بۇۇ وكىلى يلەين كونكييەۆيچ دەگەن ايەل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆامەن كەزدەسىپ،  «قازاقتار الەمدەگى 146 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ جونىنەن العاشقىلار قاتارىندا، ءقازىر  32ء-شى ورىنعا شىقتى» دەپ  ماقتاعاندا، مەن بەيباق قورىققاننان قول اياعىم قالتىراپ كەتتى. ويتكەنى، «گەندەرلىك تەڭدىك» قازاق ايەلدەرىن ازعىندىققا ۇشىراتۋ ساياساتى ەكەنىن جاقىس بىلەم. ءالقيسسا، حIX عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن فرانسيا مەملەكەتى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىنەن سالاۋاتتى، ساۋاتتى، ءبىلىم، عىلىم، قورعانىس، مادەنيەت، «تولەرانتتىق» جاعىنان جوعارى تۇردى. باقتالاس ەلدەردىڭ كورە الماۋشىلىعىن تۋعىزىپ، قالايدا فرانسۋز ۇلتىن جويىپ،  ەكونوميكاسىن قۇلدىراتۋ ءۇشىن سان مىڭداعان قۇيتىرقى ساياساتتى جۇزەگە اسىردى. ءبىرىنشىسى، ءارى نەگىزگىسى ايەلدەردى پايدالانىپ، مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان وتباسى ينستيتۋتىن جويدى. وتباسى – مەملەكەتتىڭ تىرەگى، جۇرەگى ەدى. وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ارينە ايەل. ايەلدى ازدىرۋ ءۇشىن اقشانى، قۇيتىرقى ساياساتتان  دا تارتىنبادى. ولار فرانسيانىڭ تەحنولوگيا، ءبىلىم، عىلىمىن جەتكەن جەتىستىكتەرىن وقىپ، ۇيرەنىپ نەمەسە جامانداپ اۋرە بولعان جوق. «الەمدەگى ەڭ سۇلۋ، ءارى اقىلدى، كوركەم فرانسۋز قىزدارى» دەگەن اڭىز شىعاردى. سودان الەمنىڭ بارلىق ەركەكتەرى اقشاسى بارلار، قاتىنقۇمار الاياقتار، ۇرى- قارى، زالىم، سۇرقيالارى اعىلىپ، فرانسۋز قىزدارىن قاتىن قىلدى. فرانسۋز باسشىلارىن وتىرىك ماقتادى. ءماز بولعان باسىشىلار؛ «ءبىز  الەمدەگى ەڭ تولەرانتتىق، تىنىش، ىنتىماعى جاراسقان، قارقىنداپ دامىعان ەل» دەپ كەلىمسەكتەرگە باسپانا، جۇمىس بەردى. كەلىمسەكتەر فرانسۋز قىزدارىنىڭ ءبىرىن الىپ، ءبىرىن سالىپ، انادا ءبىر بالا، مىنادا ەكى بالا قالىپ جاتتى. تاستالعان، اجىراسقان قاتىندار مەن شاتا، مەتيس، ءدۇبارا بالالاردىڭ ەلىنە اينالىپ شىعا كەلدى. ءبىر عاسىرعا جەتپەي ۇرپاق ازدى، ۇلتتىق قۇندىلىق كۇستالانىپ فرانسۋزدار باياعى اتاق-ابىرويدان جۇرداي بولدى. ايەل ازعان سوڭ ەل توزادى. ءقازىر بىردە ء-بىر ەلدىڭ  ەركەكتەرى: «فرانسۋز قىزدارى الەمدەگى ەڭ سۇلۋ قىزدار» دەپ ولسە دە ايتپايدى. ءقازىر فرانسيادان ءسالت-داستۇرىن، ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن ساقتاعان تازا فرانسۋز ۇلتىن تاپپايسىز. تۇگەل دەرلىك ارالاس نەكە، اجىراسقان، بايسىز بالا تاپقان، لەسبيانكا، گوميك، كارى قىزدار، قويىرتپاق، اتالا، الاشۇبار وتباسىلار. توبىرلاردان تۋعان ۇرپاقتار ەشقاشان وزدەرى تۇرىپ جاتقان مەملەكەتكە ونىڭ يەسى بولىپ وتىرعان ۇلتقا جانى اشىمايدى. كەرىسىنشە جەك كورىپ بۇلدىرۋگە دايار تۇرادى. بەس جىل بۇرىن فرانسيا قالالارىنداعى جاستاردىڭ زوبالاڭى. كەشكە كوشەگە ءجۇز مىڭداپ شىعىپ، دۇكەندەردى، ساۋدا ۇيلەرىن، كەڭسەلەردى توناپ، مىڭداعان كولىكتى سىندىرىپ، ورتەپ، قانشا قالانىڭ  كۇلىن كوككە ۇشىردى. الەمدى تامساندىرعان ەركەك اتاۋلىنىڭ سىلەكەيىن اعىزعان فرانسۋز قىزدارى ەلگە نە اكەلدى؟ فرانسيا دەگەن اتى بار زاتى جوق مەملەكەتى مەن ۇلتىن ماڭگىلىككە جوعالتۋ قاسىرەتىن اكەلدى. ەۋروپا مەن امەريكا مەملەكەتتەرى دە وسى سايقال ساياساتقا ۇشىراعاندار. كەلىمسەكتەرى كوپ تۇراتىن ەل، بارلىق ۇلتقا ورتاق بولادى دا كەلىمسەك بيلىككە كەلىپ ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ ساياساتىن دا، ۇلتتىق رەڭىن دە وزگەرتىپ جىبەرەدى. مىسالى، اقش-تا كەشەگى ساتىپ الىنعان قۇل نەگرلەردىڭ ۇرپاعى پرەزيدەنت بولىپ وتىر. بولاشاقتا ەۋروپالىق ەلدەر بىرىگىپ امەريكا سياقتى شتاتتارعا ءبولىنىپ «ەۋروپا» دەگەن توبىرلار ەلىنە اينالادى. ەۋروپادا ءار ادام جەكە تۇلعا رەتىندە، ىشىپ-جەيدى، كيىنەدى، بالا تۋمايدى، ۇرپاقتى ويلامايدى، ءوز قاراقان باسى ءۇشىن ءومىر سۇرەدى. ءتۇبى ەۋروپا مۇسىلمان ەلىنە اينالىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. ويتكەنى، ءقازىر ءجۇز مىڭداعان ەۋروپالىقتار مۇسىلماندارعا قارسى ەلدەن كەتىرۋ ءۇشىن ەرەۋىلدەرگە شىعىپ جاتىر. ءبىراق، بۇل ارەكەتتەن تۇك شىقپايدى، ولار كەشىكتى.ازيادان تايلاند دا فرانسيانىڭ كەبىن كيدى. «ازيادا تايلىق قىزدار كەرەمەت سۇلۋ» دەگەن اڭىز تارادى. وتكەن مىڭ جىلدىقتاردا ازيانى ءدۇر سىلكىندرگەن باتىر دا جاۋجۇرەك تايلىقتاردىڭ ۇرپاعى  ەركەگى ماسكۇنەم، گوميك، قىزدارى لەسبيانكا، جەزوكشەلەرگە اينالدى. امەريكا، ەۋروپا ەركەگى تاي قىزدارىن ەلدەرىنە اپارىپ ويناس قاتىن ەتتى. ولاردى «سۇيىكتى جارىم» دەپ ەرتىپ جۇرمەدى، ۇيىندە مالاي رەتىندە ۇستادى. توي-تومالاققا ءوز ۇلتىنىڭ قىزدارىن ەرتىپ اپاردى.  ال، ەندى مىناعان كەلەيىك. ءبىزدىڭ ءسابينا دەيتىن سپورتشى قىزىمىزدى قىتايلىقتار قولى-اياققا  تۇرعىزباي ماقتاۋ ۇستىندە. نەگە ولاي؟! قازاقتا ءسابينادان وتكەن كەرەمەت سۇلۋلار دا جەتەرلىك. بۇل جەردە ءسابينانىڭ سۇلۋلىعى اڭگىمە ەمەس جۇڭگو مەملەكەتىنىڭ قىرىق ميلليون ەركەكتەرىنە قازاقتان قاتىن تاۋىپ بەرۋ ساياساتى بۇركەمەلىنىپ جاتىر.سوندىقتان قىز – ۇلتىمىزدىڭ ارى، ابىرويى، ۇجدانى ەل بولىپ قورعايىق. قۇرباندىق بولماسا  نەگە سپورتتىق جەتىستىكتەرىمەن، ەڭبەگىمەن، بىلىمىمەن تانىلعان. قىزداردى ماقتاپ شىعارمايدى. ءسابينادا مۇنىڭ بىرەۋى دە جوق قوي. شەتەلدىكتەردىڭ؛ «قازاق قىزدارى سۇلۋ، ادەمى» دەپ وتىرىك ماقتاعانىنا بيلىكتەگىلەردىڭ تۇسىنىگى جەتپەگەنىنە قاپالىمىن. ءسابينانى ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن قاي بەتتەرىمەن جەلپىلدەتىپ الىپ باردى. نە ءۇشىن؟ اقىماقتىق.  قاي اتا-بابامىز ءوز قىزدارىن شەتەلدىكتەرگە كورسەتىپ ماقتانعان ەدى. ماقتانسا دا الىڭدار دەپ ۇسىنادى ما، الدە ولار تاۋار ما ەدى، مال ما ەدى. الدە سىرتقا كورسەتىپ، ماقتانىپ ساتاتىن وندىرگەن تاۋارىمىز بولماعان سوڭ ارۋ قىزدارىمىزدى  ۇسىناتىن بولدىق پا؟ قازاقستاننىڭ «برەندى»  ەندى قازاق قىزدارى بولعانى ما؟ شەتەلدىكتەر سولاي ويلايدى. ولار قازاق قىزىن نە ءۇشىن ماقتايدى. ءوز قىزدارى سوندا جامان بولعانى ما؟ نەگە قازاق  قىزدارىن ءوز قىزدارىنان جوعارى قويادى. بۇل  شىن جۇرەكتەن شىققان شىنايى، مەيىرىمدى باعالاۋ ەمەس – قۇيتىرقى ساياسات.شىن ويلارىن جاسىرىپ «قازاقستانعا جۇمىس ىزدەپ» كەلدىم» دەگەن باسقا ۇلتتىڭ ەركەكتەرى؛ قىتايلىقتار جىلمىيىپ، ەۋروپالىقتار پاڭدانىپ، ورىستار ءمۇلايىمسىپ، وزبەكتەر ءيىلىپ، قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ جاتسا جاستىعى، توڭسا كورپەسى بولىپ، قىز با، ايەل مە قارامايدى. وزدەرىن سونداي «مەيىرىمدى، قايىرىمدى ەتىپ كورسەتىپ، «ءسىز» دەپ سىزىلىپ، مەيرام سايىن گۇل بەرىپ، سىيلىق اپەرىپ بايەك بولىپ، كىرىن جۋىپ، ءۇستى- باسىن جالاپ وتىرادى. جۇرەگى جۇمساق ايەل زاتى: «قازاقتىڭ ەركەكتەرىنەن مىناۋ ارتىق قوي، ەركەك بولعاسىن ءبارىبىر ەمەس پە» دەگەن توپاس تۇسىنىك بويىن جايلاپ، كۇيەۋى بارى اجىراسىپ، جىگىتى بارى جىگىتىن تاستاپ، بايى جوقتار قۇلاي ءسۇيىپ ەستەرىنەن تانىپ قالادى. ارينە، ءبارى ەمەس ءبىرازى.اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق دەمەكشى، قازاق جىگىتتەرىنە؛ «ءبىزدى الەم باعالاپ وتىر» دەپ توبەدەن وقىرايا قاراپ مەنسىنبەيتىن كۇيگە ۇشىرايدى. «ماتا ءبوز اتىمەن وتەدى» دەمەكشى شەتەلدىك ەركەكتەرگە جەزوكشە مە، ازعىندىققا ۇشىراعان ايەل مە ءبارىبىر. ماسقارانىڭ باسى ەمەس پە؟ اللا پۋگاچيەۆانىڭ نەمەرەسىنە شىعادى دەگەن قازاقتىڭ قىزى نە بولدى؟ ۇلتاراق سەكىلدى تابانىنا باسىپ ءجۇردى دە جىلۋى كەتكەسىن لاقتىرىپ تاستادى. وكىنىشتىسى، ب ا ق وسى ازعىندىقتى ماقتاپ جازىپ، جارنامالاعاندا قازاقتىڭ قانشا قىزىنىڭ سونداي اتاقتىنىڭ بالاسىنا ءتيۋدى ارماندادى ەكەن؟حابارداعى تاقىرباس جۋرناليست پەن انا فرانسۋز شە؟ ەكەۋى دە ەشكىمنەن ۇيالماي قازاققا تانىمال ەكى قاتىندى ۋاقىتىسىندا پايدالانىپ تاستادى دا كەتتى. نەكەلەسكەنى نەكەلەسىپ، نەكەلەسپەگەنى ويناس جاسايدى. قازاق حالقىنىڭ سورىنا قازاق قىزدارى جاپپاي شاتالار تۋىپ، قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شابادى. شاتالار – قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلدار بويى ەۋروپانى الاقانىندا ۇستاعان ايبىندى ەرجۇرەكتىگىن، مادەنيەتتىلىگىن، وركەنيەتتىلىگىن اتا -بابا ءداستۇرىن ماقتانىش تۇتپايدى. ءجونى ءتۇزۋ اتا-اناسى جوق. ۇلتتىق تاربيە كورمەگەن، جەتى اتاسى جوق، اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەكجات، ناعاشى-جيەن، دەگەننەن مۇلدەم حابارسىز ماڭگۇرت، جات ۇرپاق قاپتاپ وسەدى. «ءبىز قازاق ەمەسپىز، قازاقستاندىقپىز» دەيتىن ناعىز سولار بولادى. فرانسيا، تايلاند تۇسكەن قۇردىمعا قازاقتاردى دا ءتۇسىرۋ ايلاسىن ءقازىر الەم بويىنشا قولعا الىپ وتىر. ءبىر دالەلى، اقش-تىڭ ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامى الەم حالقىنىڭ: اناتومياسىن، بەت-البەتىن، تۇلعا-تۇرپاتىن، سىر-سىمباتىن ۇزاق جىل زەرتتەپ ەڭ سۇلۋ حالىقتى انىقتادى. زەرتتەۋ 200 ەلدىڭ تۇرعىندارىن  قامتىدى سورىمىزعا ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ سۇلۋى – قازاق قىزدارى ەكەن-مىس…  دەگەن حابار وقىدىم. قازاقستان قوعامى، بيلىك، زيالى، جۋرناليست پەن ساياساتكەرلەر اراسىندا بۇل «سۇمدىققا» ورەمىز جەتپەي قالدى. بيلىك باسىنداعى، پارلامەنتتەگى، بايشىكەش قازاقتىڭ ايەلدەرى؛ قىزدارىنىڭ پاكتىگىن، ۇرپاقتىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ ورنىنا شەتەلدىكتەرگە «ۇسىنىپ» شاۋىپ ءجۇر.قازاقستاندا 2006 جىلى گەندەرلىك ساياسات جونىندە العاشقى زاڭ قابىلدانىپ. ورىندالۋى قاتتى قاداعالاندى. نەگە، سونشالىقتى بۇل ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرەتىن زاڭ با ەدى. الدە قازاقتار ەۋروپالىقتار سياقتى ايەلدەرىن قورلاپ الاڭدارعا شىعارىپ جۇزدەپ، مىڭداپ ورتەگەن بە ەدى؟ جوق، ارينە. شەتەلدىكتەردىڭ سۇرقيا ساياسي ايلاسىمەن بولاشاق ۇرپاعىنىڭ نە بولسا ول بولسىن: «مەن بيلىكتە جۇرسەم بولدى» دەگەن ايەلدەردىڭ ىقپالىن ارتترۋ ءتاسىلى بۇل. ەندى ون جىلدا ايەلدەر ۇستەمدىككە كەلىپ گوميكتەر مەن لەسبيانكىلەرگە ۇيلەنۋگە رۇقسات بەرەتىن زاڭ قابىلدايدى. ايەلدەردىڭ قولىمەن قازاق حالقىن وسىلاي جويادى. سوسىن ءولدىڭ قازاق.جاپونداردى وزىمىزگە ۇلگى تۇتۋىمىز كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى جاپونيا ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەتتەن الەم الدىندا وزىق ەلگە اينالدى. ۇلتتىق گەنىن ساقتاپ، «جابىق ەسىك» ساياساتىن ۇستاندى. ەلگە ەشكىمدى، ەشقانداي ەركەكتەردى كىرگىزبەدى. ارىسى تۋريست بولىپ كەلگەن شەتەلدىكتەردى باقىلاپ وتىرىپ قايتادان شىعارىپ جىبەرەدى. شەتەلدىكتەر: «الەمدەگى ەڭ مادەنيەتتى، ەڭ سۇلۋ قىز جاپون قىزدارى» دەپ الەمگە جار سالدى. ءبىراق، اقىلدى جاپوندار ونداي اقىماق ماقتاۋعا الدانبادى. ءسالت-داستۇرى، قان تازالىعى مەن ۇلتتىق گەنىن ساقتاۋ ارقىلى ەڭ ۇزدىك ەلگە اينالىپ وتىر. شەتەلدىك  كەلىمسەكتەرگە «ارزانقول جۇمىسشى» دەپ قاراعان بىزدەر ولاردىڭ ۇزاقتان كەيىن جارىلاتىن بومبا، قازاق ۇلتىنىڭ اجالى ەكەندىگىنە اقىلىمىز بەن  ساۋاتىمىز جەتپەي وتىر.

"اليشەر" ەسىمدى قولدانۋشىنىڭ "قامشى" پورتالىنا جازعان پىكىرى