شەشەم مەنىڭ يىلگەن سۇراۋ بەلگى،
ءسال عانا شاتتىق كوردى، جىلاۋ كوردى.
قالاي عانا قالپىنا كەلتىرەرسىڭ،
داۋىلدار مايىستىرعان مىناۋ بەلدى.
(م. ماقاتايەۆ)
ومىرگە كەلۋ بار دا، سول دۇنيەنى، قورشاعان ورتانى قابىلداۋ ءساتى بار. سانامىز قالىپتاسقاننان باستاپ، ياعني ەسىمىز كىرگەننەن كەيىن كورەتىنىمىز دە، كوز الدىمىزدا جۇرەتىن دە – اتا-انامىز. اركىمگە اتا-انا قىمبات، اركىمنىڭ اتا-اناسى وزىنە ۇلگى-ونەگە، اسىرەسە – اناڭ.
مەنى دە ومىرگە اكەلىپ، اق سۇتىمەن تويدىرىپ، مەيىرىمىمەن قاندىرىپ، وسى حالگە جەتكىزگەن دە – انام. بالاسى ءۇشىن اناسىنىڭ مەيىرىمى ەش ۋاقىتتا دا تاۋسىلعان ەمەس. انانىڭ ىستىق جۇرەگىنەن تاراعان مەيىرىم مەن ماڭدايىڭنان ءبىر يىسكەگەنىنەن اسقان ەش نارسە جوق. ودان ارتىق قانداي سىي بولسىن!
مەنىڭ انامنىڭ دا كوڭىلى تۇسكەندە ءتولىمنىڭ باسى، تۇلا بويى تۇڭعىشىم، «تۇيەقىزىم» دەپ ەركەلەتىپ قوياتىنى بار. وندايدا، «ەسەيىپ كەتسەم دە مەن ساعان ءسابيمىن» دەگەندەي، انامنىڭ ىستىق قۇشاعىنا باسىمدى تىقپالاپ، ءتىپتى، جاس بالاشا ەركەلەپ، ءبىر جاسارىپ قالاتىنىمىز دا راس.
اللا تاعالا «سۇيگەن قۇلىما جاڭعاقتىڭ قاتتىسىن بەرەمىن» دەگەن ەكەن. شەشەمنىڭ كوزىن اشىپ، وڭ-سولىن تانىعاننان باستاپ كورگەنى – قيىندىق. تاعدىر تاقتاسىنا جازىلعان تاۋقىمەتتى ءبىر كىسىدەي تارتقان انام ءوز تىرلىگىنە تاستاي قاتتى بولعانمەن، جان-جاعىنا، بالالارىنا دەگەن ىقىلاسى شەكسىز، جانى نازىك، جۇرەگىنىڭ جۇمساقتىعى سونداي – جىلى سوزگە دە، ازىن-اۋلاق ساتسىزدىككە دە اعىل-تەگىل جىلاي سالاتىنى بار. سەبەبى دە جوق ەمەس. انامنىڭ ايتۋىنشا، اكەسى، ياعني ناعاشى اتامىز ۇلى وتان سوعىسىنان امان-ساۋ ورالعانىمەن كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن وتەدى. اناسى ەكەۋىنىڭ باستارىنان وتكەن قيىنشىلىق ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن از تارتپاعان انام سول كەزدەرى التى-جەتى جاستاعى ءسابي ەكەن. جىلدار ءوتىپ، جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلسە دە، سول جەتىمدىك جىلدار سالعان جان جاراسى ءالى دە جازىلعان ەمەس. اندا-ساندا ەسىنە الىپ، كەمسەڭدەپ تە قالاتىن كەزدەرى بولادى. اكەسىز بالاسىن، جەسىرىن جىلاتپاعان قازاق دەسەك تە، ولار اكە ءۇيىن، تۋعان اۋىلىن امالسىزدان تاستاۋعا ءماجبۇر بولادى. كۇنكورىس ءۇشىن ناعاشى جۇرتىن جاعالاپ، كوشىپ كەتەدى. «ولمەس قۇلعا ءولى بالىق جولىعادى» دەمەكشى، اللا ءومىر بەرىپ، ىرزىعىن تاۋىپ جەپ، اناسى ەكەۋى كۇندەرىن كورە بەرەدى. ارپالىس پەن ايانىشقا تولى جىلدار جىلجىپ وتەدى.
كەشەگى قارشاداي قىز بالا بويجەتىپ، تۇرمىس قۇرادى. ءۇيلى-جايلى بولىپ، ەل قاتارلى ءومىر سۇرەدى. ومىرگە بىزدەر كەلەمىز. سونىمەن، بۇل قۋانىشى دا انامنىڭ ۇزاققا بارمايدى. تاعدىردىڭ اششى ءدامىن ابدەن تارتقان شەشەم وتىز جەتى جاسىندا جەتى بالامەن جەسىرلىكتىڭ قارا ورامالىن ەرتە جامىلادى. اكەمىز سول كەزدە اۋدانداعى بەلگىلى جانە بەلسەندى ءمۇعالىم بولادى. ول وتە ءبىلىمدى، ەڭبەكقور، ءوز ماماندىعىن جان-تانىمەن سۇيگەن، ءوز قىزمەتىن بەرىلە اتقارعان ۇستاز نەبارى قىرىقتان ەندى اسقان شاعىندا جوعارى قان قىسىمىنان كوز جۇمادى. انام ءوزى ايتقانداي «ءبىر ەتەك بالامەن» اڭىراعان كۇيى اكە ارتىنان «اھ» ۇرىپ قالا بەرەدى. بالالىق شاعىنداعى اششى ءومىردىڭ زاردابىن ەندى-ەندى ۇمىتا باستاعانداي بولعان انام، از عانا شاتتىق كورسە، ارتىنشا جىلاۋ كورەدى. كۇيەۋىنەن ەرتە ايىرىلىپ، جەسىرلىكتى جەتىمەكتەرىمەن قوسا جۇرەگى قارس ايىرىلسا دا، قابىرعاسى قايىسسا دا، كەلىسۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ، سابىرمەن قابىلدايدى.
«باسقا تۇسسە، باسپاقشىل»، - دەپ اللا سالعان بۇل سىناققا دا بەلىن بەكەم بۋىپ، قايراتتانادى. ول: «اتادان ءوزىم جالعىز بولدىم، سەندەردىڭ اكەلەرىڭدى مەدەت تۇتۋشى ەدىم، ەندى بالالارىم – بايلىعىم، بارىم دا سەندەرسىڭدەر. ءبىرىڭ – اكەم، ءبىرىڭ – شەشەم، جاراتقان يەم ەندى سەندەردى امان ەتە گور»، - دەپ، ءوزىن-وزى جۇباتا وتىرىپ، جالبارىندى. قايعىنىڭ قارا سۋىن ءىشىپ وتىرسا دا، قايراتتانىپ، جىگەرىنە قۇم قۇيىلماي، جىگەرلەندى. باسقا ەش امال جوق ەكەنىن ول قالتقىسىز ءتۇسىندى. جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتتى.
سوعىستان كەيىنگى قيىنشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان ەل، ەڭسەسىن ەندى-ەندى كوتەرىپ جاتقان كەزدە قانداي وقۋ بولسىن! ءبىلىم الا المادى، تۇرمىس قۇردى، بالالى-شاعالى بولدى. سول ەكى-ۇش كلاستىق بىلىممەن شەكتەلگەن شەشەم بايعۇس، قولىنان كەلگەن قارا جۇمىستىڭ قاندايى بولسا دا اتقارۋعا ءازىر ەتىن. ول زاماندا كولحوز، سوۆحوزدار ەگىن، مال شارۋاشىلىعىمەن، باۋ-باقشا جۇمىستارىنىڭ تۇر-تۇرىمەن اينالىساتىن. قايناعان قىزۋ ەڭبەك، ەكى قولعا ءبىر كۇرەك كىمگە بولسا دا تابىلاتىن. ءبىز تۇرعان اۋىل قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن. وبلىس بويىنشا مەملەكەت قازىناسىنا قانت قىزىلشاسىن تاپسىرۋدان ەڭ وزات اۋدان سانالاتىن جانە الدىڭعى ورىندى يەلەنەتىن.
ەرتە كوكتەمدە باستالعان تۇقىم سەبۋ ناۋقانى قانت قىزىلشاسىن كۇتىپ-باپتاۋ، ودان جيىن-تەرىن جۇمىسى سوناۋ قاراشانىڭ قارا سۋىعىنا دەيىن سوزىلاتىن. قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ وتە قيىن جانە ۇزاق. جەردەن ءونىپ شىققاننان باستالعان جۇمىس جەكەلەۋمەن شەكتەلمەيدى. ارام ءشوبىن شاۋىپ تازالاۋ، سارى ءشوبىن تەرۋ، ەڭ قيىنى - قىركۇيەكتە باستالاتىن قازىقپەن جالعاسادى. ال بۇل ناۋقاندا اۋىل ادامدارى تۇگىل، بۇكىل مەكتەپ وقۋشىلارى جاپپاي جۇمىلدىرىلاتىن. شىنى كەرەك، ءبىرىنشى توقساندا جارىتىپ ساباق تا وقىلمايتىن. سول قاراشا ايىندا قار تۇسپەي تۇرىپ، قىزىلشانى قازىپ، مەملەكەت قويماسىنا، ياعني، زاۋىتتارعا وتكىزگەننەن سوڭ، ءبىراق تىناتىن. ءيا، ءبارى دە ايتۋعا وڭاي... ءوزىمىز دە وسى ماشاقاتتىڭ ءبارىن باسىمىزدان وتكىزگەنبىز. سوندىقتان بۇل جۇمىستىڭ قيىنى مەن «قىزىعىنا» ابدەن قانىقپىز. نە قىزىق بولۋشى ەدى، ءتايىرى! ءبىزدىڭ جاسىمىزداعى بۇلدىرشىندەرگە قول ەڭبەگىمەن اتقارىلاتىن بۇل جۇمىس، ارينە جەڭىل ەمەس ەدى، ءبىراق قازاق كونبىس جانە ەڭبەكشىل حالىقپىز عوي. قارشادايىمىزدان كۇنگە قاقتالىپ، كەڭسىرىگىمىز كەۋىپ، شاڭ جۇتقان، ال قارا سۋىقتا قول-اياعىمىز قارىسىپ، توڭىپ سەكىرگەن كەزدەرىمىز كوپ بولدى جانە ول كۇندەر ۇمىتىلمايدى. ءدال مەن سۋرەتتەگەندەي اۋىر جۇمىستىڭ «قىزىعىن» انام ابدەن كوردى. ۇزاق جىلدار قىزىلشا القابىندا جاز بويى ماڭدايىنان ىستىق كۇن، كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا تابانىنان سىز وتكەن، نەبىر اڭىزاق جەلدى كۇندەرى قولدارى ءتىلىنىپ، ەرىندەرى جارىلعان ازاپتى كەزدەرى ارتتا قالىپ جاتتى.
انام: «مەن جانىم نازىك ايەلمىن، جۇمىس - اۋىر» دەمەدى، شارشاۋ دەگەندى بىلمەدى. ول ەركەلەمەدى، ونى ەركەلەتەتىن ادامنىڭ جوق ەكەنىن ەرتە ءتۇسىندى. بولمىسىنان اسا ءتوزىمدى انام اقىلىنا سابىردى سەرىك ەتتى. شىدامدىلىقپەن شىڭدالعان ول مانساپ-دۇنيە قۋمادى جانە وعان قىزىقپادى. بارىنا دا، جوعىنا دا كوندى، شۇكىر دەدى. بار بىلەتىنى – تىنباي ەڭبەكتەنۋ. ەڭبەك، ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك، ۇستانىمى دا وسى بولدى.
اللادان باسقا سۇيەنەرى دە، سۇيرەيتىنى دە جوق ەكەنىن ءتۇسىندى. دەمەۋشى بولار اعايىن-ابىسىن جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولدى. جەسىر قالعان بىرەۋىنە كەلىن، بىرەۋىنە جەڭگە بولاتىن انامنان اعايىن-تۋىس، قايىندارى ىرگەلەرىن اۋلاق سالدى. سەبەبىنىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەگەن انام دال بولدى، وندايدا اعىل-تەگىل جىلاپ تا الاتىن. كوزىنەن اققان جاسىن شايىمەن قوسا ۇرتتاي سالىپ، اتىپ تۇرىپ جۇمىسىنا اسىعىپ-اپتىعىپ كەتىپ جاتۋشى ەدى، ونى كوزىم كوردى. ەرىنە سەنىپ كەتكەن ايەل بايعۇس، ءا دەگەندە، ەسى شىعىپ ەر ادامنىڭ تىندىراتىن تىرلىكتەرىنە بەيىمدەلىپ كەتپەيتىنى بەلگىلى ەمەس پە؟! وتباسىندا تەك بالالارىنىڭ تاربيەسى مەن بىتپەيتىن ءۇي شارۋاسىنان اسپاعان ايەلگە ارينە، بىردەن ءتۇز تىرلىگىنە كىرىسىپ كەتۋ قيىنعا سوعادى. انام قينالعان شاقتارىندا، وعان قول ۇشىن بەرىپ، اقىل قوسىپ، دەمەۋ بولىپ كومەكتەسپەك تۇگىلى، ءتىرى ءجۇرىپ تىرلىك قىلعانىن دا كورە الماعاندار كوپ بولعان. جاس بولساق تا، ەسەيىپ، ەسىمىزدى ءبىلىپ قالعان ءبىز ونى تۇسىنەتىنبىز.
بالالارىمدى ەسەيتىپ، قالاي دا جەتكىزسەم دەپ، انام كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان قالدى. كۇن ۇزاق قىزىلشا القابىندا ەڭبەكتەنىپ، قاجىپ كەلسە، تۇندە اي جارىعىمەن باۋ-باقشاسىن، جوڭىشقا، تال-داراقتارىن سۋارىپ، نانىن كومىپ، كىرىن جۋىپ، بار شارۋاسىن تىندىراتىن. كەيدە كوز شىرىمىن دا الماستان تاڭعى جۇمىسىنا كەتە بەرەتىن. مەن بالانىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان، تاڭ اتا ويانا كەتسەم، انام ۇيىقتاپ جاتقان بالاپاندارىنىڭ بەتتەرىنەن ەمىرەنە يىسكەپ، كورپەلەرىن قىمتالاي جاۋىپ، قوڭىراۋلاتىپ كەلىپ قالعان قىزىلشاشىلار تاسيتىن كولىككە اپىل-عۇپىل وتىرىپ كەتەتىن.
سول زامان ادامدارىنىڭ جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىستارى دا ەرەكشە ەدى-اۋ! قۇددى ءبىر تويعا كەتىپ بارا جاتقانداي مارە-سارە بولىپ جاتاتىن. قالجىڭداسىپ، كوڭىلدەرى دە كوتەرىڭكى، ءسىز-بىزى دە جاراسقان، سول ءتاتۋ-تاتتى قالىپتارىنان ءبىر اينىمايتىن. وسىلايشا، ءبىر كۇنى ءبىر كۇنىنەن قىزىعى مول سياقتى كورىنگەن ءتاۋباشىل انام «جەتىمەكتەرىمدى ەشكىمگە جاۋتەڭدەتپەيمىن» - دەپ، جانكەشتى جىلدارى وتە بەردى.
بالالار دا ەسەيىپ قالعانبىز. ەگىن شارۋاشىلىعى، ياعني دالا جۇمىسى اياقتالىپ، اراسىندا ءۇزىلىس بولعان ساتتەردە دە انام بوس وتىرمادى، ءار ءتۇرلى جۇمىستار اتقاردى. سول جىلدارى ءاربىر وتباسىنا جىبەك قۇرتىن ءوسىرۋدى مىندەتتەپ ءبولىپ بەرەدى. بار ىنتا-شىنتاسىمەن جانىن سالىپ، كۇتىپ باپتاۋدىڭ ارقاسىندا شەشەم جىبەك قۇرتىن ءوسىرۋدىڭ جوسپارىن ارتىعىمەن ورىنداپ بەرگەن كورىنەدى. «كورىنەدى» دەپ، كومەسكىلەۋ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، ول ۋاقىتتاردا مەن قالادا جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن ەدىم. ءتىپتى، جىبەك قۇرتىن ءوسىرىپ، باپتاۋدان ەڭ بيىك كورسەتكىشكە جەتكەنى ءۇشىن باسشىلىقتان العىس الىپ، جەرگىلىكتى راديودان وزاتتار تۋرالى ارنايى حابار دا بەرىلەدى. ءوزىم اۋىلعا كانيكۋلعا بارا قالعانىمدا كورشى-قولاڭداردىڭ: «ويپىر-اي، وسى سەنىڭ شەشەڭنىڭ قولى مايلى بولدى، ءتىپتى اتا-بابامىز ءوسىرىپ كورمەگەن مىنا جىبەك قۇرتىن ءوسىرۋدىڭ شەبەرى اتاندى. قۇددى ءوزىنىڭ بالاسىنداي كۇن-تۇن جانىنان شىقپاي باپتاعانىن كوزىمىز كوردى، ەڭبەگى جانىپ، جاقسى ءونىم اپەردى، سوعان قۋاندىق»، - دەگەن اناما قاتىستى جاقسى لەبىزدەرىن ەستىپ، كوڭىلىم مارقايىپ قالاتىن.
انامنىڭ «بۇل - ەر ادامنىڭ جۇمىسى» - دەپ، نامىستانىپ، يا بولماسا قيىنسىنىپ، بوساڭسىعانىن كورمەدىك. قينالسا دا، قۇلشىنىپ جۇرەتىن. انامنىڭ جانى نازىك ايەل زاتى بولا تۇرا، ونىڭ تاباندىلىعى، قاجىر-قايراتتىلىعى بىزگە، بالالارىنا ۇلگى بولدى. اق نيەتى مەن ادال ەڭبەگى، كىرشىكسىز كوڭىلى مەن تاۋداي تالاپ-تىلەگىنە وراي، اللا تاعالانىڭ جارىلقاعانى سول – بالالارى زەيىندى، ەڭبەكقور بولىپ وستىك. انامىزدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەۋگە، قانداي تاپسىرما بەرسە دە دەر كەزىندە ورىنداۋعا تىرىستىق. شاماسى كەلگەنشە اركىم ءوز شارۋاسىن تىندىراتىنبىز. ەسەيە كەلە، ءۇي شارۋاسىن بالالار تۇگەل ءوز موينىمىزعا دا الدىق. تۇزدە انامىز، ۇيدە بالالار بولىپ ەڭبەكتەندىك. سونىڭ ارقاسىندا، ىنتىماعى ىدىراماعان ۇلگىلى وتباسى بولىپ ءومىر سۇردىك، قالىپتاستىق. ىنتىماعى ىدىراماعان ۇيدەن ىرىس تا الىستامايدى ەكەن. اللانىڭ بەرگەن ىرىسى سول – ءبارىمىز دە قالاعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كۇندىزگى بولىمدەرىن بىتىردىك. ارينە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن جىلدارىمىزدا انامنىڭ ەڭبەگى مەن مورالدىق دەمەۋى شەكسىز. ساتىمەن اركىم ومىردە ءوز ورنىمىزدى تاپتىق. ەڭ ماڭىزدىسى – انامىزدى ەل الدىندا، ومىردە دە، وقۋدا دا ۇياتقا قالدىرىپ، ءسوز كەلتىرمەدىك، جامان قىلىق كورسەتىپ، قاڭقۋ سوزگە ىلىندىرمەدىك. ۇلىن ۇياسىنا قوندىرىپ، قىزدارىن قياعا ۇشىردى. شۇكىر اللاعا، بۇگىندە بارىنەن نەمەرە، شوبەرە ءسۇيىپ وتىر.
انامىز ءبىزدى جاستايىمىزدان قولعا العان ءىسىمىزدى تياناقتى بىتىرۋگە باۋلىدى، ءوزى تىكەلەي ۇلگى بولدى. قۇرعاق ناسيحات ايتا بەرمەي، ءوزى ونەگە كورسەتتى. انامىزدىڭ تىرلىگى، بەينەتى كوز الدىمىزدا ءوتتى. كەز-كەلگەن جۇمىسقا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا، تىندىرىمدى بولۋعا ۇيرەتتى. ءوزىڭنىڭ جەكە باس پايداڭ ءۇشىن كىسى اقىسىن جەمەۋدى، پايداكۇنەم بولۋ – جامان ادەت، ودان اۋلاق بولۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتاتىن. ءوزى دە جانە بىزدەن دە بىرەۋدەن ءبىر ساباق ءجىپ السا، ۋادەسىندە تۇرىپ ۋاقىتىندا قايتارۋدى تالاپ ەتتى. اۋەلىمدە، بىرەۋدەن ەستىگەن جىلى ءسوزىن دە، قينالعان ساتتەرىڭدە ادامنان كورگەن جاقسىلىعىڭدى دا ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋدى قۇلاعىمىزعا ابدەن قۇيىپ ءوسىردى. جەتىم بالا مەن جەسىر ايەل نامىسشىل كەلەدى. انام ءبىزدى ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋدى، ءادىلىن ايتىپ، اق سويلەۋگە تاربيەلەدى. قولىڭدا بولسا، بارىڭدى بەر، سۇراسا اياما، از بولسا دا ءبولىس، ادام بالاسىنان العىس ال، قوناق كەلسە، داستارحانىڭدى مول جاي، قوناق ىرزىعىن الا كەلەدى دەيتىن. سول جاقسى قاسيەتى، ادەمى ادەتى، قوناقجايلىلىعى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. كەلىندەرى دە ەنەلەرىنەن كورگەنىن ىستەپ، ايتقانىن تىڭدايدى. كوڭىلدەن شىعاتىن تىرلىكتەرىن كورىپ، مارقايىپ قايتامىز. جان-جاقتاعى ۇل-قىزدارى «قاراشاڭىراق اۋلەتىمىز» دەپ، جينالا قالساق، مول داستارحان، جايدارى قاباقتارىنا قاراپ، كەلىن-ەنە بولىپ، سىيلاسىپ-سىرلاسىپ، اقىلداسىپ-ارداقتاسىپ وتىرعاندارى ءبىزدى شىن قۋانتادى. وسى بەرەكە-بىرلىك ۇزاعىنان بولعاي دەپ تىلەيمىز. كۇيەۋىنەن ەرتە ايىرىلىپ، انام تاعدىردىڭ سونشاما اۋىر جۇگىن جالعىز ءوزى ارقالاپ، «تار جول، تايعاق كەشۋ» كەزەڭىن ارتقا تاستاپ، ءوزى ايتقانداي، كەشەگى جاپىرايعان جاپپا تام بۇگىندەرى ۇلكەن قارا ورمانعا اينالدى. اكە ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ بەرىك بولۋىنا، شاڭىراعى شايقالماي، شاتتىققا كەنەلۋىنە بار ءومىرىن سارپ ەتكەن قارا ورماننىڭ سەنىمدى كۇزەتشىسى – انامىزعا مىڭ تاعزىم! عۇلامالاردان مىناداي قالعان ءسوز بار: «باسقالاردى باقىتتى ەتۋگە تىرىسا وتىرىپ، ءوز باقىتىمىزدى تابامىز» - دەگەن. ءبىرىنشى، اللانىڭ بەرگەن باعى، ەكىنشى، انامنىڭ تاباندىلىعىنىڭ، قايسارلىعىنىڭ ارقاسىندا كەدەرگىلەردى جەڭىپ، بالالارىن باقىتتى ەتتى. ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن ءوز كوزىمەن كورىپ وتىر، شۇكىر اللاعا!
انامىز «بالاسى اتقا شاپسا، اناسى تاقىمىن قىسىپ وتىرادى» - دەگەندەي ومىردەگى ءاربىر جەتىستىگىمىزگە بىرگە قۋانىپ، ساتسىزدىكتەرىمىزگە دەمەۋ بولىپ كەلەدى. ءوز بالالارى ءۇيلى-جايلى بولىپ اياقتانىپ كەتسە دە، ەندى نەمەرەلەرىن ويلاپ، سول ءوزىمىزدى وسىرگەن كەزدەگىدەي شىنايى جانى اشىپ، ءارقايسىسى ءۇشىن شىر-پىر بولىپ جاتقانى. الىس قالالاردا تۇراتىن نەمەرەلەرى ۇزاعىراق حابارلاسپاي قالسا، جاعدايلارىن بىلمەيىنشە اجە جۇرەگى ءبىر تىنشىمايدى. ءوز نەمەرەلەرى بولسىن، جيەن نەمەرەلەرى بولسىن، بىر-بىرىنەن بولمەيدى، ءبارىنىڭ جەتىستىكتەرىنە شىنايى قۋانادى، شىن ۋايىمداپ جۇرەدى. جاسىنا، دەنساۋلىعىنا قاراماستان، الىس-جاقىن دەمەي توي-قۋانىشتارىنا بارىپ قايتادى.
جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە ءبارىنىڭ قۋانىشىن دا، كۇيىنىش-سۇيىنىشىن دە سىيعىزعان كەڭ جۇرەكتى اجەلەرى دەگەندە، نەمەرەلەرىنىڭ دە ىقىلاستارى، ساعىنىشتارى قۇراق-قۇراق. ءبارى دە اجەلەرىن «ورال اپام» دەپ جاقسى كورەدى، ساعىنادى. «اجەنىڭ ءيىسىن ساعىندىق، ءبىر كورىپ قايتايىق» - دەپ، ەسەيىپ كەتكەن نەمەرەلەرى دە بىرەر كۇنگە بولسا دا، جولدى الىسسىنباي اجەلەرىنە سالەم بەرىپ، بارىپ قايتادى. ال، اپالارى بولسا، «مىناۋ - ۇلدىڭ بالاسى، مىناۋ - قىزدىڭ بالاسى» دەمەيدى، اپاسىنا ءبارى بىردەي. ءبارى ءۇشىن كەڭ جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندەگى قايناپ جاتقان ىستىق ساعىنىشى مەن مەيىرىمى ەش ۋاقىتتا سارقىلار ەمەس. بۇدان اسقان باقىت، قانە؟!
انام ءوزى ايتقانداي، اتادان قالعان جالعىز شىنار شىبىق ەدى، ەندى مىنە ءتاۋبا، جالعىز شىبىق ماۋەلى بايتەرەككە اينالدى. بايتەرەك بىردەن جايقالمادى. داۋىلدار دا قۇلاتا المادى، قيسايسا دا قۇلامادى، سەبەبى، تامىرى تەرەڭ، بەرىك ەدى. قىستىڭ سۋىق ىزعارى مەن جازدىڭ مي قايناتار ىستىق اپتابىنا دا توتەپ بەردى. كۇيزەلسە دە، كۇيرەمەدى. شولدەسە دە، قۋرامادى. جايقالىپ، جاپىراعىن جايدى. قاجىدى، ءبىراق قايتپادى، كەرىسىنشە، قايراتتانا ءتۇستى. الدىنا ماقسات قويدى، ماقساتى – جەتىمەكتەردى جەتكىزۋ ەدى. جەتكىزدى، جاي ەمەس، جىلاتپاي جەتكىزدى. ءوسىردى، جاي ءوسىرىپ قانا قويعان جوق، وكسىتپەي ءوسىردى. اكەلەرىن ىزدەتپەدى، اكەسىنىڭ ءىزباسارلارى دەپ، ىزگىلىككە ۇيرەتتى. اكەلەرىن جوقتاتپادى، جوق دەگەن ءسوزدى ەستىرتپەۋگە تىرىستى. جانىن جالداپ، قارا تابانىنان وتكەن سۋىقتى ەلەمەدى. سورعالاعان ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا جوقتان بار جاسادى. باردان توي جاسادى. توي دەمەكشى، توي دا جاسادى. قىزىن جاساۋسىز، ۇلىن ۇياسىز قالدىرمادى. وسىلاي، انامىز ءوز مىندەتىن اسىرا ورىندادى. اللا بەرگەن پەرزەنتتەرى الدىنداعى انالىق پارىزىن تولىعىمەن اتقاردى.
بۇگىن سول «مىلتىقسىز مايدان» جولىن كەشىپ وتكەن، جانكەشتىلىكپەن جەتكەن، ارپالىسپەن اتقارعان، بەينەتپەن كەلگەن زەينەتىن كورۋگە اللا ءناسىپ ەتىپ، كورىپ وتىر. ەڭبەكپەن كەلگەن بەينەتىڭنىڭ زەينەتىن كورۋگە اللا تاعالا ۇزاعىنان جازسىن، اناشىم، دەگىم كەلەدى.
ءبىر مەنىڭ عانا ەمەس، اركىمنىڭ دە اناسى بالاسىنا ارداقتى. ءار ادامنىڭ دا باسىندا ءدال مەن ايتقانداي جاعداي بولۋى ابدەن مۇمكىن. ءومىر بولعاسىن، قايعى مەن قۋانىش، اشتىق پەن توقتىق قاتار جۇرەتىنى – ءومىر زاڭدىلىعى. ءومىر سونىسىمەن كۇردەلى، سونىسىمەن قيىن جانە قىزىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بارشا ادامزات بالاسى ءۇشىن اتا-انانىڭ ورنى ەرەكشە. قازاق حالقى دا اجە-اتامىزدى، اتا-انامىزدى، ۇلكەندەردى قاتتى قادىرلەيتىن حالىقپىز، اسىرەسە، انامىزدى. سول قاسيەتىمىزدى مەڭزەيتىن حالىق اراسىندا «اللانىڭ رازىلىعى – اتا-انانىڭ رازىلىعىندا»، «انانىڭ ءسۇتىن اقتاماعان اللاعا جاقپايدى»، «جۇماق – انانىڭ اياعىنىڭ استىندا» قاتارلى ماقال-ماتەلدەر قالىپتاسقان. ءسالت-داستۇرىمىز دە سانامىزدا قالىپتاسقان مۇسىلمان حالىقپىز. ەندەشە، وتكەنسىز بولاشاق، ءسالت-داستۇرسىز حالىق تا جوق. «جاقسى زاڭىڭ بولعانشا، جاقسى ءداستۇرىڭ بولسىن» دەگەن بار. ءداستۇرىمىز حاقىندا بىرەر اۋىز ءسوز كومەيىمە كەلىپ تۇر. بۇرىن قازاق بالاسى تۋعان اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزبەك تۇگىلى، كۇيەۋ بالا مەن قىزدىڭ قولىنا دا قاراتپايتىن، نامىستاناتىن، ار سانايتىن. ءوز قارا شاڭىراعىندا قالۋدى قالايتىن. بىردە «ايتۋعا وڭاي...» تەلەباعدارلاماسىندا اق سامايلى اجە مەن اق ساقالدى قاريانىڭ ومىراۋى مەن اپپاق ساقالىن جاس جۋىپ، كەمسەڭدەپ وتىر. ءداتىڭ شىداپ، تىڭداۋ دا قيىن بولدى. تۋعان پەرزەنتتەرى (پەرزەنت دەۋگە دە قيمايسىڭ) ۇيدەن قۋعاندىقتان، قارتتار ۇيىنە قابىلداۋدى وتىنە كەلگەن ەكەن. ازعىندىقتىڭ باستاۋى دەگەن – وسى. ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا مۇنداي ارەكەت بولماعان. ءبىز، «تورىڭنەن قازىنالى قارتىڭ كەتپەسىن» دەپ، قاريانى قازىناعا تەڭەگەن، دۇعاسى قاريانىڭ ءاردايىم قابىل بولادى دەپ تىلەگەن حالىقپىز. وكىنىشكە وراي، مىناداي كورىنىستەردىڭ بەلەڭ الۋى – جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. ەگەر، اتا-اناسىنىڭ كوزى تىرىسىندە تۋعان پەرزەنتى جاقسىلىق كورسەتە الماسا، ودان وتكەن قاسىرەت تە، وكىنىش تە جوق شىعار.
اللا ەلشىسى (س.ا.س.) ءبىر حاديسىندە: «اقىرزامان جاقىنداعاندا انالار وزدەرىنىڭ مىرزالارىن تۋادى» دەگەن. ياعني، اتا-اناسىنىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداماي، كەرىسىنشە، بالا ءوز ايتقانىن ىستەتەدى، ونىڭ بويىندا ۇلكەندى، اتا-اناسىن قۇرمەتتەۋ، اياۋ دەگەن قاسيەت قالمايدى، كەرىسىنشە، بىربەتكەيلىگىمەن اتا-اناسىن رەنجىتىپ، كوڭىلدەرىن قالدىراتىنىن ايتادى.
تاعى بىردە: «اتا-انانىڭ جۇزىنە مەيىرىممەن قاراۋ – عيبادات». «اتا-اناعا قۇرمەت – باقىتسىز ادامدى باقىتتى ەتەدى، ءومىر-جاسىن ۇزارتادى» دەلىنگەن. سول سەبەپتى، بۇگىنگى جاستارىمىز اتا-اناڭا نە ىستەسەڭ، الدىڭا سول كەلەتىنىن ۇمىتپاسا، ەرتەڭ سەن دە قارتايىپ، قاجىپ، قاۋقارسىز قالاتىنىڭدى ەستەن شىعارما دەگىم كەلەدى. بولاشاقتا ءوزىڭدى قانداي قارتتىق كۇتىپ تۇرعانى ءبىر اللاعا عانا ايان.
اتا-انانىڭ، قارت ادامنىڭ العىسىن الۋ – ساۋاپتى ءىس. وسى تۇرعىدا ايات-حاديستەردە: «ءۇش ادامنىڭ دۇعاسى قابىل بولادى: اكە-شەشەنىڭ، زۇلىمدىققا ۇشىراعان ادامنىڭ جانە قوناقتىڭ دۇعاسى»، - دەلىنگەن. اللا تاعالا بارشامىزدى اتا-اناسىن قادىرلەپ، ءوزىنىڭ رازىلىعىن العان قۇلدارىنىڭ قاتارىنا قوسقاي. ءامين!
تاعى دا انام جايىنا ورالايىن. ادام تەمىر ەمەس. تاس پەن تەمىر دە مۇجىلەدى، مايىسادى. تامشى دا تاستى تەسەدى. ومىردەن كورگەن قيىنشىلىق، اۋىرتپالىق تا ءوز دەگەنىن ىستەپ، ءىزىن قالدىراتىنى زاڭدى. كەيدە ءبىز انامىزعا «اۋعان سوعىسىنان جارالانىپ قايتقان ارداگەر جاۋىنگەر» - دەپ قالجىڭدايمىز. بىرنەشە رەت دەنەسىندەگى ەڭ باستى مۇشەلەرىنە جاسالعان وتادان امان-ساۋ قالعان انام - ناعىز باتىر، جاۋىنگەر سياقتى. جاراتقان ءوزى بەرگەن دەرتىنىڭ شيپاسىن دا ءوزى سالدى. ەكى بىردەي جانارىنا الماتىدا وتا جاسالىندى، ءساتتى ءوتتى. كورەتىن بولدى. كوزىلدىرىكسىز-اق كىتاپ-گازەتىڭدى ءتاپ-تاۋىر وقي بەرەتىن اناما «بىزدەن دە جاقسى كورەسىز» - دەپ قالجىڭدايمىز. كەيدە، «تۇلا بويىڭىزدا پىشاق كورمەگەن نە قالدى؟» دەگەن قالجىڭ ارالاس سۇراعىمىزعا، جاراتقاننىڭ سالعان سىناعىن كوتەرگەن انام: - «ءتىرى ءجۇرىپ كورگەننىڭ ءبارى - قىزىق» - دەپ، ءبىر كەزدەرى ءوزىنىڭ جۇبايى ايتقان جۇباتۋ سوزدەرىمەن جاۋاپ بەرەدى.
مەن دە ەلگە بارىپ قايتاردا، وسىلاي كوز الدىمدا جۇرە بەرشى، اناشىم دەپ، قاقپا الدىندا اق ساماي شاشى جەلبىرەپ، قوشتاسىپ قالىپ بارا جاتقان اناما اللادان اماندىق تىلەيمىن! جاراتقاننىڭ ولشەپ بەرگەن جاسىن جاساپ، جاماندىق كورمە، اناشىم! تۇڭعىش پەرزەنتىم، «تۇيەقىزىم» دەپ ەمىرەنە اق ءسۇتىن ەمىزگەن انامنىڭ الدىندا، بىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەش نارسەمەن وتەي المايتىنىمدى، قارىزدار ەكەنىمدى ءتۇسىنىپ، كوكەيىمدە جۇرگەن ىرزاشىلىق العىسىمدى اق قاعاز ارقىلى ايتىپ، كوك سيامەن ورنەكتەدىم. ءبىزدى باعىپ-قاعىپ، ءوسىرىپ جەتكىزگەن ەڭبەگىڭىزدىڭ قايىرىمى اللادان ەسەلەپ قايتسىن، اناشىم! «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى»، «ەسەيىپ كەتسەم دە مەن ساعان ءسابيمىن» - دەپ، اندەردە شىرقالعانداي، ءالى دە «قارتايماعان» الپىستاعى «ءسابي» قىزىڭ رىسكەن!
بالالارىن باقىتتى ەتۋ ءۇشىن بار عۇمىرىن ارناعان، ءوز بالالارىنان باقىتىن تاپقان بارشا انالارىمىزعا باسىمدى ءيىپ، تاعزىم ەتەمىن. انالارىمىز عۇمىرلى بولسىن، ەش جاماندىق ەندىگارى كورمەسىن!
رىسكەن ابىشيەۆا، الماتى قالاسى
