وزبەكستاننىڭ دەموگرافياسى كۇشەيىپ كەلەدى.  كورشى حالىقتىڭ سانى بىلتىر تاعى دا كۇرت ءوسىپ، 32 ميلليون 635 مىڭ ادامعا جەتكەن. ءبىر-اق جىلدىڭ ىشىندە وزبەكستاندا حالىق سانى جارتى ميلليونعا وسكەن. وزبەكتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى كەرەمەت. بۇل، ارينە، وزبەكتەر ءۇشىن وتە قۋانارلىق ءجايت. دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا ءبىرىڭعاي ۇلتتىڭ بولمىسى قالىپتاساتىنى جاسىرىن ەمەس. بىرىنشىدەن، وزبەك ۇلتىنىڭ باسىم بولۋىنا وراي وزبەكستاندا كوبىندە وزبەك تىلىندە سويلەيدى. ەل بيلىگى دە ءبىرىڭعاي ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا بارلىق جاعدايدى قاراستىرىپ، ناقتى ساياساتتى ۇستانادى. بۇل – ەكى. قازىرگى تاڭدا كورشى ەلدە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 16 ملن 533،9 مىڭ ادامعا جەتتى (50،6%). ال اۋىل تۇرعىندارى 16 ملن 120 مىڭ ادام (49،4%). قالاي دەسەك تە، وزبەكستان مەملەكەتىندە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. ەلدەگى مۇنداي جاعداي ەڭ الدىمەن ءبىر تىلدىك مەملەكەتتىك ساياساتتى ۇستانۋعا كومەگىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى وزبەك ەلىندە تىلدىك ماسەلە جوق دەسە دە بولادى. ال قازاقستانداعى ءتىل جاعدايى قانداي؟ مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بىرەگەيلىككە بايلانىستى ۇستانىمى بۇرىننان دا بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنىڭ كوپ ءتىلدى مەڭگەرىپ، تولەرانتتى، بىلىمگە قۇشتار، تاۋەلسىز ۇلت بولعانىن قالايدى. بۇل ەلىمىزدىڭ 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋسياسىندا جانە مەملەكەتتىك، ۇكىمەتتىك دەڭگەيىندەگى ءار ءتۇرلى باعدارلامالاردا جانە قۇجاتتاردا  بار. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىندا دا بۇل ءار كەز ايتىلىپ ءجۇر. مۇحتار سەڭگىرباي كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا «ءار ءتۇرلى ساياسي كونيۋنكتۋرانى ەسكەرىپ، قازاقستاندىقتارعا ايتقان سوزدەرىندە، دوكۋمەنتاسيادا ەلباسى ۇلتتىق پروبلەماعا بايلانىستى تەڭگەرىمدى ساياساتتىڭ ناقتى باعىتىنا باسىمدىق جاسايتىنىن» ايتادى. سونىڭ ىشىندە ەلباسى قازاق تىلىندە سويلەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءجيى ايتادى. شىنىن ايتۋ كەرەك، ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىڭعاي ۇلت قالىپتاسا قويمادى. دۇنيەجۇزىندە ءومىر سۇرەتىن ەكى ۇلت بار، سول حالىقتىڭ ىشىندە مادەني، سونىمەن قاتار اقپاراتتىق جانە رۋحاني بايلانىس ءالسىز بولىپ تۇر. سول سەبەپتى، ۇكىمەت حالىقتى ينتەگراسيالاۋدىڭ شىعار ءتاسىلى رەتىندە بىلەدى، ياعني ءۇش ءتىلدى بىردەي ۇيرەنۋ دەپ بىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا «وزگە ۇلت وكىلى سايلانا الادى» دەگەنى قازاقستاننىڭ ازاماتى دەپ ەسەپتەيتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ءومىرىن وسى ەلمەن بايلانىستىرۋعا يتەرمەلەيدى. راسىمەن، ماڭىزدى ورىندارعا تاعايىنداۋ كەزىندە ونىڭ ۇلتىنا، سونىمەن بىرگە جىنىسىنا جانە تەگىنە، وزگە دە ەرەكشەلىكتەرگە قاراپ شەتتەۋگە بولمايدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى ءالى عىلىم، تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ءتىلى بولىپ تولىق قالىپتاسىپ بىتپەدى. عىلىمدا قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلە جاتقاندىقتان، ءار ءتۇرلى تەرميندەر ەندى قولدانىسقا ەنە باستادى. سول سەبەپتى، تەرميندى جاساعاندا كوپتەگەن ماسەلەلەر پايدا بولۋدا.  مەنىڭ ويىمشا، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋى  بارىنشا كەڭىپ، تولىق عىلىم، ءىلىمنىڭ تىلىندە بولعاندا عانا قاجەتتى تەرميندەردى جۇيەلەنىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعىنىڭ وزەگى ەلدىڭ قولىندا. مەنىڭ ويىمشا، ۇكىمەت جانىنداعى ەلدىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى سەكىلدى ەلدىك ۇيىمداردىڭ كوبىسى وكىلەتتىلىك بەرىلگەن ەدى. كوميسسيا عالىمدارمەن اقىلداسىپ، تەرميندەردى ءبىر جولعا جۇيەلەپ، – دەيدى مامان مۇحتار سەڭگىرباي. شىنىمەن دە ماقالادا وزبەك حالقىنىڭ دەموگرافيالىق ءدۇمپۋى  ەلدىك ساياساتتى ناتيجەلى جۇرگىزۋگە سەبەپكەر ەكەنى جايدان-جاي ايتىلمادى. ەلىمىزدە دە 2010-2018 جىلدار ارالىعىندا دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارىپ، قازاقتاردىڭ باسىمدىعى سەزىلە باستادى. ۇكىمەت ءۇشتۇعىرلى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرسا دا، بارلىعى الدىمىزداعى ون جىلدا مەملەكەتتىك تىلدە قولداناتىنداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. قازاقستاندىقتار ونى ءار ءسات سايىن انىق سەزىنۋدە. قوعامدىق جەرلەردە قازاقتاردىڭ كوپ بولۋى زاڭدى. بۇعان قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن وزگە دياسپورانىڭ بويى ۇيرەنىپ، ەلدىڭ نەگىزگى ۇلتىن دەموگرافيالىق باسىمدىعىن تۇسىنۋدە. ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆ مىرزا:  «وسىدان 27 جىل بۇرىن ەگەمەندى ەل اتانعانىمىزدا ارنايلى ورتا وقۋ ورىندارىندا وقۋشىلاردىڭ 28 پايىزى عانا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم العان. 25 جىل وتكەننەن كەيىن عانا انا تىلىمىزدە وقيتىنداردىڭ سانى 68 پايىز بولعان. 2017 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە 1ء-شى سىنىپقا بارعان بۇلدىرشىندەردىڭ 89 پايىزى قازاق سىنىبىنا بارعان. ياعني، 11 جىلدان كەيىن تۇلەكتەردىڭ 89-90 پايىزى قازاق ءتىلىن قولدانىس ءتىلى رەتىندە پايدالانادى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايىن تەك دەموگرافيالىق احۋال جوندەپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا ورىس ءتىلدى ورتا ءبىلىم وردالارىندا وقىپ جۇرگەن 900 مىڭ وقۋشىنىڭ 300 مىڭى – قازاقتار ەكەن. قازاق ءتىلدى ورتا ءبىلىم وردالارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى 2 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. ەلوردامىز استانادا ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ بالالارىمەن سالىستىرىپ قاراساق، قازاقتار ورىس مەكتەپتەرىندە كوپ ەكەن. قۋانتاتىن ءبىر ءجايت بار، ياعني ۇلتتىق بولمىس قانىنا سىڭگەن كىشكەنتاي توپ كەلەشەكتە ءوزى سەكىلدى ۇلتجاندى بالالاردى دۇنيەگە اكەلىپ،  دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتىپ، مەكتەپكە بالالارىن بەرىپ جاتقاندىعى» دەگەن ەدى.

رەسپۋبليكالىق Kazbilim ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اياتجان احمەتجاننىڭ جۋىردا كەلتىرگەن مالىمەتىنە سايكەس، قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ  ءبىلىم ساپاسى جاقسارعان.

 - وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇبت-دان 125 بالل العان 19 تۇلەكتىڭ بارلىعى قازاق ءتىلدى سىنىبىندا وقىعاندار. قازاقستان بويىنشا جاقسى ناتيجەگە قولجەتكىزگەن 10 مەكتەپتىڭ 8ء-ى قازاق ءتىلدى مەكتەپ وردالارى. بىرەۋى – ورىس مەكتەبى بولسا، ەندى ءبىرى ارالاس مەكتەپ. بىلتىر 139 بالل جيناعان تاسان سايات ەسىمدى قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىتىرۋشىسى، ءبىر جىل بۇرىن جوعارى ناتيجە  – قازاق مەكتەپتەرىنە تيەسىلى. 2013-2015 جىلدارى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست ناتيجەسى تۇرعىسىنان قاراساق تا، رەيتينگتى بايقاساق تا قازاق ءتىلدى ءبىلىم وشاقتارى الدا. قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزدان استامى قازاق ءتىلدى سىنىپتا وقىسا، 16 پايىزى دەرلىك وقۋشى ورىس مەكتەبىندە، ال باسقا تىلدەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 1 پايىزعا جەتپەيدى. بىلتىر 1ء-شى كلاسسقا بارىپ، مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعانداردىڭ 89 پايىزى قازاق سىنىبىن تاڭداعان. قالعان 10 پايىزى ورىس مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان. ياعني، تاريحىمىز العا جىلجىپ كەلەدى. تاريحتى وزگەرتۋ ەشبىر ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى اقيقات. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولعان سايىن، قازاق حالقىنىڭ دا مەرەيى ۇستەم بولادى. انا ءتىلىمىز زاڭدا  عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە، قارجى سالاسىندا، قولدانىستا، ءجۇر. ەلىمىزدەگى جوو-داعى گرانتتار وسىدان ءتورت جىل بۇرىن – جارتى پايىزدان استامى قازاق توبىندا، ال 35ء-ى – ورىس ءتىلدى توپتا وقىپ جاتىر. وسىدان 2، 3 جىل بۇرىن قازاق توپتارىنىڭ 75 پايىزى قازاق توبىندا وقيتىن، ال 25 پايىزى – ورىس توبىندا وقىدى. بىلتىر جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وردالارىندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن 92 827 تۇلەك نيەت ەتكەن، 92 827 تۇلەكتىڭ 67 627ء-ى (76،3%) قازاق تىلىندە جانە 20 968 –ءى (23،6%) ورىس تىلىندە تاپسىرۋعا ءوتىنىش بەرگەن. وسى مالىمەتتەردەن بايقايتىنىمىز بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنداعى ورىس توپتارى كوپ ۇزاماي جابىلىپ قالاتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار، سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا ورىس توپتارىن اعىلشىن ءتىلدى توپتارى الماستىرىپ جاتىر، – دەيدى اياتجان احمەتجان.

شىنىمەن دە جىلدا مەكتەپتى قازاق سىنىبىندا ءبىتىرىپ جاتقانداردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. 2018 جىلى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست تاپسىرۋعا  ءوتiنiش جاساعان تۇلەكتەردىڭ سانى – 102442، بۇل مەكتەپ بiتiرۋشiلەردىڭ 70 پايىزى. تەستتى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 75 پايىزى قازاق تiلiندە تاپسىرسا، قالعان 25 پايىزى ورىس تiلiندە تاپسىرۋدى قالاعان. ياعني، دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى بولىپ جاتقانىن وسى ءجايتتاردان-اق بىلۋگە  بولادى.

جاقىندا جۋرناليست ءومىرجان ءابدىحالىق ۇلى دا تىلگە بايلانىستى ءوزىنىڭ Facebook  پاراقشاسىندا ءوز ويىن ايتقان بولاتىن.  

«وسىدان 9 جىل بۇرىنعى ساناق بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ 62 پايىزى قازاق تىلىندە ەش قينالماستان وقيمىز، جازامىز» دەسە، «ەلدىڭ 84،8 پايىزى ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەمىز» دەگەن. 2009 جىلدان بەرى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى، ونىڭ اراسىندا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاقتىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. سانى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى. الايدا ءتىل پروبلەماسى سول كۇيى قالىپ وتىر. ياعني، ءتىل پروبلەماسى قازاق ۇلتىنىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەگە بايلانىستى ەمەس. ءتىل تازا – ساياسي ماسەلە دەگەن قورىتىندىعى كەلۋگە بولادى. ساياسي ەرىكتىڭ، ساياسي سانانىڭ تاۋەلسىز بولۋ پروبلەماسى. سول سەبەپتى، «انا ءتىلىمىز قورلانىپ جاتىر» دەپ جازعاننان پايدا جوق. ءبىر نارسەنى ايتا بەرگەننەن قازاق ءتىلى تاۋەلسىزدىك بولا سالمايدى. «ەڭ الدىمەن ءوزىڭ قازاق تىلىندە سويلە» دەگەن شىعارىپسالما ءسوز حالىق ساناسىنا ءسىڭىپ كەتتى. قازىرگى كەزدە بارلىعى سونى ايتادى. سوندىقتان، قازاق ءتىل پروبلەماسى بيلىكتىڭ تورىنا تۇسكەن. قازاق ءتىلى پروبلەماسىن ايتقىسى كەلەتىندەر ساياسي تالاپ-تىلەكتەرىن جەتكىزسىن. ويتپەگەن جاعدايدا، «ءتىلىم-اي، انا ءتىلىم» دەپ جازا بەرگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى. «سانىمىز وسسە انا ءتىلىمىز ءوز تۇعىرىندا بولادى» دەۋ بوس اۋرەشىلىك. ورتا تاپ كوبەيگەنشە، سانىمىز ميللياردقا جەتسە دە تالاپ پەن ونى ورىنداتقىزۋعا كۇشىمىز جەتپەيدى، – دەپ جازدى ءومىرجان مىرزا.

بۇل – ءومىر شىندىعى. قوساتىن ەشتەڭە جوق. قاتتى الاڭدايتىن جايت، قازىرگى تاڭدا جويىلىپ كەتىپ جاتقان ءتىل كوپ ەكەنى بولىپ تۇر. ال ءتىل جويىلسا، ۇلت جويىلادى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرىپ وتەيىن،  جۋىردا يۋنەسكو دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمى جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان تىلەردىڭ كارتاسىن جاساپ شىعاردى. جەردەگى 6000 ءتىلدىڭ 2،5 مىڭى ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستا جەر پلانەتاسىنان مۇلدە، ماڭگىلىككە جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر. جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان تىلدەردىڭ 136-سى كورشى رەسەيدەگى از ۇلتتاردىڭ انا تىلدەرى. ونىڭ اراسىندا دۇنيەجۇزىلىك ۇلتتاردىڭ سانى ورىس ۇلتىنان كەيىن كوشباسشى ۇشتىككە كىرسە دە، ەكىنشى ورىندى تاتار ءتىلى الادى ەكەن جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى جوعارى تىلدەردىڭ اراسىندا. دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ جۇزدەن سەكسەن پايىزى سانىنا ساي 80 تىلدە سويلەسە، قالعان 3،5 مىڭ  ۇلتتىڭ 0،2 پايىزى عانا سويلەيدى ەكەن. جەر پلانەتاسىنداعى تىلدەردىڭ 96 پروسەنت حالىقتىڭ 3 قانا پايىزى، 97 پروسەنتى الەمدە بار جالپى بارلىق تىلدەردىڭ 4 پايىزىن قولدانادى ەكەن. وسى 97 پايىزدىڭ ءتىلى ماڭگىلىككە جوعالىپ كەتۋ ءقاۋپى بر تىلدەردىڭ قاتارىندا، ياعني جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ ءتىلى. جەر پلانەتاسىنداعى جويىلعالى تۇرعان تىلدەرمەن قاتار جەردەگى ۇلتتاردىڭ دا توقسان جەتى پروسەنتى جويىلاتىندىعى ادامزات ءۇشىن ورنى ويسىراپ قالاتىن گۋمانيتارلىق اپات بولىپ تۇرعانىن مەيلىنشە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەندى ءبىر كەزدەسكەن مالىمەتتەرگە سايكەس، الەمدەگى ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ انا ءتىلى، ادامدار سويلەپ جۇرگەن تىلدەردىڭ تەك 5 پروسەنتى عانا قالىپ، قالعانى جويىلادى دەگەن كۇمان دا جوق ەمەس، سەبەبى سونداي بولجام بار. وسى سەكىلدى مالىمەتتەرگە نازار اۋدارساق، جىلدا 25 ءتىل جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەدى ەكەن، ال ححI عاسىردىڭ سوڭى مەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن دۇنيەجۇزى تىلدەرىنىڭ 80 پايىزى جوعالىپ كەتەدى ەكەن. ال انا ءتىلىمىز قازاق ءتىلىنىڭ جويىلۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق. سول سەبەپتى قورقا بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. بۇل جەردە ماسەلە مىنادا بولىپ تۇر. ەڭ ءبىرىنشى قازاق حالقىنىڭ ساناسى تاۋەلسىز بولۋى، رۋحاني تۇرعىسىنان جاڭعىرعانى ابزال. ەڭ ءبىرىنشى بيلىك كوپ نارسەگە جالتاقتاماعانى ابزال. ول الەۋمەت، ونەر، مادەنيەت، ۇلتتىق يدەولوگيا، ەكونوميكا، تىلدىك ساياساتتا كەرەمەت كورىنىس تابۋى كەرەك. دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ مەن ساناسىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى عانا قازاق حالقىن الەمدىك قاۋىپتەن قۇتقارۋعا بولادى. ادامدى ءبىرشاما ويلاندىراتىن ماسەلە بار. «دەموگرافيا ماسەلەسىن قاراستىراتىن بولساق، سانا سەزىمىز،  انا ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونادى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. قازاق ءتىلى ءوز تۇعىرىنا كوتەرىلگەن سايىن ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولا بەرەدى جانە زاڭدىق، قۇقىقتىق مادەني سانا سەزىمىمىز جوعارىلاعاننىڭ ۇستىنە جوعارىلاي بەرۋى ءتيىس. كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە كەز كەلگەن جەردە تالاپ قويا ءبىلۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن قازاق ءتىل ءۇشىن تالاپ قويعان كەزدە ەلدىڭ ءبارى وعىز دوعان بولا المايتىنىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ارنايى كوشەگە بارۋ كەرەك ەمەس. دەسەك تە قازاق تىلىنە بايلانىستى وزەكتى ماسەلەدە ەلەمەگەنسىپ ءجۇرۋ كەشىرىلمەس ماسەلە ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى.

ارينە قازاقتاردىڭ سانىنىڭ ازايعانىنا نەشە ءتۇرلى الەۋمەتتىك، تاريحي، ساياسي سەبەپ سالدارى بار. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، بىرنەشە زۇلمات-زوبالاڭ جىلدار باسىمىزدان وتكەردىك. بۇل تۇرعىدان الىپ قاراساق «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ەلباسى ماقالاسى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ «ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەمو­گرافيالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى ءالى جازىلماي كەلەدى»، – دەگەن ەدى. شىنىمەن دە، كەڭەس وداعى ورناعان ۋاقىتتا قازاقتاردىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جوعارى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. سول كەزدە قازاق ۇلتى ورتالىق ازيادا باسقا ۇلتتاردىڭ ىشىندە سانى جاعىنان الىپ قاراساق كوپ ەدى. اتاقتى دەموگراف، مارقۇم ماقاش ءتاتىموۆ زەرتتەگەن مالىمەتتەرگە ساي، اشتىقتىڭ اسەرى بولۋ كەرەك قازاق حالقى سانى جاعىنان جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلعان.

اشتىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ كوبى مەرت بولدى. ەندى ءبىر بولىگى كورشى ەلدەرگە قاشىپ كەتتى، بوسقىن بولدى. ماسەلەن، شىعىس قازاقستان، جەتىسۋ، تارباعاتاي، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى مەن موڭعولياعا قاراي اسىپ كەتتى. اقتوبە، قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ حالقىنىڭ ءبىر بولىگى وزبەكستان، اۋعانستان، يرانعا كوشتى. جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى قىرعىزستانعا كەتسە، ماڭعىستاۋلىقتار تۇركىمەنستان جانە وزبەكستانعا اۋدى.

سونىمەن بىرگە، 1941-1945 جىلدارى بولعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 2 ميلليوننان اسا قازاقتىڭ 350-400 مىڭى سوعىستا قازاق تاپتى. دەموگرافتىڭ پىكىرىنشە، ەگەر وسىنداي زۇلامات سوعىس، اشتىق بولماعان جاعدايدا، قازاق ۇلتىنىڭ سانى وسى ۋاقىتقا دەيىن 32-35 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن ەدى. وكىنىشكە قاراي، ولاي بولمادى. دەگەنمەن، شۇكىرشىلىك ايتۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا قازاق ۇلتىنىڭ سانى كۇن سايىن ءوسىپ كەلەدى.

اتاقتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ «جالىن» جۋرنالىندا جاريالانعان «حالىق ساناعى: ءوسۋ مەن ءوشۋ» اتتى جازباسىندا كوپتەگەن دەرەكتەر جازعان، «قازاقستان تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، 1897 مەن 2009 جىلدار اراسىندا 11 مارتە حالىق ساناعى وتكىزىلگەن. ونىڭ باستاپقىدا ەكەۋى (1897، 1911 ج.) پاتشالى رەسەي كەزىندە، بوداندىق ۋاقىتىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ مۇددەسى عانا قاراستىرىلعان. 1897 جانە 1911 جىلدارى قازاق ۇلتى اراسىندا رەسەي وتكىزگەن حالىق ساناعىندا ءار جانۇيادا 5 ادام بولادى دەگەندى نەگىزگە الىپ وتىرعان. الايدا 1897 جىل جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىندا قازاق حالقى جايلاعان ۇلان-بايتاق جەرلەر تۇتاس قامتىلمادى. ارينە، شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى جۇڭگو، موڭعوليادا تۇراتىن قازاقتار ەسەپكە الىنباعان. وسىنىڭ وزىندە رەسەي فەدەراسياسى قازاقتارىنىڭ سانى – 3 ملن 787 ادام دەپ جازىلسا دا، 1911 جىلعى ساناقتا – 4 ملن 692 قازاق بولعان. ون بەس جىلدا قازاقتاردىڭ سانى 905 000 ادامعا ارتقان.

1916 جىلى 6 ميلليون بولعان قازاق ۇلتى ءوسىپ، ءونۋدىڭ ورنىنا 1940 جىلى 1 ملن 900 مىڭ ادام مەرت بولدى، 3 ەسەگە ازايىپ كەتكەن. مۇنداي ۋاقىتتا  كورشى ەلدەر وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركمەنستان، تاجىكستان مەن ۇيعىرلار 5 ەسەگە كوبەيگەن، ال وزبەكتەردىڭ 12 ەسەگە دەيىن ارتىپ، ورلەپ وتىرعان. بۇل ۇلتتاردىڭ بارلىعى ءبىر ساياسي جۇيە مەن ءبىر ەل ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. دەگەنمەن قازاق حالقى قازاقستاننان ەرەكشە ءوسۋدىڭ ورنىنا حالىق سانى ازايىپ كەتكەن، قۇلدىراپ كەتكەن».

الايدا سوڭعى ون جىلدا قازاق حالقىنىڭ ءوسىمى ارتۋدا. مەملەكەت پرەزيدەنتى جىل سايىنعى قازاقستان حالىققا ارناعان جولداۋىندا 2020 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ تۋرالى ايتىلعان ەدى.

«ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق، ابدەن قايمىعىپ قالعانبىز، سول قورقىنىش پەن ۇرەي بار. اسىرەسە، ۇلكەن بۋىندا. ءقازىر قازاق تىلىنە قارسى شىعاتىن قازاقستاندا ءبىر ادام جوق. سول سەبەپتى ەڭ باستى پروبلەما - قازاقتاردا. سونى قولعا الىپ،  انا ءتىلىمىزدى جەتىلدىرۋ كەرەك. ماسەلەن، «مەملەكەت پرەزيدەنتى بارلىق جەردە قازاقشا سويلەمەسە،  بولمايدى» دەگەن ەدى. كەيبىرىنىڭ ايتاتىنىن جاقسى بىلەمىن. قازاقستاندا 100 ۇلت پەن ۇلىس بار، ولار ەلباسىنىڭ ايتقانىن تۇسىنبەسە قالاي بولادى؟ سول سەبەپتى ەكى ەسە كوپ ەڭبەك ەتەتىن اداممىن. ورىس تىلىندە دە، قازاق تىلىندە دە. رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى تەك ءوز تىلىندە، اعىلشىنشا دا، تۇرىكشە دە ەمەس، ءوز انا تىلىندە سويلەيدى، مەن امالسىز ەكى تىلدە سويلەپ وتىرعان اداممىن. مۇنداي جاعداي ءارقاشان سولاي بولا بەرمەيدى، قازىرگى كەزدىڭ وزىندە قازاقتاردىڭ سانى 70 پايىزعا جەتىپ قالدى. مەن ايتقانىمداي، 2025 جىلعا دەيىن دايىنداعان، قازاقتىڭ ءتىلىن بۇكىل سالاعا ەنگىزۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز. ءوز ارامىزدا، قازاقستاندا، مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى جانە وزگە سالالاردا بارلىعى ءوز انا  تىلىمىزدە جۇرگىزىلەدى، اللا بۇيىرتسا. دەگەنمەن اسىعىستىق جاساۋعا بولمايدى. قازاقستاندا بەيبىتشىلىك، تىنىشتىق، بىر-بىرىنە دەگەن سەنىمنىڭ بولۋى، وسىنىڭ بارلىعىنىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتىلۋى، ءدىن، ءدىل، ونەر، مادەنيەت، ءتىل تۇرعىسىنان ەشبىر ادام شەكتەلمەيدى. ءار ادام ءوز بىلگەنىمەن، ءوز مادەنيەتىمەن جانە ءوز انا تىلىمەن ءومىر سۇرگەنى ابزال. بۇل قالىپتى جاعداي، –  دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

سول سەبەپتى ەلباسى ايتقانداي، بارلىق ءۇمىت – الدا. بولاشاعىمىزعا كەمەل كوزقاراسپەن قاراۋىمىز قاجەت. الايدا الداعى 12 جىلدا قازاقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى قالاي بولادى؟ 20 ميلليونعا حالىق سانى جەتە مە؟ بۇل ۇلت الدىنداعى وتە وزەكتى پروبلەما. بۇل تۇرعىسىنان ماماندار نە دەيدى سوعان قۇلاق اسىپ كورەلىك. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا ساي، جاقىن ارادا قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانى ارتادى. قۋانارلىق جاعداي.

«ساراپشىلار كەلتىرگەن بولجام بويىنشا ناقتى جاعدايلارعا بايلانىستى جاسالىنادى. ءبىزدىڭ 2031 جىلعا قاراي بولجامىمىز قاجەتتى جايتتەردى ەسكەرە وتىرىپ، ىسكە اسادى. ەڭ الدىمەن، سوڭعى 15 جىلدا قازاقستانداعى ەلدىڭ ءوسۋ قارقىنى جامان ەمەس. قازاقستاندىق حالىقتىڭ جىلدىق ءوسىمى ورتاشا ەسەپپەن الساق، 1،2 پايىز بولدى. وعان ەلىمىزدەگى جالپى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى اسەر ەتتى. بۇل دەگەنىمىز 2001 جىلمەن سالىستىرىپ كورسەك، سوڭعى ۋاقىتتارى 3 ەسەگە دەيىن سانىمىز ارتۋى بولادى. ەكىنشى ماسەلە، قازاقستان وڭىرلەرىندەگى تۇرعىندار سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ءار وڭىردە ءار قيلى. ماسەلەن، استانا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ جوعارى ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. ماڭعىستاۋدا دا جاقسى وزگەرىستەر بار. استانا مەن ماڭعىستاۋدا 15 جىلدا تۇرعىنداردىڭ سانى 2 ەسەدەن دە جاقسى ناتيجەنى كورسەتىپ وتىر»، – دەيدى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق ساراپشى جاقسىبەك كۇلەكەيەۆ.

سونىمەن بىرگە، ول ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جاقتارىندا دا حالىقتىق ءوسۋ كورسەتكىشى كوڭىل كونشىتەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«بارلىق سەبەپ سالداردى ەسكەرىپ، 2030 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 20 ملن 560 مىڭعا جەتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاعىنان سولتۇستىك قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىندا وسى كەزەڭدەردە دە حالىق سانىنىڭ ازايۋى جالعاسا بەرەتىنىن كورىپ كەلەمىز. شىمكەنت، استانادا 2030 جىلعا دەيىن قالا  تۇرعىندارىنىڭ قارقىندى وسەدى. ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وڭىرلەرىندە دە تۇرعىنداردىڭ سانى ارتادى، جوعارى دەڭگەيدە بولاتىن بولادى. قازاقستاننىڭ كەيبىر ايماقتارىندا، ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراسياسىمەن  شەكارالاس وڭىرلەردە تۇرعىنداردىڭ ءوسۋى ويداعىداي ەمەس. بۇل اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ءتان بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك، - دەدى الداعى 12 جىلدا بولجام جاساعان ساراپشى جاقسىبەك كۇلەكەيەۆ.

شىنىمەن دە ەگەر وسى قارقىنمەن وسە بەرەتىن بولساق، ەل پرەزيدەنتى ايتقاندى الدىمىزداعى 2، 3 جىلدا ورىنداۋىمىز ءتيىس. ول مەجەگە جەتۋ ءۇشىن جاعدايىمىز جاقسارا ءتۇسىپ، تۇرمىستىق ءال-اۋقاتىمىز تۇزەلىپ، جاس ادامداردىڭ اراسىندا اجىراسۋ جاعدايلارى بارىنشا ازايىپ، ال ەلىمىزدىڭ بولاشاعى، ياعني سابيلەرىمىزدىڭ سانى ءوسۋ كەرەك.

ارينە، دەموگرافيالىق ءوسىم ءوز بەتىنشە ورىندالمايدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، ەلىمىز ىشكى ميگراسيالىق جاعدايلاردى تۇزەپ، جوندەپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا تۇرعىنداردىڭ سانى كۇرت وسۋىنە بايلانىستى وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ، جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءبىرىنشى جاعداي، سولتۇستىك جاقتان ادامدار جاقسى جۇمىس ورنى تابىلسا، ودان كەيىن عانا ونىڭ ساياسي ءمانى دە بار بولادى.

«قازىرگى تاڭدا ماماندار وڭتۇستىك ايماق حالقى 2050 جىلى 5 ميلليونعا جەتەدى دەپ وتىر. وسىعان وراي ۇكىمەتتەگىلەر قازاقستاندىق ازاماتتاردى سولتۇستىككە قونىستانۋعا ىنتالى ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار جاساپ جاتىر. ولار جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ىسكە اسادى، –دەدى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك دامۋ ۆيسە-مينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ.

وسىعان وراي ۇكىمەت قازىرگى تاڭداعى ەڭبەك رەسۋرستارى از ايماقتاردى ايقىنداۋدا. اتاپ وتەر بولساق  سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، شىعىس قازاقستان جانە قوستاناي. 

«ەگەر ءوز ازاماتتارىمىز وسى اۋداندارعا قونىس اۋدارىپ جاتقان جاعدايدا، جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى اياسىندا، ولاردى ناقتى الەۋمەتتىك پاكەتتەر قاراستىرىلماق. ەڭ الدىمەن، ولاردىڭ وزدەرىنە تاڭسىق جەرگە كوشكەنىنە وراي وتاعاسىنا 50 اەك كولەمىندە، جانۇيانىڭ ءار مۇشەسىنە 35 اەك ەسەبىندە جول شىعىنى وتەلەدى. قارجىلىق جاعدايدى ەسكەرىپ، ساناق جۇرگىزسەك  وتباسىنا 106 مىڭ تەڭگە، ال وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 74 مىڭ تەڭگە كەلەدى. وتباسى بەس ادامنان تۇراتىن بولسا، وتاعاسى، وتاناسى، ءۇش بالا بولسا، ولارعا قونىس اۋدارۋعا ورتاشا ەسەپپەن 402 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك كومەك بەرىلەدى، –دەيدى نۇرىمبەتوۆ.

سونىمەن بىرگە، قونىس اۋدارعان وتباسى ءۇيدى جالداپ، جاتاقحاناداعى بولمەگە ورنالاستىرىلادى. سونىمەن قاتار، كەرەكتى بولعان جاعدايدا شاعىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كرەديت بەرىلەدى. بۇل دەگەنىمىز قونىس اۋدارعان وتباسىلار جول كارتاسىنىڭ ارقاسىندا 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ميكرونەسيە الا الادى.

«العاشقى التى ايدا 672 ادام، ياعني 320 وتباسى باسقا ايماقتاردا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن كوشكەن. ول ادامداردىڭ 424ء-ى ەڭبەككە جارامدى ادامدار. سونىمەن بىرگە، ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى نەمەسە 320-ى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولارعا ءۇي بەرىلىپ، جول شىعىنى وتەلەدى، – دەيدى ۆيسە-مينيستر  نۇرىمبەتوۆ.

ياعني، قازاقستان پرەزيدەنتى تاپسىرماسىمەن قازىرگى تاڭدا دەموگرافيالىق وسىمگە جاعداي جاسالىپ، ميگراسيالىق ماسەلەلەر رەتتەلىپ وتىر.