2030 جىل... 
مەنىڭ كەزەكتى نەمەرەم دۇنيەگە كەلىپتى. ارقا-جارقامىز: نە ايتىپ، نە قويعانىمىزدى بىلمەيمىز، قۇتتىقتاۋلار مەن قۋانىشتار... 
كەنەت، ەسىك قاقپاستان ءبىر اسكەري كيىمگە ۇقساس كيىنگەن سىپتاي ءساندى كىسى كىرىپ كەلدى، ۇيگە. 
- مەن – حالىقارالىق قارجى پولي­سياسىنىڭ وكىلىمىن. ءسىزدىڭ نەمە­رەڭىزدىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقا­نى­نا 7 ءمينوت 24 سەكۋند بولدى، ول ەندى قازاقستاننىڭ سىرتقى قار­ىز­دارى ەسەبىنەن وسى ساتتەن باستاپ، 15 ميلليون 788 مىڭ تەنگە 47 تيىن قارىز. جانە ءسات سايىن بورىشى وسە بەرەدى، وسىنى ەسكە­ءرىڭىز، ءسابيدىڭ باۋى بەرىك بولسىن! – دەپ جىلدام ۇيدەن شىعىپ كەتتى... 
تۇك ۇقپاي قالدىم: قارىزى نەسى؟ ءالى اناسىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ ۇلگەر­مەگەن شارانا قالاي بورىشكەر؟.. 
شوشىپ وياندىم. مالمانداي سۋ، ءۇستى-باسىم. تۋ-ۋ، ءتۇسىم ەكەن... 
ال، وڭىمدە نە بولىپ جاتىر؟..

...استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن دۇركىرتىپ وتكىزدىك، ءجۇز­ەتەك قارجى بولدىك، ەلدىڭ جانا­شىر قاۋىمى «قازىنامىزدى ءراس­ءۋا ەتپەيىك، الەمدىك قارجى داع­دا­رىسىنىڭ قىزۋ بەتى قايتپاي تۇرعاندا، ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ، كورپەمىزگە قاراي – كوسىلەيىك» – دەپ شىرىلداپ ەدى، بيلىگىڭ حالىق­تىڭ جانداۋىسىنا پىسقىرعان دا جوق... 
ءسويتىپ، توي-تومالاققا قۇمار، قا­ر­ىز الۋعا قۇش­تار قازىرگى قازاق بي­ءلى­گى ەلىمىزدىڭ سىرتقى بەرە­شەگىن - 167 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكىزدى...

قايدا بارسا دا، كىم كەلسە دە – قارىز سۇراپ، نەسيە تىلەپ، الاقا­نىن جايۋعا داعدىلانعان بۇگىنگى قاز­اق بيلىگى – قازاقستاندى جەر ءجۇزىن­دەگى 127 ەلگە بەرەشەك قىلىپ قويدى...

جاڭا دۇنيە ەسىگىن اشقان ءاربىر قازاقتىڭ شاقالاعى ءداپ سول سەكۋندتاردا-اق – 3 ميلليون تەڭگە قارىزبەن جارىققا شىعادى... 
بۇل بەرەشەگىمىز ءسات سايىن، كۇن سايىن، ساعات سايىن... ۇزدىكسىز، توق­تاماي (ساعات ءتىلى سەكىلدى تىقىل­داپ...) وسكەن ۇستىنە وسە بەرەدى...

قازاق ەلىنىڭ ءداپ بۇگىنگى كۇنگى قارىزى – وسى جەتىدەگى تەڭگە باعامىمەن ەسەپتەسەك، شامامەن، 58 تريلليون تەڭگەگە جەتتى... 
بۇگىن قازاقستان الەمگە – 167 ميلليارد اقش دوللارىنا بەرەشەك، دەمەك، ءبىزدىڭ احۋالىمىز مۇلدەم مۇشكىل. ناقتى ەكونوميكا سالالارى جۇرداي، شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك سالىقتار مەن تەكسەرۋلەرمەن تۇنشىق­تىرىل­عان ەلدە باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. 
«ءوز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم» دەيتىن قازاقتىڭ قالاداعى وكىلدەرىنىڭ باسىم بولىگى – ۇي-كۇيسىز، ماڭگىلىك پاتەر جالداۋشىلار. ونىڭ ۇستىنە، امەريكالىقتاردان ونداعان ەسە از ايلىق الاتىن قازاقتاردىڭ قالالارىنداعى پاتەر ساتىپ الۋ باعالارى – اقش-تىڭ تەحاس، ماييامي، لاس ۆەگاس قالالارىمەن بىردەي... 
بۇل – تازا الىپساتارلىق پەن سىبايلاستىقتىڭ جەمىسى. 
بىلتىر قازاقتار 1 مەتر تۇرعىن ءۇيدى 235 اقش دوللارىنا سالسا، ارا­سىنا سىبايلاستار مەن الىپساتارلار ارالاسىپ، ونىڭ باعاسى ءۇش-تورت ەسەگە قىمباتتاپ شىعا كەلەدى... 
ادام بالاسى ءۇشىن باسپانا مەن اقشانىڭ اۋا ءتارىزدى قۇندى ءارى قاجەتتى ەكەندىگىن سانالارىنا تەرەڭ ءسىڭىرىپ العان قازاق بانكتەرى دە ەشقانداي ادامشىلىق نەمەسە قۇقىقتىق ماسەلەلەرگە ءمان دە بەرمەيدى: تۇرعىن ءۇيدى كەپىلدىك-قارىزعا الۋعا (يپوتەكا) قازاق بانكتەرى 15-18 پايىز ءوسىم قويسا، اسا قاجەتتى نەسيەلەر ءۇشىن 27-30 پايىز ءوسىم تولەيسىز... ال، قازاق بيلىگى «الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز» دەپ، ۋادە ەتىپ، ۇمتىلعان وركەنيەتتى ەلدەردە تۇرعىن ءۇيدى كەپىلدىك-قارىزعا الۋعا (يپوتەكا) 2 پايىزدان، ال، تۇر­مىس­تىق نەسيەلەر 7 پايىزدان اسپايدى... 
قازاق بانكىلەرىنىڭ پايىزى ەۋروپالىقتاردان 5 ەسە قىمبات بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قار­جى ساياساتى مۇلدەم ساۋاتسىز، دەپ ايتۋىمىز كەرەك. 
وركەنيەتتى باتىس ەلدەرىندە بانيرلەر زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورقىپ، اياق باسپايدى. سول سەبەپ­ءتى، تاياۋدا يسلانديادا 26 بانك باسشىلارى مەن قۇر­ىل­تايشىلارىن تۇرمەگە ۇزاق جىلدارعا توعىتتتى... 
سول سەبەپتى، ارادا ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وتسە دە، گەرمانيادا 1900 جىلدار بەرى بانكتەر بانكروت بولعان جوق...

ال، ءبىزدىڭ «قازمۇنايگاز»، «قازاقستان تەمىر جولى» ءتارىزدى مەملەكەتتىڭ اسا ءىرى ءارى بەت-بەينەسى سانالعان كومپانيالارىنىڭ قارىزى – بارلىق سىرتقى بورىشىمىزدىڭ 10 پايىزىن قۇراسا دا، ەشكىم جاۋاپقا تارتىلمايدى، ۋاقتىلى ايلىعىن الىپ، شەتەلگە دەمالىپ، جىلدىڭ سوڭىندا جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەدەن اساتىن سىياقىلارىن يەمدەنىپ، ەمەن-جارقىن جارقىراپ جۇرە بەرەدى...

نەگە دەسەڭىز، مىسالى، اسا قاجەتتى نەسيەلەر ءۇشىن 27-30 پايىز ءوسىم الاتىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى قازاقتىڭ ءبىر بانكى جىلىنا وسى ءوسىمنىڭ وزىمەن-اق – 700 ملرد تەڭگەدەن اساتىن پايدا تابادى...

بۇل – حالىقتى زاڭدى جولمەن جانە اشىق تۇردە توناۋدان باسقا ەشتەڭە ەمەس! 
ال، قازاق ۇكىمەتى قارجىلارىن شەتەلگە اسىرىپ، تالان-تاراج قىلعان بانكلەرگە ۇلتتىق قوردىڭ 3 تريل­ليون تەڭگەسىن ءبولىپ، «ساقتاپ قالۋعا» تىرىسۋدا...

داعدارىستىڭ اۋىر كۇندەرىندە قازاق بيلىگى كۇيزەلگەن قاراپايىم حالىققا ەمەس، الشاڭ باسقان وليگارحتارعا عانا كومەك قولىن سوزدى. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ بۇعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟..

باسقا-باسقا، ءبىز قۇدايى قوڭسىمىز، ءبىراز جۇرتى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە بوسىپ جۇرگەن وزبەك ەلىنە 236 ملن اقش دوللارى مولشەرىندە قارىز ەكەنبىز... وزبەكستاننىڭ سىرتقى قارىزى – بىزدەن 50 ەسە از!

جىل سايىن ءبىز شەتەل نەسيەلەرى ەسەبىنەن سىرتقى بەرەشەگىمىزدى 10 ملرد اقش دوللارىنا كوبەيتىپ كەلەمىز... 
سوندا قازاقتىڭ ەكونوميكاسى قايدا، قارجىسى قايدا؟ 
بۇل باسسىزدىققا قاشان توقتاۋ بولادى؟..

قاجىمۇقان عابدوللا