«توعاناي ت» باسپاسىنان بەلگىلى جازۋشى عابباس قابىش ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى حاكىم تىلەگەن ۇلى (ميحايل يۆانوۆيچ) ەسەنالييەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا ارنالعان «اق سەمسەر. بەلىي مەچ» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى شىقتى. جيناققا ەنگەن ماقالاردىڭ ءبىرى تومەندە...

سۋرەتتەردە:

«اق سەمسەر. بەلىي مەچ» جيناعى.

جيناقتاعى م.ي. ەسەنالييەۆ سۋرەتى.

بۇل كىسى تۋرالى العاش ەستىگەنىمە قىرىق شاقتى جىل بولعان ەكەن. ستۋدەنتتىك شاعىمدا اندا-ساندا تەك ءىنى رەتىمەن عانا اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ارىپتەستەرى اراسىنداعى اڭگىمە-دۇكەنگە كۋا بوپ، قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەتىنمىن. سوندا، بىردە، قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ سوعىستان كەيىن شەتەلدە قالىپ قويعان وتانداستارىمىزدىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن «جات ەلدە» پەساسىن ساحنالاۋ بارىسىندا وتكەن ماڭىزدى تالقىلاۋ جانە جازۋشىلاردان باسقا دا ءىرى قىزمەتكەرلەردىڭ سپەكتاكلگە كوزقاراستارى ءسوز بولعان.  قالالىق پارتيا كوميتەتىندە ىستەيتىن ءاتى-جونى ورىسشا سول ادام جايىندا، جاڭىلىسپاسام، وتە وڭدى پىكىر ايتىلدى. كەيىننەن ول  ادەبيەت پەن ونەر قىزمەتشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە، تىنىس-تىرشىلىگىنە سەرگەك قارايتىن ۇلكەن ۇيدەگى مادەنيەت ءبولىمىن باسقاراتىن ءادىل ادام ەسەبىندە اتالىپ ءجۇردى. انىق ەسىمدە قالعانى ودان بەرىرەكتەگى ءبىر ءسات:  اسەكەڭ ماعان الگى كىسىگە مەن جايىندا ءوتىنىش بىلدىرە الامىن دەگەن. (بۇل 1977 جىلدىڭ جەلتوقسانى بولاتىن. سول شاقتا كانديداتۋرام بالالار گازەتىنىڭ رەداكتورلىعىنا ۇسىنىلىپ، ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ناسيحات بولىمىندە ماقۇلدانعان دا، ەندى ورتالىق كومسومول كوميتەتىندە ءتيىستى اڭگىمەلەسۋ ۇدەرىسىنەن ءوتۋ ءۇشىن ماسكەۋگە اتتانعالى جۇرگەنمىن. مەن اعانىڭ قامقور نيەتىنە راقمەت ايتتىم، سوسىن بۇل اڭگىمە قايتىپ قوزعالماعان). سودان كەيىنگى جىلداردا ول كىسىنى ارادىك قاتىسۋعا رەتى كەلىپ قالاتىن كەيبىر ۇلكەن جيىنداردىڭ ءتورالقاسىنان، مىنبەدەن كورەتىنمىن. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە، «ازات» قوزعالىسى دۇنيەگە كەلىپ جاتقان شاقتاعى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءبىر جينالىسىندا، جالپىحالىقتىق سيپات الماق قوزعالىستى باسقارۋعا ۇكىمەتتىك بيىك قىزمەتتەن شەتتەتىلگەن وسى وزىق ويلى كىسىنى – ميحايل يۆانوۆيچ ەسەنالييەۆتى – شاقىرۋ كەرەكتىگى كوتەرىلگەنىنە كۋا بولعانمىن. جۇرتشىلىقتىڭ ۇسىنىسىن قابىل العان ماكەڭ «ازاتتىڭ» ورتالىق الاڭدا وتكىزگەن العاشقى ميتينگىسىن جۇرگىزگەن، ازاماتتىق قوزعالىستىڭ ءتوراعالىعىنا سايلانىپ، قيلى شارالار ۇيىمداستىرۋدى باسقارا باستاعان.

ميحايل اعامىزدى وسىنداي رەتتەردە كورىپ، سويلەگەن سوزدەرىنە، بىلدىرگەن پىكىرلەرىنە ءسۇيسىنىپ جۇرگەنىممەن،  بىردە-بىر مارتە تىكەلەي وي الماسىپ، تىلدەسكەن ەمەسپىن. عابباس قابىش ۇلى اعا مەنەن ول جونىندە ەستەلىك جازىپ بەرۋىمدى سۇراعاندا ۇندەي المادىم، ەشقانداي ارالاسىم بولماعان ادام جايىندا ەسكە الاتىن ەشتەڭەم جوق قوي دەپ ويلادىم. باستارتپاق بولدىم. ەكى ويلى بوپ جۇرگەنىمدە عاباڭ ۇسىنىسىن قايتالاپ، ورىندالۋ مەرزىمىن بەلگىلەدى. شەگىنەر جەر قالمادى. جاقىن ارالاسپاعانىممەن، سىرتتاي دا بولسا بەلگىلى دارەجەدە ءىش تارتىپ، بۇل كىسىنى قۇرمەتتەگەنىم راس. ەندەشە وسىناۋ وزىندىك سيپاتتارىمەن ەل قادىرىنە يە بولعان قايراتكەردىڭ قانداي قاسيەتىمەن مەنىڭ ەسىمدە قالعانىن اڭگىمەلەپ بەرگەنىم ورىندى بولار دەپ شەشتىم. ويتكەنى بۇرىن ول كىسى حاقىندا شالا-شارپى بىلگەنىمدى تەرەڭدەتەر مۇمكىندىكتەر الدەقاشان تۋعان (ءتورت كىتاپ بوپ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى باسىلدى، ونى جاقىن بىلگەندەردىڭ جۇرەكجاردى ەستەلىكتەرى شىقتى، ءقازىر دە باسپاسوزدە جاريالانىپ ءجۇر). دەمەك، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە سول كىسىگە قاتىستى كوڭىلگە ءتۇيىپ، بەرتىنىرەكتە بەكي تۇسكەن ويىمدى بىلدىرۋىمە  ابدەن بولادى عوي دەپ ويلادىم. 

اۋەلى 1986 جىلعى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ اۋىستىرىلۋى مەن سونىڭ ارتىنشا ورىن العان قاسىرەتتى كۇندەردەگى كوڭىل-كۇيىمدى ەسكە الۋىما تۋرا كەلەدى. كرەمل ءوزىنىڭ قايتا قۇرۋ، شىنايى دەموكراتياعا بەت بۇرۋ سىندى جاڭا ساياساتىنا كەرەعار كەلىپ، ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاتىستى سولاقاي شەشىم جاساعاندا، الماتى جاستارى بىردەن نارازىلىق ءبىلدىردى. سوندا قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ بەيبىت دەمونستراسياسى بيلىكتىڭ دورەكى كۇش قولدانۋى سالدارىنان 17–18 جەلتوقسانداعى كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ، اسكەري كۇشپەن باسىپ-جانشىلدى. ودان كەيىن قۇددى ۇرەيلى 37ء-شى جىل قايتا ورناعانداي احۋال پاتشالىق قۇردى.  وسى جاعدايدىڭ قاتارداعى قىزمەتكەر مەنىڭ دە، مەملەكەت قايراتكەرى ەسەنالييەۆتىڭ دە ازاماتتىق پارىزىمىزدى وتكىر تۇيسىنۋىمىزگە اسەر ەتكەنىنە، ءارقايسىمىزدى ءوز دەڭگەيىمىزدە شەشىمتال قادام جاساۋعا يتەرمەلەگەنىنە كۇمان جوق. مەنى قويشى، مينيستر اعامىزدىڭ ىس-ارەكەتتەرى ەرەن دە ەرەك، دارا جانە ءادىل باعاسىن ءالى كۇنگە توسىپ تۇرعان سيرەك قايراتكەرلىك قۇبىلىسقا جاتاتىنى انىق.

مەن ول ۋاقىتتا قسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ اپپاراتىندا ىستەيتىنمىن. وسىندا قازاقستان كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە قىزمەتتەس بولعان ءبىراز جىگىت جۇمىستان قول قالت ەتكەندە پىكىرلەسىپ ءجۇرۋشى ەدىك. ارامىزداعى جوعارى جاقپەن بايلانىسى بار ءبىر پىسىعىمىز ماسكەۋدەن وكىلدەر كەلگەنىن حابارلاپ، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەرتەڭگى پلەنۋمىندا بولۋعا ءتيىس وزگەرىس جايىن قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن جاريا ەتتى. مەن ەرتەڭ تۋرا سول ايتقانداي جاعداي ورىن السا، ەشقانداي دا تاڭعالمايتىنىمدى، ءبىراق ونىڭ ناعىز تاريحي قاتەلىك بولاتىنىن، سوندىقتان بيىك فورۋم وندايعا جول بەرمەس دەگەن ويىمدى ءبىلدىردىم. الايدا ءبارى تۋرا سول جولداس ايتقانداي بولدى. كەيىنىرەك ءمالىم بولعانداي، پلەنۋم باس-اياعى ون جەتى-ون سەگىز مينۋتتا وتە شىققان. پلەنۋم مۇشەلەرى رەسپۋبليكانى پالەن جىل باسقارىپ، قالىڭ ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ءبىرىنشى باسشىعا العىس سەزىمدەرىن بىلدىرمەۋلەرى ءوز الدىنا، ونىڭ ورنىنا ماسكەۋلىك بيلىك تاعايىنداپ اكەلگەن كادردىڭ كانديداتۋراسىن كەرى قاقپاق تۇگىل، تەرەڭىرەك تانۋعا دا تالپىنباعان. قازاقستان سەكىلدى ءىرى رەسپۋبليكانىڭ باسشىلىعىنا  سىرتتان اكەلىنگەن، جۇرتشىلىققا بەيمالىم وزگە ۇلت وكىلىن سايلاۋدىڭ تاريحي قاتەلىككە بارابار قادام بولارىن ەشقايسىسى اۋىزعا الماعان. ونى ايتاسىز،  ءاتى-جونى پلەنۋم ۇستىندە عانا توسىننان اتالعان سول جاڭا كادردى سەكانىڭ (ورتپارتكومنىڭ) قۇرامىنا كووپتاسيا جاساۋ، ءسويتىپ وعان باس تىزگىندى ۇستاتۋ الدىندا، تىم بولماسا، ونىڭ مۇندا اتقارماق جۇمىسىنىڭ ماقساتىن، ۇستانار باعدارلاماسىن تىڭداپ، ازىن-اۋلاق تالقىلاۋ قاجەتتىگىن ورتالىق كوميتەتتىڭ ءتورت ءجۇز مۇشەسى ىشىنەن تىم بولماسا بىرەۋى تالاپ ەتپەگەن. بۇل مەنى، قاتارداعى كوممۋنيستى، قايران ەتتى.

سول شاقتا باسقا تۇسكەن تاعدىرلى سىن ءسات،  قانشا كەلىسكىمىز كەلمەسە دە، ەلىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن اشكەرەلەگەن-تىن. الىپ سسرو-داعى ون بەس «وداققۇرۋشى» مەملەكەتتىك بىرلىكتىڭ بىرىندەگى – «تاۋەلسىز رەسپۋبليكا» دەپ اتالاتىن ادەمى جالاۋ جامىلعان جاڭا تۇرپاتتى «پوتەمكيندىك دەريەۆنياداعى» – «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى» دەپ اتالاتىن باسقارۋشى ساياسي ەليتا ءىس جۇزىندە ماسكەۋدەگى ورتالىقتىڭ قۇلاقكەستى قۇلىنا اينالىپ كەتكەن بوپ شىقتى. ولار جول بەرگەن قاتەلىكتى – كرەملدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكا حالقىنىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي جاساعان وزبىر شەشىمىنە كوزسىز بوي ۇسىنۋىن –  جاپ-جاس قىز-جىگىتتەر تۇزەتتى: جاپپاي كوشەگە، دەمونستراسياعا شىقتى، قۋاتتى ساپ قۇرىپ، ورتالىق الاڭعا لەك-لەك بوپ اعىلىپ كەلدى دە، ماسكەۋدىڭ بۇل ساياساتىمەن كەلىسپەيتىندىكتەرىن اشىق جاريا ەتتى. پارتيانىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتىنا سەنىپ، بەيبىت تۇردە نارازىلىق شەرۋىن جاساعان ەركىندىك اڭساۋشى جاستاردى جازالاۋشىلار سوندا، ورتالىق ەميسسارىن توبەلەرىنە ون سەگىز مينۋتتا شىعارىپ العان الگى ەليتانىڭ ماقۇلداۋىمەن، اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتتى. بەيبىت دەمونستراسيا كوتەرىلىسكە ۇلاستى. وتارىنداعى قانداي دا ءبىر باس كوتەرۋگە توزبەيتىن قىزىل يمپەراتور رەپرەسسيا ماشيناسىن ىسكە قوستى. شولاق بەلسەندىلەر مەن جاساقشىلارعا جەرگىلىكتى بيلىك سۋىق قارۋ ۇلەستىرىپ بەردى، ولار ارنايى دايىندىقتان وتكەن اسكەريلەرمەن بىرگە قيمىلداپ، كوتەرىلىسشىلەردى جانە ولاردىڭ تىلەكتەستەرىن قارلى الاڭدا قاتىگەزدىكپەن جۋساتىپ سالدى، يتكە تالاتتى، قامادى، قۋعىندادى، قىسقاسى، بارشا جۇرتتى يمپەريا وتارىنىڭ ءوز قۇقتارىن قورعاۋعا حاقىلارى جوق بوداندارى، كادىمگى قۇل-قۇتاندارى دەڭگەيىنە ءتۇسىردى. يمپەريا مۇددەسىن كۇيتتەگەن رەسپۋبليكالىق ساياسي ەليتا «پارتيا شەشىمىن تۇسىنبەگەن» كوتەرىلىسشى جاستاردى جاپپاي عايباتتاۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋمەن شۇعىلداندى. مۇنداي جاعدايمەن كەلىسپەۋشىلىك جەر-جەردەگى ءتۇرلى جينالىستاردا ايتىلىپ تا جاتتى، ءبىراق ەشبىرى قولداۋ تاپپادى.

كوتەرىلىستەن ءبىر اپتا وتكەندە، 25 جەلتوقساندا، جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمى اپپاراتىنىڭ پارتيا جينالىسىندا مەن دە سويلەدىم. ءسوزىم، ارينە، جاستاردى ءبىر اۋىزدان ايىپتاپ ۇرانداتقانداردىڭ «پارتيالىق باعىتىنا» قيعاش شىقتى. تيىسىنشە شولاق بەلسەندىلىك بۇرق ەتىپ تۇتانىپ، تەز ءورشىدى دە، ماعان بايلانىستى «جەكە ءىس» اشىلدى. ماسەلەم كوممۋنيستەردىڭ قايتادان شاقىرىلعان جالپى جينالىسىندا تاعى تالقىلاندى. ودان سول جينالىس ارنايى قۇرعان كوميسسيا ءسوزىمنىڭ قاعازدا نوبايلانعان ءماتىنىن ءجىتى تەكسەرىسكە سالدى. سوسىن سوۆەتتىك پارلامەنت اپپاراتىنداعى كوممۋنيستەردى شوشىتقان مەنىڭ ءتارتىبىم كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا  پارتبيۋرو ماجىلىسىندە قارالدى. اقىرى، ءۇشىنشى مارتە وتكەن جالپى جينالىستا ماعان پارتيالىق جازا بەرىلدى. سودان سوڭ، اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كوميسسياسى مەن بيۋروسىنداعى قاتاڭ جازا تالاپ ەتكەن تالقىدان كەيىن، ارەڭ دەگەندە، باستاۋىش ۇيىم بەرگەن جازا بەكىتىلدى. وسىلاي تاياق جەپ جۇرگەن كەزدەرىمدە مەن بيلەۋشى تەتىكتەرگە جەتكەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ وپ-وڭاي سولاقايلىق جاساي بەرەتىنىن كوردىم. وزدەرى ويلاپ تاپقان «ۇلتشىلدى، پارتيانىڭ جاۋىن» ورايى كەلىپ تۇرعاندا تۇقىرتىپ، جازالاپ جىبەرۋگە ءازىر تۇرعاندارىنا، كەيبىر ادال-اۋ دەيتىندەردىڭ ءوزىنىڭ ادىلدىكتى جاقتاۋعا باتىلدارى بارمايتىندىقتارىنا، جەكە باستارىن عانا ويلايتىن نەمكەتتىلىكتەرىنە ابدەن كوزىم جەتتى.

جەلتوقسان وقيعاسىن تالقىلاۋعا ارنالعان 25 جەلتوقسانداعى وسى العاشقى پارتيالىق جينالىس سوڭىندا جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قورىتىندى ءسوز سويلەپ، مەنىڭ كوپ ءجايتتى سىني تۇرعىدا ورىندى كورسەتكەنىمدى مويىنداعان ەدى، الايدا ەرتەڭىنە-اق ونىسىنان اينىپ قالدى. جينالىسقا قاتىسپاعان، ءبىراق ءسوزىمنىڭ جازباشا نۇسقاسىمەن مۇقيات تانىسقان جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمىنىڭ ءتوراعاسى مەن قوزعاعان كەي ماسەلەلەردى، اسىرەسە «حالىققا ءبىلىم بەرۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنداعى كەمشىلىككە قاتىستى» ايتقانىمدى قولدادى.  ماتىندەگى: «ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى ءفورمالدى، فاكۋلتاتيۆتى تۇردە، نەگىزىنەن تەك قازاق بالالارى ءۇشىن عانا جۇرگىزىلەدى. قالعاندارىنىڭ اتا-انالارى، ءتىپتى مۇعالىمدەر دە، وزدەرىنىڭ ۇعىمىنشا، بەينە-بىر كەرەكسىز ءتىل ساناتىنداعى قازاقشانى وقىتام دەپ، ءسابيدىڭ باسىن قاتىرۋدىڭ كەرەگى نە دەپ ەسەپتەيدى. مۇنداي كوزقاراسپەن ءبىز جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىنە، مادەنيەتىنە بالالاردىڭ قۇرمەتپەن قاراۋ سەزىمىن تاربيەلەۋدەن باس تارتامىز، ياعني پارتيا ساياساتىنىڭ ينتەرناسيوناليستىك قاعيدالارىنا ءىس جۇزىندە قايشى كەلەمىز»، – دەگەن جولداردىڭ استىن سىزىپ، ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ پروبلەمالارىنىڭ پرەزيديۋمدا قارالۋعا ابدەن لايىق تاقىرىپ ەكەنىن اتاپ ايتتى. ءبىراق ماعان شيبورىشە جابىلعان شولاق بەلسەندى كوممۋنيستەردەن مەنى قورعاپ، اراشالاپ الۋعا نيەت بىلدىرمەدى. ويتكەنى قازاقستانداعى باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارى وسىندا جۇرگەن ماسكەۋلىك جولداستاردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا تۇر دەدى. ءارى ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو مۇشەسى، الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەنىڭ جينالىستا ايتقاندارىمنىڭ جازباشا ءماتىنىن وقىپ، «مىناۋ ريەۆوليۋسيالىق ءسوز عوي!» دەگەن ىزعارلى باعا بەرىپتى. پارتيالىق اقىل-ويعا، رەسمي قۇجاتتارعا سۇيەنىپ سويلەۋىم سەبەپتى مەن ءوزىمدى ايىپتى دەپ ساناماي، ورتالىق كوميتەتكە دە بارىپ كوردىم. ۇلكەن ۇيدەگى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارىنا – وقيعادان كەيىن كەنەتتەن رەسپۋبليكاداعى ۇلت ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ، بۇقاراعا تەلەديداردان تالاي اقىلگويلىك ءسوز ايتقان بىلگىر كوسەمگە كىردىم. ول  ءماتىندى وقىدى دا، بۇل ءسوزىم ءۇشىن مەنى پارتيادان شىعارۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سوندا ماعان كەي جاناشىرلارىم «كولبينگە بارسايشى» دەگەن كەڭەس بەردى. ءبىراق مەن جاڭا ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋگە نيەتتەنبەدىم دە، ويتكەنى ونىڭ سول شاقتاعى ءتىل جونىندە ايتقاندارى مەن ناقتى ىستەگەندەرى ءوزارا قايشى كەلىپ، ەكىجۇزدى ساياساتكەر ەكەنىن اڭداتقان ەدى. ءوزىمنىڭ ءوستىپ سىرتتاي تۇيگەنىم ونى تىكەلەي كورىپ-بىلىپ جۇرگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميحايل ەسەنالييەۆ بەرگەن مىنەزدەمەگە ۇندەسىپ تۇرعانىن بەرتىندە ءبىلدىم. ول ءبىرىنشى حاتشى گەنناديي كولبيندى «كوشباسشى رەتىندە ويى شەكتەۋلى، ءبىراق اككى، ايلاشىل فۋنكسيونەر، زۇلىم ادام» دەپ باعالاعان ەدى. ماكەڭ بۇل پىكىردى ۇلتارالىق قاتىناستار بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان كوميسسيانىڭ ماجىلىستەرىندە ونىمەن تىكەلەي كەزدەسىپ، ءارى سوزدەرىن تىڭداي ءجۇرىپ قورىتقان عوي، سوندىقتان دا مىنەزدەمەنىڭ ادىلدىگىنە ءشۇبالانعان جوقپىن.

جەلتوقسان كوتەرىلىسى كۇندەرى جانە ودان كەيىنگى بىرنەشە جىل بويى، جاڭىلىسپاسام، توتاليتارلىق وكىمەت بۇرىنعىسىنشا كۇشىندە تۇردى. ول كەزدە كۇللى تىنىس-تىرشىلىكتى ۋىسىنا مىقتاپ ۇستاعان مەملەكەتتىك جانە ساياسي بيلىكتىڭ تۇتقاسىندا تۇرعاندارعا قارسى كوڭىلدەرىنە كەلەتىن بىردەڭە دەۋ، اسىرەسە اششى سىن ايتۋ،  باسىڭدى بايگەگە تىككەنمەن بىردەي ەكەن عوي. الايدا كۇرت تۋعان دۇربەلەڭدى كەزدە ونى ويلاۋعا مۇرشا بولدى ما، «وتكىر بۇرىشتاردى اينالىپ وتپەۋ» حاقىنداعى پارتيالىق قاعيداعا، يدەياعا ادالدىق پەن ادىلەتتىلىك جايىنداعى كىتابي سەنىمىمىزگە سۇيەندىك. ءسويتىپ، پارتيانىڭ ءادىل تۇجىرىمدارى مەن نۇسقاۋلارىنا سايكەس، ءوز ۇعىمىمىزداعى ماركستىك-لەنيندىك يدەولوگيا باعىتىن بۇرمالاۋشىلاردى سىنايمىز دەپ ارانداپ قالدىق. ال رەسپۋبليكاداعى جوعارعى بيلىك ساپىندا جۇرگەندەر مەيلىنشە ساق بولىپ شىقتى. ويلاپ قاراساق، ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا كوزگە تەرىس باعالانۋى ىقتيمال جاعىنان ءتۇسىپ قالۋدان، جەتكەن مانسابىنان ايرىلىپ قالۋدان قورىققان ەكەن، سول سەبەپتى كوبى ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا شەبەرلەنىپ الىپتى.  نە كەرەك، مەن پارتيالىق جولمەن ءوز «سىباعامدى» الدىم، اكىمشىلىك جازا تارتىپ، جۇمىستان قۋىلدىم. ەش جەردە قىزمەتكە ورنالاسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. ەڭ ارعىسى، ءوز ءۇيىم سەكىلدەنگەن جازۋشىلار وداعىندا بوس تۇرعان ورىنعا قابىلدانبادىم: شىعارماشىلىق وداقتىڭ سول كەزگى ءبىر كوسەمى ماعان «اۋەلى جىبەرگەن ساياسي قاتەڭدى تۇزەتىپ ال» دەدى... الايدا توتاليتارلىق وكتەمدىككە قاساقانا ەسكەن دەموكراتيانىڭ «التىن كۇرەگى» بىرتە-بىرتە شىعارماشىل جۇرتشىلىقتىڭ كوزىن اشىپ، سەنىمىن نىعايتا تۇسكەن. 1988 جىلدىڭ كوكتەمىندە جازۋشىلار وداعىنىڭ جالپى پارتيا جينالىسى مەنىڭ ەسەپ كارتوچكامداعى قاتاڭ سوگىستى الىپ تاستاۋ جونىندە ماسەلە قارادى. سوندا، كەيبىرەۋلەردىڭ «وعان، بالكىم، باتىر اتاعىن بەرۋ كەرەك شىعار؟!» دەگەن كەكەسىندى ءۇن قاتۋىن جينالىسقا قاتىسۋشىلار ەلەڭ قىلماي،  ماعان ناقاقتان ايىپ تاعىپ رەپرەسسيالىق شارا قولدانعانداردى كىنالاي وتىرىپ، جازباشا بەرىلگەن پارتيالىق جازانى الىپ تاستادى. ودان، سول جىلعى جازدا، جەلتوقسان وقيعاسى جايىنداعى سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى  قكپ وك پلەنۋمىندا تالقىلانعاندا، قازاق سسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميحايل ەسەنالييەۆتىڭ بيلىك پەن كوپشىلىك ۇستانعان  باعىتقا كەرەعار، وجەت ءسوز سويلەگەنى، قاۋلىداعى حالقىمىزدى قورلاعانعا پاراپار «قازاق ۇلتشىلدىعى» جايىنداعى تۇجىرىمعا باتىل قارسى شىققانى ەستىلدى. تاعى ءبىر جىلدان كەيىن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە اقىن مۇحتار شاحانوۆ جەلتوقسان ماسەلەسىن بار داۋىسپەن جەر-جاھانعا جاريا ەتتى. تىكەلەي تەلەەفيردەن ءبىز ونىڭ ءسوزىن كرەملدىڭ ەميسسارى، رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قالاي قاباعى تۇكسيە تىڭداعانىن، اتاقتى كومپوزيتورىمىزدىڭ جاقتىرماعان تۇرمەن قالاي باسىن شايقاعانىن، مىنبەدەن ءتۇسىپ بارا جاتقان شەشەنگە ايگىلى ءانشىمىزدىڭ قالاي جەك كورە كوز تاستاعانىن اڭدادىق. سوسىن تاۋەلسىزدىك كەلدى. سوندا ءبارى باسقاشا سايراي باستادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ماعان «جىبەرىپ العان ساياسي قاتەمدى» تۇزەۋ جونىندە «بىلگىرلىكپەن» كەڭەس بەرگەن ادەبيەت كوسەمى ءوزىنىڭ ەشقاشان لەنين تۋرالى، پارتيا تۋرالى ماقتاۋ ءسوز جازباعانىن ماقتانىشپەن جاريا ەتىپ جاتتى...

قايعىلى وقيعانىڭ ون جىلدىعى قارساڭىندا جازعان ماقالاسىندا ەسەنالييەۆ «ايازدى جەلتوقساندا ۇلت نامىسىن قورعاۋعا شىققان مىڭداعان جىگىتتەر مەن قىزداردى» جازالاۋشىلاردىڭ «جەكە باسى مەن ورىنتاعىن ويلاپ زارەلەرى ۇشقان رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ قولداۋى» ارقاسىندا قاتىگەزدىكپەن ۇرىپ-سوققانىن، سوتتىق، اكىمشىلىك جولمەن قۋدالاعانىن، احلاقي تۇرعىدا جاسىتىپ، تۇنشىقتىرعانىن  ايتا كەلىپ، «بۇگىندەرى ءبىزدىڭ قايراتكەرلەرىمىزدىڭ قۇددى ولارعا دا جەلتوقسان ءۇشىن «تەر توگۋگە» تۋرا كەلگەندىگى جايىندا ايتقان مالىمدەمەلەرىن ەستىگەندە – كۇلەسىڭ، كۇلگەندە، ءتىپتى، جەركەنىشتەن قۇسقىڭ كەلەدى» دەپ جازدى. بۇل پارتيانىڭ ءوز ىشىندە ءوسىپ شىققان، پالەن جىل وعان ادال قىزمەت ەتكەن قايراتكەردىڭ ءسوزى ەدى. وندايدى باسقا ەشكىم ايتقان جوق، سوندىقتان دا ماكەڭە ەرەكشە ريزاشىلىق بىلدىرەسىڭ. وسى پىكىر مەنىڭ جوعارعى كەڭەستەگى پارتيا جينالىسىندا:  جەلتوقساننىڭ ءدۇبىرلى «كۇندەرى ۇجىمداردا بولعان جەكەلەگەن يدەولوگيالىق قىزمەتكەرلەر دە وزدەرىن جاقسى جاعىنان كورسەتە المادى» دەگەن تۇجىرىمىمنىڭ راستىعىن دالەلدەپ تۇرعان، سول ءۇشىن دە وعان دەگەن قۇرمەتىم ارتا ءتۇستى. اسىرەسە 1988 جىلعى جازدا وتكەن قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىنداعى ءسوزى مەنىڭ 1986 جىلعى 25 جەلتوقساندا ايتقاندارىممەن ۇندەس شىعىپ جاتقانىن اڭعارىپ، ءدان ريزا بولدىم. مەن، قاتارداعى كوممۋنيست، جوعارعى كەڭەس ءتورالقاسى اپپاراتىنىڭ پارتيا جينالىسىندا: 17–18 جەلتوقساندا «دەمونستراسياعا شىققان جاستاردى كوزسىز ايىپتاي بەرمەي، ءتۇسىنۋ كەرەك، داۋسىمىزدى شىعارىپ ەستىرتە پايىمداۋ كەرەك، احۋالدى تالداۋعا الۋ كەرەك، وتكەن ءىستى فيلوسوفتىق بايىپپەن ساراپتاپ، دۇرىس قورىتىندىلار جاساۋ كەرەك. بۇل قوزعالىس ءۇشىن باستى كىنالى ءبىز بولامىز، ەرەسەك ۇرپاق، ءبىلىمدى ۇرپاق، ءبىز، پارتيا-سوۆەت قىزمەتكەرلەرى، ءبىزدىڭ ايىپتى ەكەنىمىزدى مويىنداعان ءجون»، – دەگەن ەدىم. قاتارداعى ەلەۋسىز كوپتىڭ ءبىرى ساناتىنداعى مەنىڭ مۇنشا «ەركىنسۋىم» ارىپتەستەرىمنىڭ شولاق بەلسەندىلىگىن تۇتاتىپ، جوعارى جاقتىڭ ساياساتىن بەرىلە قولداۋ ارقىلى كوزگە ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزدى، الدارىنان «سەنىمدى كادر» قاتارىنا بەكەم تۇرعىزاتىن داڭعىل جول اشىپ بەردى. ولار مەنى ساياسي تۇرعىدا سەنىمسىز، كۇدىكتى ەلەمەنت رەتىندە سىنادى، ءسوزىمنىڭ ءماتىنىن وزدەرىنىڭ شالاساۋات ۇعىمدارىمەن تالداپ، «پارتياعا قارسىلىعىم مەن ۇلتشىلدىعىمدى» اشكەرەلەدى. ال سودان ءبىر جارىم جىل كەيىن وتكەن 1988 جىلعى وك پلەنۋمىندا ماكەڭ، ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى ميحايل يۆانوۆيچ ەسەنالييەۆ: «ماسكەۋ وكىلدەرى الماتىدا بىر-ەكى-اق كۇن بولىپ، تەك اسىعىس-ۇسىگىس، ءجۇردىم-باردىم تۇجىرىمدارىن عانا جاساي الدى، ءبىراق قازاقستانداعى تىڭنىڭ 35 جىلى ىشىندە قاتارداعى ينجەنەر جانە اگرونوم دەڭگەيىنەن سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسىنە دەيىن وسكەن سىزدەر جاعدايدى وبەكتيۆتى تۇردە ايقىنداي الار ەدىڭىزدەر، الايدا اۋىزدارىڭىز ءبىر جارىم جىل بويى بەرىك بولىپ كەلەدى»، – دەگەن ەدى. ونىڭ ءسوزى، كۋالەردىڭ بەرتىندە سىر ەتىپ ايتۋىنا قاراعاندا، ەشقاشان وعاش پىكىر ەستىلىپ كورمەگەن پارتيالىق فورۋمدا ساياسي ەليتانى اشىق كۇنى نايزاعاي ويناعانداي ەستەن تاندىردى.

ەسەنالييەۆ جەلتوقسان وقيعاسىن سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىندا «قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ كورىنىسى» دەپ باعالاۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن، قازاق حالقىنىڭ حالىقتار دوستىعىنا، ينتەرناسيوناليزمگە ادالدىعىن سوۆەتتىك كەزەڭنىڭ بارشا قيىن بەلەستەرىندە دالەلدەپ كەلە جاتقانىن ايتتى. «قازاق پەن ورىس حالىقتارىنىڭ دوستىعىن، قازاق حالقىنىڭ لەنين پارتياسىنا دەگەن سەنىمى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن ەشكىم ەشۋاقىتتا بۇزا المايدى، – دەگەن ەدىم مەن دە سودان ءبىر جارىم جىل بۇرىن، كوتەرىلىسشىلەردى ايىپتاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ىزعارلى جەلتوقسان كۇندەرىندە. – ادامدار بۇعان ۇلتتىڭ جانعا باتقان جانايقايى مەن قايعى-قاسىرەتىن باستان وتكەرۋ ارقىلى جەتتى، دوستىقتىڭ قاسيەتتى دانەكەرلەرىن عاسىرلار بويى شىڭدادى». سول ورايدا «قازاق حالقىنىڭ ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە كورسەتكەن كوپكە ءمالىم ينتەرناسيوناليستىك اكتىلەرىن» ءتىزىپ جاتپاي-اق، «قالىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم فاكتىنى» ەسكە سالعانمىن.  «ۇجىمداستىرۋدى جۇرگىزگەن كەزدە پارتيا-سوۆەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قازاقستانداعى قورقىنىشتى اسىرا سىلتەۋلەرى سالدارىنان قازاق حالقى  جالپى سانىنىڭ ەكى ميلليوندايىن جوعالتقاندا دا – پارتياعا، ورىس حالقىنا سەنىمىن جوعالقان جوق» دەگەنمىن. ينتەرناسيوناليزمنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن قارابايىر پايىمداۋدان، تيىسىنشە، ينتەرناسيونالدىق تاربيەنى ۇزىن سوراپ تۇرىندە، سحەمالىق سيپاتپەن، نوبايلاپ قانا جۇرگىزۋدەن بويدى باتىل اۋلاق سالۋعا شاقىرعانمىن. الايدا تىڭداۋشىلاردى ويلاسۋعا ۇيىستىرۋى ءتيىس بۇل مالىمدەمەم قىزمەتتەستەرىمنىڭ قارسى شابۋىلىن تۋعىزدى. ولار قۇرعان كوميسسيا مەنىڭ كوتەرىلىس باسىلعاننان كەيىن كەيبىر اۋپارتكوم حاتشىلارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىن ارالاعانداعى «پريميتيۆتى-ۆۋلگارلى (قارابايىر دا تۇرپايى) جانە زالالدى تۇسىندىرۋلەرىن» اشكەرەلەۋىمدى ايىپتادى، «دەماگوگيالىق پايىمدار كەلتىرۋ جولىمەن وقيعا ءۇشىن نەگىزگى كىنانى پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنە اۋدارۋعا تىرىستى» دەپ ۇيعاردى. مەنى «قۇددى وكىمەت ورگاندارى تاراپىنان جاسالعان اسىرا سىلتەۋلەر سالدارىنان جەرگىلىكتى ۇلت ادامدارى وتكەن ۋاقىتتا جاپپاي ءولىم قۇشتى دەگەن ويدان شىعارۋلارعا جول بەردى» دەپ ايىپتادى، جانە وسى «ويدان شىعارىپ وتىرىك ايتۋى» («يزمىشلەنيا») «بولعان وقيعانى اقتاۋعا تىرىسۋدان باسقا ەشتەڭە ەمەس» دەپ ءتۇيدى. مەن كوميسسيانىڭ «اسىرا سىلتەۋدى ويدان شىعاردى» دەگەن بايلامىنا قارسىلىق ءبىلدىردىم، ونىسىنىڭ جالا ەكەنىن ۇعىنۋى ءۇشىن «كوميسسياعا تاريحتى، تىم بولماسا وسىندا «كىشى وكتيابر» جاسادىم دەپ ساناعان ف.ي. گولوششەكين ءومىربايانىنىڭ  قازاقستاندىق كەزەڭىن بىلگەنى جەتكىلىكتى بولار ەدى» دەدىم. ناتيجەسىندە كەمشىلىگىن مويىنداۋدى بىلمەيتىن كوممۋنيست قىزمەتتەستەرىمنىڭ زور قۇلشىنىسپەن جۇرگىزگەن پارتيالىق تەزىنە ءتۇسىپ، پارتيالىق ەسەپ كارتوچكاما جازىلاتىن قاتاڭ سوگىسىن الدىم. ياعني قاتارداعى پارتيا مۇشەسىنىڭ قايتا قۇرۋ رۋحىنداعى ويى بەسىگىندە تۇنشىقتىرىلدى. قاساڭ ويلى جاندايشاپتاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان شاق ەدى ول. الايدا بۇل جاعداي سودان ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت وتكەننىڭ وزىندە دە وزگەرمەگەنىنە ەسەنالييەۆ ءتارىزدى جوعارى قىزمەتتەگى وتانشىل مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ بيىك مىنبەدەن سويلەۋگە ارەڭ قول جەتكىزۋى جانە ءسوزىنىڭ ارتى ونىڭ جالعىز قالۋىنا ۇلاسۋى دالەل. پارتيالىق يەرارحيانىڭ بارشا بۇتاعىنا ورنىعىپ العان، توبەدەگىنىڭ عانا ايداۋىمەن جۇرۋگە داعدىلانعان ساياسي ەليتا اش كەنەشە ايرىلماي جابىسقان  توتاليتارلىق بيلىك ءالى دە مىزعىماي تۇرعان بولاتىن.  

قىزىل وتاردىڭ بيلەۋشىلەرى الدىندا جەلتوقسانعا بايلانىستى وتكىر ويىن وجەت تە باتىل ايان ەتكەننەن كەيىن الدىنان كەسە-كولدەنەڭ شىققان قيلى كەدەرگىگە قاراماستان، مينيستر ەسەنالييەۆ دۇرىستىق جولىنداعى كۇرەسىن تاباندىلىقپەن جالعاستىرا بەردى. بۇعان ونىڭ باسپاسوزدە جاريالاعان ونداعان ماقالالارى كۋا. وسى ەرجۇرەك كىسىنىڭ بولشيەۆيزمدى كوزسىز ءپىر تۇتاتىن ىعاي مەن سىعايدىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ، كەمسىتىلگەن ۇلتتىڭ مۇددەسىن ايقىن تۇجىرىمداعان سوزدەرىمەن باتىل قورعاعانى عاجاپ ەدى. سول پلەنۋمداعى جاعدايدى بايان ەتكەن ەستەلىك-ماقالاسىندا ماكەڭ مىنبەدەگى ءسوزىن سويلەپ بىتكەندە زالدا قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق ورناعانىن جانە «كەنەتتەن مەنىمەن پىكىرلەس ەكەن دەپ ويلاپ قاپ جۇرە مە» دەگەن ءقاۋىپ بويلارىن بيلەگەن ارىپتەستەرىنىڭ ءماجىلىس بىتكەن سوڭ وزىنە تاقالۋدان قاشقاقتاعانىن جازىپتى. پەندەشىلىك باستاۋىش ۇيىم مۇشەلەرى تۇگىل، توبەدەگى باسقارۋشى باس شتاب مۇشەلەرىنە دە ءتان ەكەن...

الماتىدا بولعان اتالمىش پلەنۋمنان كوپ ۇزاماي، ماسكەۋدە باس حاتشى ميحايل گورباچيەۆ جوعارعى كەڭەستىڭ ءتوراعالىعىنا سايلانىپ، ەل باسقارۋ ءىسىن ءبىر قولعا شوعىرلاندىرعانى، بيلىك تارماقتارىن اۋىزدىقتاۋدىڭ جاڭا باعىتىن كورسەتكەنى بەلگىلى. سونىڭ ۇلگىسىمەن كولبين دە ەكى تاققا (رەسپۋبليكاداعى پارتيا جانە سوۆەت ورگاندارىنىڭ ەڭ جوعارعى ورىندارىنا) قاتار وتىرعىسى كەلەتىن نيەتىن بايقاتقان. مۇنىڭ سوڭى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جويۋعا، اتا-بابا جەرىنىڭ تۇتاستىعىن جوعالتۋعا اپاراتىنىن جاقسى تۇسىنگەن مينيستر ەسەنالييەۆ باس كوممۋنيست گورباچيەۆكە ارنايى حات جولدادى. بۇل ارەكەتى جايىندا وعان: «وسى حاتتى جىبەرە وتىرىپ، بۇدان جاپا شەگۋىم ىقتيمال ەكەنىن ۇعامىن، ءبىراق قوعامنىڭ، ۇلتتىڭ مۇددەسى جەكە باسىمنىڭ يگىلىگىنەن الدەقايدا ارتىق، مەنىڭ تەرەڭ يلانىمىم وسىنداي»، – دەپ جازدى.  حاتىندا قازاقستانداعى كرەمل جىبەرگەن پارتيا جەتەكشىسىنىڭ جوعارعى كەڭەس باسشىسى دا بولماق ارەكەتىنە «ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى» ەكەنىن ايتىپ، ورتالىق كوميتەتتىڭ نۇسقاۋىنا نارازىلىق ءبىلدىردى. قارسىلىعىن دايەكتەۋ ءۇشىن قازاق حالقىنىڭ تاريحي قۇقتارىن العا تارتتى، ولاردى قورعاۋ سەبەپتەرىن دالەلدەي كەلىپ، رەسپۋبليكادا «30-شى جىلدارى گولوششەكيندىك كەزەڭدە ءاربىر ءۇشىنشى قازاق قازا تاپتى» دەپ كورسەتتى، وسى مىسالىنىڭ ءمان-ماعىناسىن سالىستىرمالى تۇردە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن، ال «سوعىس كەزىندە بەلورۋسسيادا ءاربىر ءتورتىنشى تۇرعىن قازا تاپتى» دەگەن دەرەك قوستى. سوسىن: «ءوزىنىڭ تەرريتورياسىن، داستۇرلەرىن، ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتاعان ۇلت كسرو قۇرامىنداعى وزگە ۇلتتىق قۇرىلىمدار قاتارىندا ءوز وكىلىن ۇستاۋعا حاقىلى»، – دەگەن پايىمىن تارقاتا كەلىپ، وسىناۋ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى  رەسپۋبليكالىق جوعارعى كەڭەستى مىندەتتى تۇردە جەرگىلىكتى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى باسقارۋعا ءتيىس دەپ ناقتىلادى. ەسەنالييەۆتىڭ قازاق كسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ ءتوراعاسى لاۋازىمىن ءبىرىنشى حاتشى كولبينگە قوساقتاپ بەرۋگە كەلىسپەيتىنىن اشىق ايتىپ، قازاق پارلامەنتىنىڭ باسشىلىعىن جوعارىدا جوبالانعان تۇرعىدا وزگەرتۋدەن ورتالىق بيلىكتىڭ باستارتۋى قاجەتتىگىن تالاپ ەتكەن بۇل حاتى ونىڭ ءوزى ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى، ءبىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ساقتالۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەدى. وسىناۋ حات اتالمىش قايراتكەردىڭ اسقان جۇرەكتىلىگىن تانىتىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ونىڭ ۇلت مۇددەسىنە مەيلىنشە ادال بولعاندىعىن ايقىن دالەلدەيدى.

 ماكەڭ حاتىن 1988 جىلعى قاراشادا ماسكەۋگە، گورباچيەۆكە جىبەرەر الدىندا الماتىدا ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىلعان ەكەن. وعان جوعارعى كەڭەستىڭ ازىرلەنىپ جاتقان سەسسياسىندا جاسالماق كادرلىق وزگەرىستەر جايىن، سىرتقى ىستەر مينيسترىنە جوعارعى كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن ۇسىنۋ جوبالانعانىن حابارلاپتى. سوندا، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كولبيننىڭ قابىلداۋىندا، ەركىن دە باسىبۇزىق ويىمەن باسشىلىقتى تىكسىنتىپ جۇرگەن مينيستر ەسەنالييەۆ ونداي «قۇرمەتتەن» باتىل دا شەشىمتال تۇردە باس تارتادى جانە كولبيننىڭ جوعارعى كەڭەسكە ءتوراعا بولۋىنا مۇلدەم قارسى ەكەنىن ونىڭ كوزىنە ايتادى. ەگەر ونداي جاعداي بولا قالسا، ونىڭ 1986 جىلعى جەلتوقساننان دا جامان جاعدايعا ۇشىراتاتىنىن باتىل تۇردە جاريا ەتەدى.  ول ءۇشىن جەكە باسىنىڭ مانسابى ەمەس، قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن بەينەلەيتىن سيمۆول سيپاتتى لاۋازىمدى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلىنە ساقتاۋ ماڭىزدى ەدى. ءبىراق، كەيىنىرەك ەستەلىگىندە جازعانىنداي، «مانساپتان قىمبات جانە جوعارىراق تۇراتىن قۇندىلىقتار بار» ەكەنىن كرەملدىڭ يتارشىسى «مۇلدەم سەزىنبەيتىن». سوندىقتان دا سول يتارشى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن كەرى قاققان مينيسترگە ونىڭ زەينەت جاسى تاقالىپ قالعانىن ەسكەرتەدى... ال ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ادال مينيستر حاتىنىڭ باس حاتشىعا جەتۋىن تاباندىلىقپەن تالاپ ەتىپ، ونىڭ قولىنا تيگەنىنە، ءتيىستى بۇرىشتامامەن سالالىق حاتشىعا تابىستالعانىنا كوزى جەتكەننەن كەيىن كەزەكتى ەرلىگىن جاسايدى. سالالىق حاتشى ماسكەۋدەن 1989 جىلعى ناۋرىزدا الماتىعا كەلىپ، رەسپۋبليكالىق پارتاكتيۆ جينالىسىنا قاتىسقاندا مىنبەگە شىعىپ سويلەپ، وعان دەپۋتاتتىق امانات تاپسىرادى. وندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جوعارعى كەڭەستەرى مەن ۇكىمەتتەرىنىڭ ءتوراعالارى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن سايلانۋى جانە تاعايىندالۋى كونستيتۋسيالىق ەرەجەگە اينالدىرىلۋعا ءتيىس دەلىنگەن-تىن. تاپ بىلتىرعى جازدا وتكەن پلەنۋمداعىداي، ءسوزى قاتىسۋشىلارعا وعاش كورىنىپ، ءۇنسىز، سالقىن، جاسقانىشپەن تىڭدالدى، ال ءۇزىلىس كەزىندە ارىپتەستەرى قاسىنا تاقالۋعا قورقىپ، قاشقالاقتاپ ءجۇردى. ءسويتىپ، پارتيا اكتيۆىنىڭ وسى جينالىسىندا ەسەنالييەۆتىڭ تاريحي ماڭىزى ەرەكشە ۇلى ءىس تىندىرعانىن، وكىنىشكە قاراي، قاسىنداعىلار ۇقپادى. تۋراسىن ايتقاندا، ونىڭ تاباندى تالابى كرەمل تاراپىنان ەرىكسىز مويىندالعان بولاتىن. 1989 جىلعى ناۋرىزدا قازاق رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىن باسقارۋعا قازاق وكىلى سايلاندى.  وسى اكتىنى مۇمكىن ەتكەن ءجايت – ماكەڭنىڭ سۇرەڭسىز بيلىك ادامدارىنان ەرەكشەلەنىپ، ۇلت مۇددەسىن جاپادان-جالعىز قورعاۋدان تايسالماۋى بولاتىن، بۇل ايتىپ-جەتكىزگىسىز عاجاپ قۇبىلىس ەدى. قايراتكەردىڭ تاپ وسى قاسيەتى مەنىڭ كوز الدىمدا ونىڭ ءقادىرىن ارتتىرا ءتۇستى. ۋادە ەتىلگەن بيىك لاۋازىمعا بولا ۇلت مۇددەسىن ساتپاۋى، ءىس جۇزىندە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى بەلگىسىن – مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق وكىلىنەن سايلانۋى تيىستىگىن قورعاپ قالۋ جولىنداعى ىس-ارەكەتى ەلىمىزدەگى بارشا باسقارۋشى ەليتاعا ۇلگى بولۋعا ابدەن لايىق مىسال ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى.

اعانىڭ ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسى مۇنىمەن اياقتالعان جوق، سول 1989 جىلعى 25 ساۋىردە دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالىپ، جەلتوقسان وقيعالارىن جانە ونىڭ قۇپيا شىندىقتارىن اشۋ قاجەتتىگىن كوتەردى، سول ماسەلە جونىندە جۇرتشىلىق وكىلدەرى قاتىستىرىلاتىن كوميسسيا قۇرۋدى تالاپ ەتتى. ءبىراق قۇرىلعان كوميسسيا قۇرامىنا، راس، ەسەنالييەۆ ەنگىزىلگەن جوق. ويتكەنى اتالمىش كوميسسيا جەلتوقساننىڭ قاسىرەتتى كۇندەرىندەگى وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن بۇركەۋلى كۇيى قالدىرۋدى كوزدەگەن ەسەپپەن  قۇرىلعان ەدى، ول سوۆەتتىك ءداۋىردىڭ كوپ كەزەڭىندە سىناقتان وتكەن بيلىكتىك امالدىڭ تۋىندىسى بولاتىن. سوندىقتان دا العاشقى جەلتوقسان كوميسسياسى جۇرتشىلىق كۇتكەن قورىتىندىنى جاساۋعا قاۋقارسىزدىق كورسەتتى. 1989 جىلعى 25 مامىردا ماسكەۋدە حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى اشىلعانى، وندا حالىق دەپۋتاتى مۇحتار شاحانوۆ 1986 جىلعى 17–18 جەلتوقسان كۇندەرىنىڭ اششى شىندىعىن جاھانعا جاريا ەتكەن ايگىلى ءسوزىن سويلەگەنى ءمالىم. رەسپۋبليكامىزدا ونىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن ەكىنشى كوميسسياعا دا ميحايل ەسەنالييەۆ ەنگىزىلگەن جوق. ول ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال سالۋىنان كەيىن، كوپ ۇزاتپاي-اق، زەينەتكە جىبەرىلگەن بولاتىن. سەبەبى ول جۇزدەگەن بيىك دارەجەلى فۋنكسيونەرلەر ىشىندەگى ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىن، شىندىقتى قاسقايا قاراپ تۇرىپ بار داۋىسپەن ايتۋدان تارتىنبايتىن جالعىز كۇرەسكەر ەدى. ال  قالعاندارى سۇرقاي ءلابباي-تاقسىرشىل، ۇستەم ىرىقكا بەيىمدەلگىشتەر بولعاندىقتان، ءتۇرلى جولمەن ودان قۇتىلۋعا اسىققان. وسى ورايدا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كولبين اكەلىنگەن ساتتەگى پلەنۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءجاي عانا قوستاپ قول كوتەرۋشى بولىپ قالعانىنا، سك-نىڭ ءتورت ءجۇز مۇشەسىنىڭ اراسىنان جوعارىدان تاعايىندالىپ وتىرعان جاڭا باستىققا ەڭ قۇرىعاندا قاراپايىم ساۋال قوياتىن ءبىر كوممۋنيستىڭ تابىلماعانىنا كۇيىنگەنىم ەسكە تۇسەدى. شىنتۋايتىندا، سول ءۇن-تۇنسىز قوستاۋشىلار قاتارىندا ميحايل اعا دا بولعان ەدى عوي. نەلىكتەن ول سوندا ءۇنسىز قالدى ەكەن؟ وسىنداي سۇراقتى وعان بەرتىندە بايىرعى ارىپتەسى قاناپيا احمەتوۆ قويعاندا: «ول كەزدە مەن مۇنداي قادامعا دايىن ەمەس ەدىم، – دەپ اشىق جاۋاپ بەردى. – مەن ابىرجىپ قالدىم. ساياسي بيۋرونىڭ الگى قاۋلىسى شىققاندا عانا مەن مۇنداي ساياساتپەن بۇدان ءارى كەلىسۋگە بولمايتىنىن ۇقتىم...» ۇقتى، ۇقتى دا، باتىل تۇردە اشىق ارەكەتكە كوشتى. بالكىم، ودان باسقا ءتورت ءجۇز قارالى ەليتا دا ابىرجىڭقى كۇي كەشكەن بولار، ءبىراق 1988 جىلعى قاۋلى ولاردىڭ كوڭىلىنە كۇدىك تۋعىزعان جوق قوي، ولار سول شاقتا دا، ودان كەيىن دە ءبىر اۋىزدان قول كوتەرىپ داۋىس بەرۋشىلەر ساپىندا قالا بەردى ەمەس پە. سوندىقتان دا تەك وسى ءجايتتىڭ ءوزى ەسەنالييەۆ قۇبىلىسىن ايشىقتاي تۇسەدى.

ماكەڭنىڭ كۇرەسكەرلىك قىرىنىڭ ءمان-مازمۇنىن، سۇپ-سۇر ورتادان سۋىرىلا شىعىپ جاساعان قاھارماندىعىنىڭ قانداي ماڭىزدى وزگەرىستەرگە تۇرتكى بولعانىن مەيلىنشە ايقىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن – تاريحقا شامالى شەگىنىس جاساپ كورگەن ابزال.  سوۆەت وكىمەتى قازاق حالقىنىڭ دامۋىنا تاپتىق نەگىزدە بولسا دا كەڭ جول اشىپ، مول مۇمكىندىكتەر بەرگەنى ءمالىم، ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ءار كەزگى ساياسي ەليتا ونى دۇرىس پايدالانا المادى. كەڭەستىك بيلىك 1919 جىلى قازاق ولكەسىن باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە قازاق اۆتونومياسىن جاريالايتىن قۇرىلتايشى سەزدى وتكىزۋگە دايىندىق جاساۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري-ريەۆوليۋسيالىق كوميتەت قۇردى. سودان سوڭ وسى قازريەۆكومنىڭ ءتوراعالىعىنا بولشيەۆيكتەر قاتارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قازاق ازاماتىن ۇسىندى.  الايدا ريەۆكوم مۇشەلەرى ونى قابىل المادى.  ۇلت ىستەرى جونىندەگى سوۆەتتىك كوميسسار ولاردان ونداي جاعدايدا ريەۆوليۋسيالىق كوميتەتتىڭ بەكىتىلگەن قۇرامى ىشىنەن ءوز كانديداتۋرالارىن اتاۋدى سۇرادى. سوندا ولار، ۇلتتىق قوزعالىستىڭ ءار كەزەڭىندە ءار قيىردا قىزمەت ەتكەن، ءبىراق ساريزم دارىتقان قۇلدىق پسيحولوگيادان تولىق ارىلىپ ۇلگەرمەگەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساربازدار، وتار ەل قايراتكەرلەرىن بىرىكتىرۋى ءتيىس ورتاق مۇددەنى سول ۋاقىتقا دەيىن ايقىن تۇسىنبەگەندىكتەرىن تانىتتى. قازاق حالقىنىڭ كوپ رۋدان قۇرالعانىن سىلتاۋراتىپ، كوميتەتتى باسقارۋعا بولشيەۆيكتىك ورتالىقتىڭ ءوزى سىننان وتكەن ادامىن بەرسە دەگەن ءوتىنىش ايتتى. بولشيەۆيكتىك ورتالىق سىننان وتكەن ادامىن بەردى. ەسەسىنە، وسى ءبىر كوشپەندى حالىقتىڭ ساياسي سانا-سەزىمى تولىق ويانباعان دەگەن ويعا بەكي تۇسكەنى شىعار، تابەتى اشىلىپ، ولكە بولشيەۆيكتەرىن، سولار ارقىلى كۇللى ەلدى باسقاراتىن لاۋازىمعا ونداعان جىلدار بويى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ ەشقايسىسىن جۋىتپادى. بۇل ءداستۇردى بۇزۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى 1925 جىلى تۋعان ەدى. ەكى ولكەدەگى جەر-سۋى بىرىكتىرىلگەن ۇلكەن قازاقستاننىڭ العاشقى كەڭەستىك قۇرىلتايىنان كەيىن رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسىنا قازاق قايراتكەرىن سايلاپ الۋعا قولايلى احۋال ورناعان. الايدا ءبىزدىڭ ساياسي ەليتا ونى پايدالانۋ جولىن قاراستىرۋدىڭ ورنىنا، وبكوم بيۋروسىنىڭ وتىرىستارىندا بىر-بىرىنە اسىرە سىن ايتۋ ارقىلى ءوز ىشىنەن ەشكىمنىڭ دارالانىپ توبەگە شىقپاۋىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. ءبىرى ماسكەۋگە قازاقستانداعى «جاڭا ۇلتشىلداردى» اشكەرەلەگەن بايان-حات جىبەرىپ جاتسا، ەندى ءبىرى تىكەلەي كرەملگە بارىپ، جاعدايدى ورتالىق كوميتەت پەن باس حاتشىعا اۋىزشا ءتۇسىندىرىپ ءجۇردى. وسىنداي قىلىقتارىمەن ولار تورت-بەس ايداي بوس تۇرعان ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ورىنتاعىن «كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ» يەمدەنۋىنە جول بەردى. ال ول، بارشامىز بىلەتىندەي، قازاق حالقىن ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتقان 32ء-شى جىل قاسىرەتىن جاسادى. ەگەر ەسەنالييەۆتىڭ تاپ سونداي  «كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ» ارانىن تىيعان 1988 جىلعى ەرلىگى جاسالماسا، قازاق ەلىنىڭ ءتۇرلى «ۇلتتىق پاتەرلەر» مەن «ءتيىمدى ەكونوميكالىق ايماقتارعا» بولشەكتەنىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال ەدى. وسىلاردى تەرەڭ زەرتتەۋ، ماكەڭ سەكىلدى مەملەكەتتىك قايراتكەر تانىتقان فەنومەننىڭ  سىرىن جان-جاقتى پارىقتاپ، كوپشىلىككە جەتكىزۋ، اسىرەسە جاستاردى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋ ىسىنە پايدالانۋ جولعا قويىلسا، بۇلاردىڭ تاۋەلسىزدىك ىرگەسىنىڭ بەرىك بولۋىن بەكەم قامتاماسىز ەتەرى ءسوزسىز. 

زەينەتكە جىبەرىلگەننەن بەرگى جىلدارى ول ديپلوماتيالىق قىزمەتتە بولدى. ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى رەتىندە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلداندى. قوعامدىق جۇمىستار ىستەدى. بار ۋاقىتتا دا قولىنان قالامى تۇسكەن جوق. تاۋەلسىز ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار مەن ەلدىڭ دامۋى بارىسىندا بوي كورسەتىپ قالاتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە جەدەل ءۇن قاتىپ تۇردى. ءارى قولداۋشىلىق، ءارى سىنشىلدىق تۇرعىدا كوپتەگەن ماقالالار جازدى. بۇگىندە توم-توم بوپ جۇرتشىلىق قولىنا تيگەن ەسەنالييەۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرلەرىنە سارقىلماس رۋحاني ءنار بەرە الادى. ونى زەرتتەۋ كەرەك، ۇزبەي وقىپ-ۇيرەنۋ كەرەك...

2000 جىلعى 18 مامىردا وسى اتاقتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى حاكىم (ميحايل) ەسەنالييەۆتىڭ تۇرعان ۇيىنە ەستەلىك تاقتا اشۋعا ارنالعان جيىن بولدى. سول جيىندا اكادەميك سالىق زيمانوۆ: «...ءوز حالقىنىڭ جانە باسقالاردىڭ باقىتى ءۇشىن  ول ءبىزدىڭ ءدىنى قاتتى الەمدى جۇمساعىراق، جايلىراق ەتۋدى قالاپ ەدى؛ ول ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەسكەردىڭ قاجىماس-قايتپاس جىگەرىنە جانە گۋمانيستىڭ اقىل-ويىنا يە ەدى. ...ول قۇتقارۋشى ميسسيانى الىپ ءجۇر ەدى. مەنىڭ قازاقى حالقىم، قازاقستاندىق حالىق، ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن ۇلى ءىس جاساعان وسى ۇلى ادامعا ءيىلىپ تاعزىم ەت...» – دەگەن بولاتىن. تەرەڭنەن تولعاعان جۇرەكجاردى ءسوز. بۇعان الىپ-قوسار ەشتەڭە جوق. وسىناۋ تاماشا ازاماتتى بۇكىل حالىق ءقادىر تۇتۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن دەرەكتى، كوركەم-تانىمدى شىعارمالار جازۋ، فيلمدەر ءتۇسىرۋ، ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋ قاجەتتىگىن ەستە تۇتۋ پارىز.

داۋ-دامايسىز اقيقات سول، ماكەڭ – كەڭىنەن ۇلىقتالۋعا لايىق مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ونىڭ ومىرلىك مۇراتتارىنان، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ سوڭعى تۇياق سەرپۋى ىسپەتتەنگەن قاسىرەتتى جەلتوقسانعا جانە ودان كەيىنگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى ىس-ارەكەتتەرىنەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ قارساڭى مەن العاشقى جىلدارىندا جازعان تەرەڭ ماعىنالى ماقالالارىنان بارشا ازامات تاعىلىم الا الادى. مەن ءوزىمدى جەلتوقسان كۇندەرى جاپادان-جالعىز قالدىرىپ، «ساياسي تۇرعىدا سەنىمسىز» تاڭباسىن ارقالاتقان سوۆەتتىك رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ پارتيا جينالىسىنداعى سوزىمدە ۇستانعان پوزيسياما، العا تارتقان بايلامدارىما تىرەكتى كوپ ۇزاماي ەسەنالييەۆ سىندى ءىرى قايراتكەر ءھام ءپۋبليسيستىڭ تۋىندىلارىنان كورگەنىمە بەك ريزامىن. تۋعانىنا توقسان جىل تولىپ وتىرعان وسى كۇندەرى تاعى دا ەكپىن قويا ايتقىم كەلەدى: مەن ونى، ميحايل يۆانوۆيچ (حاكىم تىلەگەن ۇلى) ەسەنالييەۆتى، توتاليتارلىق قاساڭ زامانداعى تاريحي ءمانى زور قاھارماندىق قادامدارى ءۇشىن قاتتى قادىرلەيمىن. ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ،  باسىمدى يەمىن.

بەيبىت قويشىبايەۆ،                                                                                             

جازۋشى، تاريحشى.