ءحىح عاسىردا دۇنيەجۇزىنە يدەولوگيالىق وكتەمدىگىن كۇشەيتكەن ەۋروپانىڭ ازيا ەلدەرىنە جاساعان ىقپالى تاريح بەتىندە سايراپ جاتىر. گۋبەرنيالاردا اشىلا باستاعان ورىس مەكتەپتەرىنە قاجەت دەگەن سىلتاۋمەن قازاق جاستارى ورىسشا ءبىلىم الۋعا ناسيحات ارقىلى كوندى. بۇل جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق سانا – سەزىمدى باسىپ – جانشىپ، قازاقتى قازاقتىعىنان ايىرۋ ەدى. سول ورىسشا حات تانىپ، «ساۋاتتانعان»  قازاق قىزدارىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن ب.ءمايليننىڭ «راۋشان – كوممۋنيست» پوۆەسىنەن بىلەرسىز.

شاشىن كۇزەپ، كەلتە كويلەك كيىپ، ورىسشا سويلەپ، مەيرامحانالاردا تەمەكىنى بۇرقىراتىپ وتىرعان بويجەتكەندەر قازاقتىڭ ەلدىگىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەدى. باتىستىڭ اسەرىمەن ماجبۇرلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسقان ۇلتتى «بۇزۋ» ارەكەتى الدىمەن اعارتۋشىلىق رەفورمالارىنان كورىندى. «شەت ەلدىڭ ءبىلىم جۇيەسى قانداي ەكەن، كورەيىك» دەپ ەۋروپا مەن امەريكاعا بالاسىن جىبەرگەن تالاي جاپون  بارماعىن تىستەپ قالعان جايى بار. ءقازىردى ايتپاعاندا ءحىح عاسىردا امەريكادا وقىعان جاپون جاستارى ەلىنە انا تىلىنەن ايىرىلىپ قايتقان.

1600 جىلدان 1868 جىلعا دەيىن بوتەن جۇرتتىڭ كىسىسىن ەلىنە كىرگىزبەي، ءوز ادامىن سىرتقا شىعارماي، شەكاراسىنا جان جۋىتپاعان جاپوندار ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باتىسقا ەسىك اشۋعا ءماجبۇر  بولدى. اقىرىندا ساۋدا – ساتتىق كەلىسىم – شارتىن الدىعا تارتىپ، تۇرتپەكتەپ، مازا بەرمەگەن امەريكامەن، ەۋروپا ەلدەرىمەن بايلانىسۋعا كەلىسەدى. كەلىسكەننىڭ بەلگىسى 1871 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا مەيدزي ۇكىمەتى 107 ادامنان قۇرالعان ەكسپەديسياسىن اقش – قا جىبەرەدى. ەكسپەديسيانىڭ ماقساتى — ەكونوميكاسى وركەن جايعان مەملەكەتتى ءوز كوزىمەن كورىپ، جاقسىسىن ۇيرەنۋ. بۇل شەت ەلگە شىققان العاشقى جاپوندار ەدى. 107 ادامنىڭ 43 – ءى جاس قىزدار بولاتىن. ەل باسىنداعىلار ولاردى ادەيى ءتىلى مەن عىلىم – ءبىلىمىن ۇيرەنسىن دەگەن نيتەپەن جىبەرىپ وتىر. قىرىق ءۇش قىزدىڭ ىشىندەگى سۋدا ۋمەكو دەگەن جەتى جاسار ءبۇلدىرشىننىڭ اكەسى شەنەۋنىك بولاتىن.

جاپونيانى مودەرنيزاسيالاپ، ەۋروپامەن باسەكەلەس دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن الدىمەن قىزداردى امەريكادا وقىتىپ الۋدى ءجون ساناعان ەل ۇكىمەتى ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ، «وقىتاتىن قىزدارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. ەشكىم كەلىسە قويماعان سوڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ قىزدارى جىبەرىلەدى. شەت ەلگە 5 – 10 جىلدىق وقۋعا كەتكەن  ولارعا يمپەراتوردىڭ بايبىشەسى «بارعان ەلدەرىڭدە جاپونياعا قاجەت مالەمىتتەردى جيناي جۇرىڭدەر، ەشكىمنەن قارىز الماڭدار، شەت ەلدىكپەن ۇرسىسپاڭدار» دەگەن اقىلىن ايتادى. سونىمەن قاتار ولارعا ازاماتتىعى مەن ءدىنىن ايىرباستاماۋ، شەت ەلدىككە تۇرمىسقا شىقپاۋ قاتاڭ تاپسىرىلادى.

قىزداردىڭ ەڭ كىشىسى ۋمەكونىڭ وتباسىندا 12 بالا بولاتىن. اكەسى سۋداسەن كەزىندە ەدو ۇكىمەتىنىڭ شەت ەلدەگى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان. سونىمەن مۇحيتتىڭ ار جاعىنا وقۋعا جىبەرىلگەن قىرىق ءۇش قىزدىڭ ەكەۋى ءبىر جىل وتپەي قايتىپ ورالدى. بىرەۋىنىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلاپ كەتكەن، ەكىنشىسى دەنساۋلىعىن جوعالتقان.  ال ۋمەكو ۆاشينگتون ماڭىنداعى جورجتاۋندا تۇراتىن چارلز لانمەن دەگەننىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. جاپون ەلشىلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن چارلز لانمەننىڭ بالاسى بولماعاندىقتان جەتى جاسار ۋمەكونى اسىراپ الدى دەسە دە بولادى. جاپون قىزى التى جىل امەريكان مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ، ون تورتكە تولعاندا «ارچار» دەگەن ارنايى مەكتەپكە قابىلدانادى. ءسويتىپ، امەريكادا ون جىل وقىپ، وقۋ مەرزىمى اياقتالعان ۋمەكو وتانىنا ورلۋ كەرەك بولادى. چارز لانمەن ايەلى ەكەۋى ۋمەكونى ون جىلدىڭ ىشىندە اماريكاندىق ەتىپ تاربيەلەيدى. كەيىن ۋمەكو ءوز ەستەلىگىندە: «ەرلى – زايىپتى لانمەندەر قايدا بارسا دا مەن سولارمەن بىرگە بولاتىنمىن» دەپ جازعان. ۋمەكو جاپونياعا قايتقىسى كەلمەيدى. تاعى ءبىر جىل قالا تۇرۋدى وتىنەدى.

ون سەگىز جاسىندا، 1882 جىلدىڭ قازان ايىندا جاپونياعا قايتىپ كەلگەن ۋمەكو انا تىلىندە بىردە – ءبىر ءسوز بىلمەتيىن بولىپ شىعادى. ءتىپتى شەشەسىمەن تىلدەسە المايدى. ۋمەكونىڭ ۇلكەن اپكەسى ازداپ اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندىكتەن ەكەۋىن سوزدەرىن اۋدارۋمەن جۇرەدى. ۇمەكوعا جاپون ۇيىندەگى ءداستۇرلى تىرشىلىكتىڭ ءبارى جات بوپ كورىنەدى. ۇيگە اياق كيىممەن كىرۋگە بولمايدى ەكەن. ال امەريكادا بولمەسىنە ءتۋفليىن شەشپەستەن كىرە سالاتىن.  جاپون تاعامىن  اۋزىنا المايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۋمەكو ءوزىن امەريكاندىق رەتىندە سەزىنەدى. تۋعان ۇيىنە سىڭە الماي، ابدەن قينالادى. ءوزىنىڭ وسىنداي «ازاپتى ومىرگە» تۇسكەندىگى تۋرالى  لانمەننىڭ ايەلى — ادەلينگە جازعان حاتتارىندا بايانداعان.

جاپون قىزى امەريكادا سول جاقتىڭ ۇعىم – تۇسىنىگىن ابدەن سىڭىرگەن ەدى.  ۋمەكو ءوز ەلىندە امەريكان يدەولوگياسىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزەدى.  الدىمەن سۋدا دەپ اتالاتىن ايەلدەرگە ارنالعان ينستيتۋت قۇرادى. ول مەكەمە ءالى دە بار. جيىرما ءتورت جىل بۇرىن سۋدانىڭ شاتىرىنان ۋمەكونىڭ امەريكاداعى «شەشەسى» — ادەلينگە جازعان جۇزدەگەن حاتتارى تابىلعان. ۋمەكونىڭ بارلىق حاتىن ادەلين كابينەتىندە ساقتاعان دا، كوز جۇمعان سوڭ ول جازبالار جاپونياعا جىبەرىلگەن ەكەن.

ۋمەكوعا جاپون ايەلدەرىنىڭ جاعدايى تىم تومەن بوپ كورىنەدى. «گەندەرلىك تەڭسىزدىك ورىن العان. كوپ ايەل الۋشىلىق ءالى دە بار. بۇنى جويۋ كەرەك» دەپ ەسەپتەگەن ول. ۋمەكو ادەلينگە جازعان ءبىر حاتىندا بىلاي دەپتى: «جاپونيادا ايەلدەردىڭ جاعدايى ەركەكتەرگە قاراعاندا تومەن. مەن ايەلدەردىڭ قوعامداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرعىم كەلەدى». جاپونياداعى گەندەرلىك ساياساتتىڭ تەتىگىن العاشقى بوپ ۇستاعان ۋمەكو ءومىر بويى جاپوندىق ءومىر سالتقا بەيىمدەلە الماي، انا تىلىندە سويلەمەي وتكەن. ونىڭ بار ماقساتى جاپون ايەلدەرىن امەريكالاندىرۋ ەدى. ول 1889 جىلى اقش – تاعى برينمار ۋنيۆەرسيتەتىندە دە وقىعان. بۇل — كارەرا قۋعان ايەلدەرگە ارنالعان وقۋ ورنى بولاتىن. ۋمەكو برينماردا وقي  ءجۇرىپ وزۆيگور دەپ اتالاتىن پەداگوگيكالىق كوللەدجدە ءبىلىم الادى. امەريكا ۋنيۆەرسيتەتى جاپون قىزىنا زەرتتەۋشى رەتىندە قالۋعا ۇسىنىس جاسايدى. جاپونياداعى ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ويلاعان ۋمەكو ەكى جىلدان سوڭ ەلىنە ورالادى. ول سۋدا ينستيتۋتىن قۇرماس بۇرىن ايەلدەرگە ارنالعان اعىلشىن مەكتەبىن اشادى. بۇكىل ءومىرىن جاپون ايەلدەرىن امەريكاندىق ۇلگىمەن ساۋاتتاندىرۋعا ارناعان ۋمەكو الپىس بەس جاسىندا دۇنيەدەن وزعان. جالپى ۋمەكومەن بىرگە وقىعان جاپون قىزدارىنىڭ بارلىعى امەريكالىق يەدولوگيانىڭ  ءبىر – ءبىر تارماعىن ۇستانعان. ءبىراق ەرلەردىڭ قوعامداعى ءرولى ۇستەم بولعاندىقتان ولار ءوز ماقساتتارىن تولىق جۇزەگە اسىرا المادى. قالاي دەگەنمەن، جاپونيا قىرىق ءۇش قىزىن جوعالتقانى انىق. قىرىق ءۇش قىز دەگەنىمىز قىرىق ءۇش انا، قىرىق ءۇش وتباسى. جوعالعان ەمەي نەمەنە، بولمىسى بوتەن، ءتىلى جات، اتى جاپون بولعانمەن، زاتى باسقا.

بۇگىندە باتىس ەلدەرىندە اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الىپ، ءتىپتى سول جاقتا كۇيەۋگە ءتيىپ قالىپ جاتقان قازاق قىزدارى قانشاما؟ سانادىق نە، سانامادىق نە؟ «ۇل - قىزىم امەريكادا» دەپ، اتا -  انا ءماز. سول ۇل – قىز قازاقى بولمىسىن ساقتاپ قالا ما؟  دەگەن سۇراققا  جاۋاپ بار ما؟ بار بولسا جولداڭىزشى.

 شارافات جىلقىبايەۆا