۇيرات قۇمدار بۇيىققان مىلقاۋ دالا،
كوز ۇىشىندا كولبەيدى شىرقاۋ دارا.
شاقىرمايدى شالقار كول جاعاسىنا،
نەگە قۇشاق اشپايدى ءبىر تاۋ – انا.
اسپانىندا اڭدىعان قۇس قىرانى،
جانارىندا مەرگەننىڭ سۇستى جانى.
قۇرساعىندا تىڭ تىرلىك بۇلقىنىستا،
قۇلاعىندا وق ءۇنى ىسقىرادى.
بۇلاڭ قاعىپ شىقپايدى قوساعى الدان،
تۇرا المايدى تۇسالعان جوسا قاننان.
جاپان كەزىپ كەلەدى جالعىز قۇلان،
تاسالاعان، تالىققان، بوشالاعان.
كەڭ دالانىڭ كەسىكتى تارلىعىما،
تارلان كوڭىل، تالدى اياق، قالدى مۇڭعا.
جاۋتاڭدايدى قوس جانار، جوق جاناشىر،
قاقتاپ باراد قارا جەر – جالىن قۇم دا.
«قينادىڭ»، – دەپ، – «انا جان، مۇنشا مەنى!»، –
تەپكىلەيدى قۇلىنى تۇمسا ەنەنى.
قىسىپ جانىن تىنىسىن تارىلدىرىپ،
قۇلازىتىپ جۇرەگىن قۇمشا ەگەدى.
- بەۋ، قۇلىنىم، تىنىش جات اسىقپا سەن،
جاپان دالا – جالپاق ءشول باسىپ كەلەم.
بۇل تىرلىكتىڭ نەسىنە قۇمارتاسىڭ،
كوز بەن سۇقتان سەنى الىپ قاشىپ كەلەم!...
اۋرەلەمە قۇلىنىم، تەپپە مەنى،
تالاي تىرلىك تەككە كەپ تەككە ولەدى.
قىزىعىڭ نە، قىزىققان عۇمىرىڭ نە؟
كورەسىڭ عوي تاعدىردان شەكتەمەنى!
تىرلىگىڭنىڭ تىلەگىن، ءبىل ەرتەڭىن،
ادامعا ولجا – بىزگە ولجا كۇنەلتەر كۇن.
ەنەڭ تاپپاي ەش پانا جورتقانىندا،
قايدان، قالاي، سەن مەيىر تىلەر ەدىڭ؟
سەرىك الىپ جانىما نۇر ساعىمنان،
قۇبا تۇزدە كەلەمىن قۇم سابىلعان.
جاتقان جەرىڭ ءجاننات بوپ ەسەپتەلسىن،
بۇل دالانى كەڭ كورمە قۇرساعىمنان... –
قۇبا ءدۇزدىڭ سونى ويلاپ كەر قۇلانى،
قۇلىنىنا ىشتەگى شەر قىلادى.
تۋماۋ ءجون بە، تولسا كۇن، تۋسا ءۇمىت،
ءبىراق، ءبىراق...
بەلگىسىز جەر تۇراعى.
نۋ ورمان با، وندادا ور قازۋلى،
تاۋ ءىشى مە، وندا بار زور ازۋلى.
كول بويىندا ءجۇر مەرگەن مىلتىق اسىپ،
قاعىر جوندار تەك قانا قۇلازۋلى.
جاس پا، قان با، قوس جانار بوتالادى،
(ارتتا قانشا بىلە مە جوتا قالدى؟)
وڭاي ەكەن دالانىڭ قۇلازۋى،
قيىن ەكەن كوڭىلدىڭ جۇتاماعى.
داريعا- اي، بولات تۇياق نە كەشپەدى،
جەڭىل كۇندە جانارى نەگە وشپەدى.
قايتەر ەكەن ىشتەگى قۇلىن جانى،
كوز الدىنا شىن ءولىم ەلەستەدى...
باللادانى سياسى كەپپەگەن كۇيدە «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ رەداكسياسىنا جولدادىم. كوپ وتپەي جۋرنال ۇجىمى مەنى شاقىرتىپتى. وندا رەداكتور، اقىن ءسالي سادۋاقاس ۇلىنىڭ كابينەتىنە باس سۇقتىم. ول كىسى اتالعان باللادانىڭ قانداي ماقساتى، ارتقى كورىنىسى بارلىعى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى سۇراي كەلىپ:
– مۇنىڭ ءبارىن سۇراپ وتىرعانىم، وتكەن جىلى اسقار تاتاناي ۇلىنىڭ «جوڭعار جارناماسى» دەگەن تولعاۋىن باسامىز دەپ باسىمىز پالەگە قالا جازداپ ەدى، – دەپ ءبىراز اڭگىمە قوزعادى. ايتپاعى، قازىرگى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى پارتيانىڭ گازەت-جۋرنال، ءباسپاسوزدى قاداعالاپ وتىرۋى مەن ولاردىڭ «شيقانىنا تيەتىن» دۇنيەلەردەن ساق بولۋ كەرەكتىگى جونىندە بولدى.
مەن سول كەزدەگى ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ساقتىعىمەن ءوز شىعارمامدا ەشقانداي استارلاۋ، «بوتەن كوزقاراس» جوق ەكەنىن ايتتىم.
ءسويتىپ، ءسالي اعا مەنىڭ سوزىمە سەندى مە، الدە، راسىندا «ساياسي استار» جوق بودى ما، الدە باتىلدىق تانىتتى ما، «قۇبا ءدۇزدىڭ قۇلانىن» جاريالاۋعا ۋادە بەردى. ۋادەسىندە تۇرىپ، شىعارما 1991 جىل مامىردا «شۇعىلادا» جارىق كوردى. اڭىسى دا جامان بولمادى.
ەندى، ا.تاتاناي ۇلىنىڭ بۇرىن وقىپ كورمەگەن «جوڭعار جارناماسىنا» نازارىم اۋدى. شىنجاڭدا «جوڭعار ويپاتى» – «جوڭعار قۇمدىعى» دەگەن جەر اتى بار. جوڭعار دالاسى شىنجاڭ ولكەسىنە قاراتىلىپ، جالپىلىق اتاۋ رەتىندە دە ايتىلادى. سول دالا حاقىنداعى اسەكەڭنىڭ تولعاۋىن تاۋىپ الدىم. وقىدىم، تولقىدىم.
...
جوڭعار تالاي شاڭدادى،
ۇلى ءدۇبىر – تاسىردان.
تارعىل-تارعىل تاسىندا،
تالاي قان بار شاشىلعان.
...
و، سارى جون، سارى دالا،
اڭىڭ قايدا جۇگىرگەن!
ايرىلىپسىڭ گۇلىڭنەن،
ايرىلىپسىڭ تۇرىڭنەن.
قارالى ءبىر جاندايسىڭ
ادامداردان تۇڭىلگەن.
سۋىق تۇسپەن قارايسىڭ،
اپىراۋ سەن قالايسىڭ؟!
و، سارى جون، سارعايىپ،
قالامىن با دەمەيسىڭ،
بارا جاتىر ءمۇجىلىپ،
جاسىل دالا، ەگەي شىڭ.
ورمانىڭا تالاستى،
قورعانىڭا تالاستى،
الداعىڭا تالاستى،
ارمانىڭا تالاستى،
سەنىڭ ىستىق قوينىڭا،
سۋىق قولىن سالادى.
جامىلعىڭدى اپ جاپ-جاسىل،
جالاڭاشتاپ بارادى...
نە ايتاسىڭ زامانعا؟
نە ايتاسىڭ عالامعا؟
نە ىستەيسىڭ، نە دەيسىڭ،
و، سارى جون، ەگەي شىڭ!...، – دەگەن جولدار بار ەدى وندا. (بۇل تولعاۋ 1988 جىلى جازىلىپ، «شۇعىلا» جۋرنالىندا جاريالانعان. 1991 جىلى اقىننىڭ «ازامات ءۇنى» جيناعىنا كىرگەن).
مەن «قۇبا ءدۇزدىڭ قۇلانىن» جازعاندا قىتايلىق سەنزۋرادان قورعالاپ، ۇلت زيالىلارىنىڭ تاعدىرىن، جوسپارلى تۋۋدىڭ قاسىرەتىن شاعىن باللاداما سىيدىرعان بولىپ ەدىم. ەندىگى ۇرپاقتىڭ ەرتەڭى جانىمدى ءمۇجىپ، كۇيزەلە كۇڭىرەنگەن شاراسىزدىقتىڭ سۋرەتىن جاساعىم كەلگەن.
«جوڭعار جارناماسىن» وقىعاننان كەيىن، مەن عانا ەمەس اتالارىم مەن اعالارىمنىڭ دا قابىرعاسىن قايىستىرىپ، ءىشىن قايناتقان تالاي شەردى اڭعاردىم.
ءدال قازىرگى قىتايداعى قازاقتاردىڭ، شىنجاڭداعى شاعىن ۇلتتاردىڭ قاسىرەتىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرە وتىرىپ:
ورمانىڭا تالاستى،
قورعانىڭا تالاستى،
الداعىڭا تالاستى،
ارمانىڭا تالاستى،
سەنىڭ ىستىق قوينىڭا،
سۋىق قولىن سالادى.
جامىلعىڭدى اپ جاپ-جاسىل،
جالاڭاشتاپ بارادى...
نە ايتاسىڭ زامانعا؟
نە ايتاسىڭ عالامعا؟... دەگەندى قايتالاي وقىساڭىز، كوكىرەك كولىڭىز تاعى دا شايقالادى، تۇماندايدى؛ قاسىرەت، شەر قالىڭداي تۇسەدى، قابىنداي تۇسەدى.
شىنجاڭ زيالىلارىنىڭ اۋىر تاعدىرىنىڭ شەرلى مىسالى اقىن، جازۋشى ماعاز رازدانۇلىنان دا تابىلاتىن. 1970 جىلى جازىقسىز جالاعا ۇشىراپ، ءوزىنىڭ 20 جىلعا سوتتالعانىن ەستىگەندە اقىن:
ەر جاسىپ مۇڭاياما اجىرعىعا،
نەمەنە اۋىر بەينەت سابىرلىعا.
جەتى مىڭ ءۇش ءجۇز ءتۇننىڭ باستا ۇيقىسىن،
جايلاپ سال توسەگىڭدى ابىرجىما، – دەپ كەتە بارعان ەكەن. بۇلت ايىعىپ، اقتالىپ، اۋىلىنا قايتا ورالعاندا:
سالەم ساعان التايىم،
تەنتەگىڭ سونشا ساعىندى.
جوعالىپ كەتكەن ءبىر تايىڭ،
تارلانداپ بارىپ تابىلدى، – دەپ اعىنان جارىلىپتى.
كەيىننەن، ياعنىي، 1994 جىلى شىلدەدە التايدىڭ بۋىرشىنىنىڭ ايگىلى «ءۇشتاس» جايلاۋىندا وتكەن التاي ايماقتىق 10-رەتكى اقىندار ايتىسىندا ماعاز رازدان ۇلىنىڭ ءوز اۋزىنان دا تالاي جىر تىڭداپ ەدىم. سونىڭ ءبىرى: «تۋعان جەر» اتالاتىن ولەڭى.
وندا:
التىن با تۋعان جەردىڭ توپىراعى،
كۇمىس پە تالدارىنىڭ جاپىراعى.
مۇجىلعان مولالاردىڭ قۇلاعىندا،
التايدىڭ اق يىعى وتىرادى، – دەپ تولعايتىن اقىن.
كەڭەستىك قىزىل يمپەريانىڭ قىلىشىن جالاڭداتقان كەزىندەگىدەي، قىتايلىق قىزىل ساياساتتىڭ بورانى سوعىپ تۇرعاندا اقىن-جازۋشىلار امالسىزدان استارلاپ جەتكىزۋ، باسقاشا بەينەلەۋ ءتاسىلىن قولداناتىن ەدى. اشىق جازعان دۇنيەنى باسپا دا، زامان مەن زاڭ دا كوتەرمەيتىن.
ۋاقىت ءوتتى، زامان اۋنادى. قىتايداعى تار زاماندا – «مادەنيەت توڭكەرىسىندە» وڭباي تاياق جەگەن، شەرلى كوكىرەك قاريالار بۇگىن جوق. اسقار مەن ماعازدىڭ دا ارامىزدان كەتكەنىنە ۇزاق جىلدار بولدى.
دەگەمەندە، ءدال بۇگىنگى كۇنى قىتايدا سول «مادەنيەت توڭكەرىسىنەن دە» اۋىر تاعى ءبىر «مادەني ەمەس توڭكەرىس» تۋدى. حالىق قان جىلادى، اۋزىنا قاقپاق قويىلعان، باسىنا توقپاق ويناعان شاعىن ۇلتتار قۇلدىققا يتەرمەلەنۋدە. ەجەلگى مەكەننىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ، ەرتەڭى بۇلدىر تارتتى. تاۋلارى بۇعىپ، تاعدىرى تۇمانداندى.
ەندى، ارقادان الىسقا، مۇنارلى بەلدەر مەن بوزعىل كوكجيەكتىڭ كومەسكىلەنگەن شالعايىنا مۇڭدانا كوز تاستاپ، التايدى ىزدەيمىن، اعالاردى ىزدەيمىن.
«جوڭعار جارناماسىن» وقىپ تۇرعان الىپ اسقار دا، «تۋعان جەردىڭ تۇعىرىندا» وتىرعان ماڭعاز ماعاز دا جوق. ولار ءبىر رەت «توزاق وتىنان» تىرىدەي قۇتىلىپ ەدى. ەكىنشى «توزاقتى» كورگىلەرى دە كەلمەگەن شىعار. بىزدەن الىس، بەيىشتىڭ تورىندە شالقىدى.
تەك كوز الدىڭا قاڭىراعان، قان جىلاعان جوڭعار دالاسىنىڭ جەتىم جوتالارى كەلەدى؛ بابالاردىڭ باعزى مەكەنىندەگى مۇجىلعان مولالاردىڭ قۇلاعىندا وتىرعان التايدىڭ اق يىعى كەلەدى. ۇرپاعىن، ىشىندەگى قۇلىنىن قايدا اپارارىن بىلمەي، جان ۇشىرا شاۋىپ جۇرگەن جوڭعار توسىندەگى «قۇبا ءدۇزدىڭ قۇلانى» كەلەدى كوز الدىڭىزعا.
قوس تامشى – جانارىڭنىڭ بۇلاعى تومەن سىرعيدى.
«تۋعان جەر، تۋعان جەر ... !» دەپ الدە نەشە رەت كۇبىرلەگەنىڭدى دە بىلمەيسىڭ. مۇنىڭ اتى – جۇرەك شەرى، عاسىر قاسىرەتى!
ءجادي شاكەن ۇلى
