اقىن، تاريحشى –

قازاق ەلىنىڭ ادەبيەت پەن رۋحاني ورتاسىنا ونشا تانىس ەسىم ەمەس. قيان شەتتەگى اقىننىڭ ولەڭدەرىن وتكەن ءبىر جىلى اتاجۇرتقا امانات ارقالاپ اكەلگەن ەدىك. جانات بوقاش ۇلى جايىندا بىرەر ءسوز شىعىنداساق. جانات شىنىمەن ەنتوگرافيالىق پوەزيانىڭ اقىنى(سۋبەكتيۆتى پىكىرىم). جاناتتا جاساندىلىق جوق. ولەڭ ساناسىندا قالاي پىسسە، سولاي تۇسىرەدى. ولەڭدى ادەمى سوزبەن «كيىندىرىپ» ونى  ارلەۋ، جوندەۋ -  جاناتقا جات ادەت. ناعىز «ناتۋرالنىي» اقىن دەسەك اسىلىق بولا قويماس. ءبىراق بۇل ەستەتيكالىق تالعامى تومەن دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءقازىر قاراساڭىز، كەيىنگى ءبىر توپ جاس بۋىندا «جىلاۋ» مەن «كۇشەنۋ» باسىم.... جاناتتا «شالشىقتان تەڭىز ىزدەۋ» جوق. ول ءتول ىرعاقپەن قوڭىر دا قاراپايىم قازاقتىڭ ءحالىن سۋرەتتەيتىن اقىن. وتكەن ايدا قامشى.كز پورتالىنا قازاق حاندىعىنىڭ  550 جىلدىق مەرەيتويعا وراي ۇيىمداستىرعان جىر بايگەسىنە جانات اقىنىڭ ولەڭدەر توپتاماسى ءتۇسىپتى. سول توپتامادا «ساناداعى سىر» دەگەن ولەڭىنە كوڭىلىم تولىپ، ءبىر ريزا بولدىم. (وقىرمان رەتىندە). ءبىر عۇلامانىڭ ءسوزى بار: «ادامزاتتىڭ تاريحى – ادام ساناسىندا ساقتالعان...» دەيتىن. سول ايتقانداي «ساناداعى سىردىڭ»  سىرى تەرەڭدە مە دەپ ۇمىتتەندىم. ءسىز ءۇشىن «ساناداعى سىر» وتكەن كۇننىڭ ءبىر ەلەسى سەكىلدى ەلەۋسىز عانا ولەڭ بولۋى دا مۇمكىن. ارينە «تالعامدا تالاس جوق» (ءامىرحان بالقىبەك). ءار وقىرمان ءوز قىزىققان ولەڭىن وقيدى عوي. الايدا، مەن ءۇشىن وسى ولەڭىندە ادامزاتتىڭ تاريحى بولماسا دا، باباقازاقتىڭ باسىپ وتكەن جول سورابى سايراپ جاتقان سەكىلدى سەزىلەدى. جازارىڭىز مول بولسىن جانات اقىن! تومەندە «

اتتى ولەڭدەر توپتاماسىن جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىندىق!

كۇتكەن كۇن ءبارى كۇتتىرۋمەنەن كەلدى اقىر، ماڭىراپ ءماز بوپ، وزىنشە بولىپ ءتول جاتىر. كۇركەدەن شىعىپ، كۇن كوكەم جىلى قارادى، كۇلىمدەپ اۋماق شۋاققا اۋناپ جەر جاتىر.   جىلى ءبىر اۋەن  جىلى ءبىر لەپ ءبىلىنىپ، تەرىسكەي بەتتەن كولەڭكە كەتتى ءتۇرىلىپ. باعزىدان قالعان باياعى داۋىس شىققانداي، باقيلىق بولعان بابامنىڭ رۋحى ءتىرىلىپ.   ناقىشتاپ سويلەپ، جازباستان ءبازبىر ماقامىن، جۇيتكىتىپ ويدان تۇرلەرىن نەلەر باتانىڭ. ەڭ توردەن الىپ، ەجەلدەن قالعان ەنشىسىن، باپتانار اتام ءبىر سيپاپ قويىپ ساقالىن.   «شىقتىق» - دەپ امان، «ءوتتى» - دەپ بيىل جۇت تاعى، جايلانىپ اپام قويۋلاۋ شايىن ۇرتتادى. اشىققا شىققان قىستايعى تىققان، «سارى مايى مەن كەبەجەدەگى قاتقان قارا قۇرتتارى».   سەيىلگەندەيىن قاباعىنداعى قاھارى، جىبىگەندەيىن بويداعى بار «قاتالى». جاڭا بوپ ءتۇرى، جاڭالانىپ كەتكەن بە، جەلبەگەي كيگەن اكەمنىڭ «قارا شاپانى».   ابىر دا سابىر مارە دە سارە ءار جەردە، كوكسەگەن اسى ءىشىلىپ «قارا كوجە»-دە. كۇبىرلەپ ىشتەن اللاسىن الىپ اۋىزىنا، الاستاپ وتقا قازانىن قويدى اجەم دە.   جومارتتىق پەيىل اشقانداي بۇگىن قۇلىبىن، قالدىرماي تۇگىن قاپ تۇبىندەگى «ءبىرىنىڭ». ورەدەن جازدا ورمەلەپ كەيدە ۇرلاعان، تانىدىم ءتۇسىن انامنىڭ ىرىمشىگىنىڭ.   ءمان دە ءبىر بەرمەي قاندايلىعىنا سۇرقىنىڭ، اعىزىپ ايتىپ اڭىز عىپ ايتىپ بىلتىرىن. مايلارىنا ءماز بولىپ، اعام وتىر ما، بۇلكىلدەپ ءىشى «ميىعىنان كۇلىپ مۇرتىنىڭ»؟!   ەرتەگىدەي كورىپ، وتكەنىن سەزبەي كۇنىنىڭ، جەل قاعىپ ءجيى جەلكەسىندەگى تۇلىمىن. قۋاندى عاجاپ جۇگىرىپ جۇرگەن جۇگىرمەك، توڭىرەككە تاڭ قاپ ءبىر تارتىپ قويىپ مۇرىنىن.   ۇلىسپەن بىرگە توبەسى كوككە جەتكەندەي، شاپاعى كۇننىڭ رۋحىنا نۇرىن توككەندەي. اق كوڭىل كەلگەن اڭعالداۋ ءبىزدىڭ بۇل ەلگە، مىڭ كۇننىڭ ءزىلىن ۇمىتتىرىپ بۇل كۇن كەتكەندەي.  

كەرۋەن كۇندەر وتكەنمەن، جاس داۋرەن قالاي ۇمىتىلار. وي جىبەرىپ ەدىم «كوپ بەلگە»، كەلەدى «ءبىر توپ جىلقىلار». بوزبالا ەدىك سول جىلى، اكەگە جۇرگەن ەركەلەپ. جەلىگىمەنەن جىلقىنىڭ، جۇگىرىپ باردىق ەنتەلەپ. ءۇيىردى تاسقا يىرگەن، دەپ ەدىك «قاي اتتى ۇستاماق». تاعى بوپ وسكەن ۇيىردەن، بەستىنى قاپتى ۇستاپ اپ. اعالار بولدى سىناماق، جىگىتسىڭ مىنسەڭ ەگەر - دەپ. قۇلاقتان باسىپ قۇلاقتاپ، كىمىڭ بار مىنەر – دەگەندە. جۇرەكتەن سوندا تايدى ءۇمىت، باتا الماي باتىل ۇلدار دا. جۇرەكسىنىپ كوبى قايمىعىپ، تاياي دا الماي تۇرعاندا. قورقۋدى بويعا ءمىن كوردىم، نامىستى ءورشىل شاقىرىپ. شىڭعىرتىپ اساۋ مىنگەنمىن، ورنىعىپ ەرگە وتىرىپ. ءور ەڭىس دەمەي جوڭكىدى، بىتىرەر ەمەس ويىنىن. الىنشە بەستى موڭكىدى، ىشىنە الىپ مويىنىن. سالبىراپ باسى تومەندەپ، ءبىر كەزدە ول دا القىندى. شىقشىتتان جاسقاپ كورەم - دەپ، ءتۇسىرىپ الدىم قامشىمدى. ءسات تۇسسە ىلعي بارام مەن، سول جەرگە سۇيرەر كۇندەرىم. قوي قوڭىر سول ءبىر زامان مەن ...... قامشىمدى ىزدەپ جۇرگەنىم .......   *** ايتا المايمىن ءتۇسىم بە دەپ، ءوڭىم دەپ جەمىر جىلدار تاستاعانداي جەبىرلەپ. كۇنگەي اۋىپ قىرات اسىپ ارايىم، كۇنگىرت تارتتى كۇلىمدەمەي توڭىرەك. قۇلا دالا قۇلا مانعاز، قۇلا كۇن، قۇلا كۇندى ۇستاي الماي قۇلادىن. سارساڭ تارتىپ سارپ ەتكەندەي سانام دا، سارساڭ ءۇمىت سارپاڭعا ساپ سۇراعىن. كۇبىر-كۇبىر ءۇنى الىستاپ دۇعانىڭ، قايران ابىز قاسيەتتىم دۋالىم. قۇلان كۇنگە قۇلا اتتى اتام ىلەسىپ، كورە المادىم پەش الدىنان قۇمانىن.