«جەرىمدى ەلىم ساعان اماناتتاپ، ەلىمدى ەرىم ساعان تاپسىرامىن».

بۇل ولەڭ جولدارى «وسپان باتىردىڭ وسيەتى» دەگەن عالىم قاليبەك ۇلىنىڭ سوزىنە جازىلعان ەركىن ەرگەن ۇلىنىڭ تولعاۋىنان ءۇزىندى. جۇرەك تۇكپىرىندەگى ايتىلماي كەتكەن، باتىردىڭ اقتىق ءسوزىن ايتقان عالىم قاليبەك ۇلىنىڭ تولعاۋىنداعى ەلىن تاپسىرىپ كەتكەن ەرلەردىڭ بۇگىنگى بەينەسى شىنىمەن دە ەلگە تۇتقا بولا الاما؟ سوڭعى كەزدەرى تور بەتتەرىندەگى «تويداعى» قىزىقتاردىڭ ءوزى جىگىتتەرىمىزدىڭ نامىسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەگە تۇسكەننىن كورسەتىپ بەرە الادى. «قورقىت دەسە وسىنشا قورقىتاسىڭ با» دەپ ەرتەگىدە ايتىلعانداي، بيلە دەسە شالبارىن شەشىپ بيلەۋدە ماقتانعا اينالدى. الدىندا تاعى ءبىر تويدا قالىڭ ەلدىڭ كوزىنشە قىزدىڭ ۇستىنەن اۋناپ وتكەن جىگىتتى كورىپ جاعامىزدى ۇستاپ ەدىك، ەندى جىگىتتەردىڭ ءىش كيىمىمەن بيلەگەنىن كورىپ ۇستار جەرىمىزدە قالماي، ابايشا ايتساق: «بەتتى باستىم، تۇرا قاشتىم، جالما – جان» بولدى. قاشقاندا قايدا باراسىڭ. قاشقاننان قۇتىلسا قورقىت قۇتىلار ەدى عوي پالەدەن... اينالىپ كەپ ۇلتىڭنىڭ ەرتەڭى ەسكە تۇسكەندە قولىڭنان كەلگەن قالامىڭا جارماسۋ.

ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ ەرلەرى كىمنەن ايىلىن جيىپ ەدى، كىمنەن تارتىنىپ قىزىل ءتىلىن قاماۋدا ۇستاپ ەدى. باسى باردىڭ باسىن ءيدىرىپ، باسى «جوقتىڭ» تىزەسىن بۇكتىرگەن ۇلتتىڭ بۇگىنگى كۇنگى تىرلىگى باسقا بوپ كەتتى. باتىرلىق ءولدى، ەرلىك ءسوندى، نامىس ءوشتى، كيە كوشتى، جىگىت السىرەپ «مىگت» بولدى، قىز ازىپ «پىز» بولدى، (تولە ءبيدىڭ ايتقانىنان الدىندى مىگىت پەن پىز) شالكيىز جىراۋدىڭ «بي تەمىرگە ءبىرىنشى حات» تولعاۋىندا: «...تەبىنگىنىڭ استىنان الا بالتا سۋىرسىپ تەپسىنىسىپ كەلگەندە تەڭ اتانىڭ ۇلى ەدىڭ، دارەجەڭدى ارتىق ەتسە ءتاڭىرى ەتتى»،- دەپ نامىسىن تاپتاتپاۋى؛

اتاقتى دوسپامبەت: «...سەرە، سەرە، سەرە قار، استى كىلەڭ ۇستى مۇز، كۇن – ءتۇن قاتسا جىبىمەس، مەن كولىككە قوسىمدى ارتقانمىن، كومبىدەي ارۋ جالارعا كۇرەكتەي مۇزدى توڭدىرىپ، كىرمەمبەس اۋىر قولعا باس بولىپ، كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقانمىن»،- دەر ەرلىگى؛ بەرى قاراي ۋاقىت كوشىن جىلجىتساق، ناركەسكەن ماحامبەت: «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي، ەگەۋلى نايزا قولعا الماي، ەڭكۋ – ەڭكۋ جەر شالماي، قوڭىر سالقىن توسكە الماي، تەبىنگى تەرگە شىرىمەي، تەرلىگى مايداي ەرىمەي، التى مالتا اس بولماي، تەمىر قازىق جاستانباي، قۋ تولاعاي باستانباي، ەرلەردىڭ ءىسى بىتەرمە»،- دەيدى. سول ەرلەر بۇگىندە نە ىستەپ ءجۇر؟ قالىڭ ەلدىڭ الدىندا سىمىن سىپىرىپ، ايەلدەردىڭ ارىن قورعاماق تۇگىلى، ۇياتقا قالدىرىپ بيگە سۇيرەپ ءجۇر. «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەر» دەگەندەي، ەركەكتەن ەرلىك كەتسە، ايەلدە ار قالاما، جالاڭاش ەركەككە سۇيەنە، سۇيكەلە، قايىعان ىنگەندەي قايقاڭ باسادى. ال تويعا كەلگەن تويشىل قاۋىم جىرتىلا كۇلىپ، جارىلا ورىن بەرىپ ءماز. جاستاردىڭ بيىنە ەلىتكەن قارتتارمىز الاقانىن، كەڭەس وداعى كەزىندەگى برەجنيەۆ كەلگەندەگى قازاقستاندىقتارشا جارىسا دامىلسىز سوعۋدا. بىرەۋى جاعىنعاندىقتان سوعىلعان الاقان بولسا، بىرەۋى جاڭىلعاندىقتان سوعىلعان الاقان. ايىرماشىلىعى زامانى مەن ادامى باسقا، ۇقساستىعى ۇلتتىق نامىستىڭ جوعالۋى. بەلدەن بەس قارۋ شەشىلگەلى، ەلدەن ەكى ۇلكەن نارسە جوعالىپ بارادى. بۇل ەكى جوعالتۋدا ءۇلتتىڭ تامىرىنا بالتا شابار جوعالتۋ، بىلايشا ايتقاندا ەركەتەن نامىس، ايەلدەن ار كەتىپ بارادى. ءدال وسى جوعالتۋ سالدارىنان سوناۋ عاسىرلاردا، عۇن مەن تۇركى ۋاعىنداعى قىز بەرەتىن جۇڭگو بۇگىندە قىز الاتىن بولدى. جان بالاسىن تورىنە شىعارسادا، توبەسىنە شىعارماعان قازاقتىڭ، توبەسىنە شىقتى سول كەزىندەگى ەسىكتەن ەمەس، دالامىزعا يمەنە اياق باساتىن ۇلت. توبەگە شىققانى ەمەي نەمەنە، قىزىڭدى تار توسەكتە تالىقسىتىپ، جۇپارى قارداي بوراعان كەۋدەسىندە جاتسا. كور ەندى نامىس پەن اردىڭ جوعالعانىنىڭ قانداي بولارىن. كەزىندەگى ابىلايدىڭ كورگەن اياني ءتۇسى ءدال كەلگەنبە سوندا دەيسىڭ وزىڭە – ءوزىڭ گۇبىرلەپ، قۇرت – قۇمىرىسقا بوپ كەتكەنىمىزدى كورىپ. بىزدەگى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ سوڭعى تۇياقتارى حح عاسىردىڭ باسىندا – اق جوق بولعان سياقتى. بۇگىنگى قازاق سەرىك اقسۇڭقارشا ايتساق: دەنەسى باردا باسى جوق كەنەسارى. ءحىح عاسىرداعى ورلىگىمىز بۇگىندە كەنەسارىنىڭ تولاعاي باسىندا جاتىر... «اتتىدان جاياۋ ءجۇرىپ كەگىن العان، جىگىتتەر شاماڭ كەلسە ماعان ۇقسا» ،- دەي الار جاياۋ مۇسا جوق ارامىزدا. «ءجۇز قاتىنى قىپشاقتىڭ ۇل تاپسادا، ءبارىبىر بولا المايدى يمان ءجۇسىپ»،- دەگەندەي، ءجۇز قاتىن ەمەس، جۇز مىڭ قاتىن تولعاتسا دا يمان جۇسىپتەي ەردى دۇنيەگە اكەلە الماي جاتىرمىز. «كەمپىرباي بۇل دۇنيەدەن كوشىپ كەتسە، بىلەمىن ەندى وزىمدەي ۇل تۋماسىن»،- دەگەندى كەمپىربايدىڭ اۋىزىنا اللا سالعان شىعار. راسىندا ارۋاعىڭىزدا سەزىپ جاتقان بولار، كەمپىرباي قازاقتا سەندەي ۇل تۋماي جاتىر ورلىگىن وتپەن، بيىكتىگىن كوكپەن ولشەر...

تۇركىمەن ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى فراگي ماقتىمق ۇلىنىڭ: «...اكەلەر ءماز جەبىر بولىپ ۇل وسسە، شەشەلەر ءماز، جەڭىل بولىپ قىزى وسسە – دۇنيەنى ءبۇلدىرىپ ءجۇر نە ساباز...»،- دەگەن ەكەن. دۇنيەنى ەمەس ۇلتتىڭ بەتىنە شىركەۋ اكەلىپ، سۇيەگىنە تاڭبا باسقان بۇل جىگىتتەردىڭ قىلىعىنا قاراپ، اقتامبەردىنىڭ كوزىمەن: «جاعاما قولدىڭ تيگەنىن، جالعىزدىق سەنەن كورەمىن. جاماۋلى كيىم كيگەنىم، جارلىلىق سەنەن كورەمىن»،- دەگەنىندەي، ەرلەرىمىزدىڭ ەل الدىندا شەشىنىپ، تويدىڭ «ىرىنە»، قىزىمىزدىڭ ءجۇرت الدىندا شەشىنگەن ەرمەن بيلەپ، تويدىڭ «گۇلىنە» اينالعان ءتۇرىن رۋحسىزدىق پەن نامىسسىزدىقتان كورمەسەك، باسقا نەدەن كورەمىز. رۋحسىزدانعاننىڭ كوكەسى تاعى بار ەكەن راس، ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز عوي، تاعى ءبىر تويداعى جىگىتتىڭ الدىنا كولدەنەڭ جاتىپ، قۇرمانعازىنىڭ «سارى ارقاسى» ارقىلى بوكسەسىن شەرتتىرىپ وتىرعانى ءتىپتى ارسىزدىق –اۋ. ءبىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سوراقى دەگەن وسى بولار. تويدى دا قالاي وتكىزۋدى ۇمىتىپ قالىپتىق بايقاساق!

الاشتىڭ اردا ۇلى احىمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ: اياۋلى ازاماتتار سەندەر اداسپاڭدار، سەندەر اداسساڭدار الاش جۇرتى اداسادى،- دەگەن ءسوزى بار ەدى. ال ماعجاننىڭ: ارىستانداي ايباتتى، جولبارىستاي قايراتتى، مەن جاستارعا سەنەمىن،- دەگەنىن ەسكە الساق، ءبىرى الاش جۇرتىن اماناتتاپ بارا جاتقان ازاماتتارىنا اداسپاڭدار دەپ اقىل ايتسا، ءبىرى سول ازاماتتاردىڭ اداسپايتىنىنا سەنىپ ەدى. سوندىقتاندا ارقامىزدا قوس ارىستىڭ مىندەتى مەن الاشتىڭ اۋىر جۇگى باردا جۇقارا بەرمەيىك جىگىتتەر.

ءقۋانالى الماسبەك ۇلى

سۋرەت: bonart.kz