قازاقستان بۇگىنگى كۇندە جاڭا رەفورمالارمەن قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلگە وركەنيەتتەن تىس قالۋعا بولمايدى. بۇل رەتتە ءقازىر استانا تورتكۇل الەمدە بولىپ جاتقان ماسەلەلەردى ەركىن تالقىلايتىن ورتاق الاڭعا اينالدى.

جىل سايىن استانادا وتەتىن ەكونوميكالىق فورۋمعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ءمۇيىزى قاراعايداي مىقتى ساياساتكەرلەر مەن ونداعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى كەلەدى. ال مۇنىڭ كوپ پايداسى بار. الدىمەن عالامدى تولعاندىرعان تۇيتكىلدى جايتتار ساراپقا سالىنادى. وسى ارقىلى استانانى مۇقىم دۇنيە تانيدى.  راسىندا دا ەلورداداعى باسقوسۋعا جىل سايىن الەمنىڭ 100-دەن اسا ەلىنەن 7 مىڭعا تارتا دەلەگات كەلەدى. 

سوڭعى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ  قازىرگى تاڭدا جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ جىل سايىن مولايىپ بارا جاتقانىن ماسەلە ەتىپ كوتەردى.

فورۋمدا قازاقستان پرەزيدەنتى عالامدىق  پروبلەمالاردى  ءادىل جانە وبەكتيۆتى تۇردە تالقىلاۋ مۇمكىندىگى ادامزات ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتتى.  

– بۇل الەم ءۇشىن وتە كۇر­دەلى كەزەڭ. سوندىقتان  فورۋم جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە لايىقتى جاۋاپ تابۋ ماسەلەلەرىن دە قاراستىرادى. سايكەسىنشە، فورۋمدا وسى سالا­لار­داعى بىلىكتى ماماندار جينالىپ وتىر. ولاردىڭ ءسوزىن تىڭ­داۋ، ۇسىنىستارىن پايدالانۋ ءبىز ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى.  عالامشار تۇرعىندارى سا­نى جىلدام ءوسىپ كەلەدى. سوڭعى ونجىل­دىقتاعى عىلىمي-تەح­نيكالىق پروگ­رەستىڭ جەتىستىكتەرى ادام ءومىرى­ءنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن ايتار­لىقتاي ۇلعايتا ءتۇستى. سوڭعى 70 جىلدا ول 23 جىلعا، ياعني 48-دەن 71 جاسقا دەيىن ءوستى. قازاق­ستاندا بۇل كورسەتكىش تەك ءتا­ۋەلسىزدىك جىل­دارىنىڭ ىشىندە عانا 65 جاس­تان 72،5 جاسقا جەتتى، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

راسىندا دا 2050 جىلعا  قاراي جەر شارىن مەكەندەيتىن 10 ملرد حالىقتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ  وڭايعا سوقپايدى. شامامەن ايتاتىن بولساق، بۇگىنگى كەزدەگىدەن  60 پا­يىزعا كوپ ازىق-تۇلىك وندىرۋگە تۋرا كەلمەك. ال جىل سايىن تۇتىنۋ قابىلەتى ارتىپ بارا جاتقان ادام بالاسىنا شيكىزات قورى جەتە مە؟ بۇل وڭاي نارسە ەمەس، بولاشاقتا ۇلكەن قيىندىق تۋدىراتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى.

– تاعى ءبىر سىن-تەگەۋرىن – ادام­داردىڭ قارتايۋىنا بايلا­نىستى زەينەتاقى جۇيەسىن، الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ قاجەتتىگىندە. بۇل اتالعاندار دەموگرافيالىق شىندىققا ساي بولۋى ءتيىس، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

سونىمەن قاتار، ادامزات الاڭدايتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەڭبەك نارىعىندا ورىن الاتىن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ەكەنى ءسوزسىز. بۇل قازىردەن باستاپ بەلەڭ الا باستادى. كەلەشەكتە ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالۋى ۇلكەن پروبلەماعا اينالادى.

– تاياۋ بولاشاقتا ادەتتەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ 80 پايىزىن رو­بوتتاندىرىلعان جۇيەلەر الماس­تىراتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندار ءۇشىن جۇمىس كۇشى­ءنىڭ ارزاندىعى ەمەس، بىلىكتى قىز­مەتكەرلەردىڭ بولۋى ماڭىز­دى­راق. دامۋشى ەلدەردەگى ءوندى­ءرىس ورىندارى دا دامىعان ەلدەر­­گە كەرى قايتارىلىپ جاتىر. مۇ­نىڭ بارلىعى ۇلتتىق ەكونومي­­كالار مەن الەۋمەتتىك جۇيەلەر ءۇشىن ۇلكەن سىناق. بۇل ماسە­­لەنىڭ باستى شەشىمى – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ. ءبىلىم بەرۋ ىسىندە كرەاتيۆتى ويلاۋ، قا­جەتتى اقپاراتتى تابا ءبىلۋ، ونى ۇتىمدى پايدالانۋ ماشىقتارىن ۇيرەتۋگە كوشۋ كەرەك. تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جىلدامدىعى قازىرگى ادامنان بىرنەشە ماماندىقتى مەڭگەرۋدى جانە ءومىر بويى ءبىلىم الۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە. ءبىز بۇل سىناققا داي­ىن­­دالدىق جانە ءالى دە دايىن­­دىق ۇستىندەمىز، – دەدى ەلباسى.

راسىندا دا مۇنداي قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الدىمەن كەز كەلگەن مەملەكەت بىلىكتى مامانعا ءزارۋ. ءبىزدىڭ مەملەكەت مۇنىڭ دا الدىن الۋعا تىرىسۋدا. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن قازاقستاننىڭ 13 مىڭنان استام تۇلەگى شەت ەلدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى جانە ءبىرقاتارى وقۋىن جالعاستىرىپ جاتىر.  

– كوز الدىمىزدا ەكونومي­كانىڭ جاڭا مودەلى قارقىندى تۇردە قۇرىلۋدا. بيزنەس قانا ەمەس، سونىمەن قاتار قوعامنىڭ بارلىق سالالارى سيفرلاندىرىلۋعا بەت الدى. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى بازالىق فاكتورلاردى وزگەرتەدى. ءقازىر ءوندىرىستى قاداعالايتىن ءارى جاقسارتا الاتىن، ءوزىن-وزى جەتىلدىرەتىن ەلەكتروندى جۇيەلەر ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەلەدى. 2030 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت الەمدىك ەكونوميكانى 16 ترلن دوللارعا ارتتىرادى، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

سونىمەن قاتار، حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى كەيىنگى كەزدە اۋىز سۋ تاپشىلىعى دا جاھاندىق قااۋىپ-قاتەرلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

سوڭعى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق، الەمدە 1 ميللياردتان استام ادام اۋىز سۋعا ءزارۋ. ناشار، لاس، ارنايى قۇرىلعىسى بار قاداعالاۋدىڭ وتپەگەن ساپاسىز سۋدى ءىشۋدىڭ سالدارىنان 3 ميللياردتان استام ادام ءارتۇرلى اۋرۋعا ۇشىراۋدا. اسىرەسە، اۋىز سۋ تاپشىلىعى افريكا مەن ءۇندىستان ەلدەرىندە كوكەيكەستى پروبلەماعا اينالدى. مۇنان شىعاتىن جول بار ما؟ ول –سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ. استانا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا قازاقستان پرەزيدەنتى  اۋىز سۋ پروبلەماسىن شەشۋدە ءبىزدىڭ ەلدە كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن بايان ەتتى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە «اقبۇلاق»، «تازا سۋ»  باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

– سۋ - بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس جانە ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيە­لە­ءنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءقازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىر بولىپ وتىر. بىزگە ساپالى اۋىز سۋ جەتىسپەيدى. ءبىرقاتار وڭىرلەر ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتۋدا.

بۇل پروبلەمانىڭ گەوساياسي استارى دا جوق ەمەس. ءقازىردىڭ وزىندە ءبىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا ءبىرقاتار ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. اتالعان ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان، ءبىز ونى ساياساتتاندىرۋعا جول بەرمەۋ­گە ءتيىسپىز، –  دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەر مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى. قازىرگى كەزدە يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ وركەندەگەن سايىن ونىڭ پروبلەمالارى دا كوبەيىپ كەلەدى. اتاپ ايتار بولساق، ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كومپيۋتەرلەندىرۋىنەن جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ جاتىر. سودان كەلىپ، ادامدار جۇمىس ورىندارىنان، كۇنكورىس كوزىنەن  ايرىلۋدا. سوڭعى 2017 جىلدىڭ مالىمەتتەرىنە نازار اۋدارساق، الەم بويىنشا 192،7 ميلليون ادام جۇمىس تاپپاي سەندەلىپ ءجۇر. بۇل 2016 جىلعا قاراعاندا، تاعى 2،6 ميلليونعا ارتقان. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا، 2018 جىلى دا  الەمدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسى  دەڭگەيدە قالماق. كەيبىر دەرەكتەر كەلەر جىلى تاعى دا جۇمىسسىزداردىڭ سانى ارتاتىنىن ايتادى. اتالعان ۇيىم 2019 جىلى جۇمىسسىزداردىڭ سانى  193،6 ملن ادامعا جەتەتىنىن بولجاپ وتىر. ەڭ قيىن جاعداي افريكا قۇرلىعىندا ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل «قارا قۇرلىقتاعى» جاستاردىڭ ۇشتەن ەكىسى جۇمىسسىز كۇيدە قالىپ وتىر. الەمدە جۇمىسسىزدار قاتارىنىڭ ءوسۋ سەبەبى نەدە؟ شىندىعىندا بۇل ءقازىر دە بولاشاقتا دا وتە ۇلكەن ءقاۋىپتىڭ بىرىنە اينالعالى وتىر.

–قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ ۇلكەن الەمدىك پروبلە­ما­لاردىڭ ءبىرى - كۇشەيە تۇسكەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى - الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك.

بۇگىندە الەمدە ەكى ءجۇز ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىس تابا الماي وتىر. ەۋروپالىق وداقتىڭ وزىندە جۇمىسسىزدىق سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، كوپتەگەن جاپپاي تارتىپسىزدىكتەرگە تۇرتكى بولىپ وتىر.مۇنىڭ جانىندا قازاقستانداعى احۋال ءبىرشاما قولايلى بولىپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز بۇكىل جاڭا تاريحىمىز ىشىندەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندەمىز. بۇل، ءسوز جوق، ۇلكەن جەتىستىك. سولاي بولا تۇرا، ءبىز ماساتتانۋعا ءتيىس ەمەسپىز.الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىسقا ۇلاساتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستانعا ءسوزسىز قىسىم كورسەتىپ، ءبىزدىڭ ءتوزىمىمىزدى سىناققا الاتىن بولادى.سوندىقتان كۇن تارتىبىنە الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ماسەلەسى قويىلادى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت - قوعامىمىزداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ، – دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ استانادا الەمدىك ساراپشىلاردىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە.

الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى قازىرگى كەزدە دامۋ ساتىسىنداعى ءۇشىنشى ەلدەرگە الىمجەتتىك جاساپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ەلدە ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتىر. حالىق بوسىپ ۇدەرە كوشتى. تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ۇلكەن قۇندىلىق ەكەنىن بىلسە دە، وعان ءمان بەرمەيتىن باسشىلار كوبەيدى. ويتكەنى قۋاتى كۇشتى مەملەكەت السىزدەرگە ىقپال ەتۋگە تىرىسادى. ىقىلىم زاماننان سولاي بولىپ كەلگەن جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى دە. قازىرگى بولىپ جاتقان تاياۋ شىعىستاعى  قاقتىعىس پەن  باسقا دا تۇراقسىز  ساياسي جاعدايلاردىڭ  بارلىعى دا قولدان جاسالىنىپ وتىر. الەم جانتالاسا قارۋلانۋعا ۇمتىلۋدا. ال وعان توقتاۋ ايتاتىن جان بار ما؟ بۇل ورايدا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى مەن نازاربايەۆتىڭ ارازداسقان ەلدەر اراسىنداعى اراعايىندىق قادامىنىڭ ماڭىزى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ وتىرعانىن ەش جاسىرۋعا بولمايدى.

قالاي ايتقاندا دا، قازىرگى كەزەڭ كۇردەلى داعدارىس كەزەڭىنىڭ باسى سياقتى اسەر قالدىراتىنى راس. بولاشاقتا قازىرگى ءوندىرىلىپ جاتقان ەنەرگەتيكالىق كوزدەر، مۇناي مەن گاز قورى تاۋسىلادى. سول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وركەنيەتكە بەت العان مەملەكەت جاھاندىق قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قارسى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت.  ونسىز بولمايدى. ستيحيالىق اپاتتار دا ۇلكەن قاتەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى راس. ءبىراق بۇلىنگەن نارسەنى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. ال ادامزاتقا اۋىر شىعىن اكەلەتىن، ادامنىڭ ءوز قولىمەن جاسالاتىن نارسەلەرگە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. قولدان جاسالىناتىن  شىعىننىڭ بارلىعى ادامنىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنان، ازعىندىقتان، قاتىگەزدىكتەن باستاۋ الىپ جاتقانىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز.

–الەم اۋىر دۇنيەتانىمدىق جانە قۇندىلىق داعدارىستى باستان كەشىرىپ وتىر. وركەنيەتتەر قاقتىعىسى، تاريحتىڭ اقىرى، مۋلتيمادەنيەتتىڭ كۇيرەۋىن جاريالايتىن ۇندەر ءجيى ەستىلەدى. جىلدار بويى سىننان وتكەن قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاي وتىرىپ، ءبىز ءۇشىن وسىناۋ كەرتارتپا كوزقاراستان تارتىنۋىمىزدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار. ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەتىنىمىز، ءبىزدىڭ «وسال تۇسىمىز» دەپ اتاعان كوپەتنوستىلىعىمىز بەن كوپكونفەسسيالىعىمىزدى ءوز ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا الدىق.

ءبىز مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ءبىز مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر ديالوگىنا بەيىلدى بولۋعا ءتيىسپىز. تەك باسقا ۇلتتارمەن جاراستىقتا عانا ءبىزدىڭ ەلىمىز بولاشاقتا تابىس پەن ىقپالعا قول جەتكىزە الادى. ءححى عاسىردا قازاقستان ءوزىنىڭ وڭىرلىك كوشباسشىلىق ۇستانىمىن نىعايتىپ، شىعىس پەن باتىستىڭ ءۇنقاتىسۋى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلى ءۇشىن كوپىر بولۋعا ءتيىس، –دەدى پرەزيدەنت نازاربايەۆ.

راسىندا وركەنيەتتەر قاقتىعىسى ءورشىپ، رۋحاني قۇندىلىقتار ازايعان تۇستا جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرمەن كۇرەسۋ ءار مەملەكەتتىڭ مىندەتى جانە بورىشى ەكەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.

ەركىن قالدان