شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ول – كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى. بۇل باعىتتا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىراز جىلدان بەرى اۋقىمدى باستامالار كوتەرىلىپ كەلەدى. وڭىرىمىزدە دە «ءوز ءىسىمدى باستاسام»  دەگەندەرگە كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ مەن دەمەۋ از ەمەس. ءوز كەزەگىندە جاستار دا جاسقانباي، بيزنەس جوسپارلارىن ۇسىنىپ،  بىلگەندەرىمەن بولىسۋدە. مىنە، سونداي مەركىلىك جاس -  راسۋل مامابايەۆ جاستار جىلىنا وراي كوپكە قولجەتىمدى، ءارى ءتيىمدى «بيزنەس باستاۋ»  ۇسىنىپ وتىر.

جالپى راسۋل ينكۋباتور ارقىلى بالاپان ءوسىرۋ  كاسىبىن 2015 جىلى قولعا العان. باستاپقىدا  ەش تاجىريبەسى جوق جاس جۇرەكسىنگەنىمەن، كەيىن كەلە كاسىپتىڭ قىر-سىرىنا قانىعا  باستايدى.

- العاش جۇمىرتقادان بالاپان جارىپ شىققاندا قۋانىشىمدا شەك بولمادى. الايدا سالادا تاجىريبەم  از بولعاندىقتان كوپ ۇزاماي  بالاپاندارىمدى  ءولتىرىپ الدىم. ءبىراق ساعىمدى سىندىرماي وزگە وڭىرلەردەگى قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن   ادامدارمەن بايلانىس ورناتىپ، تاجىريبە جاناقتاي باستادىم. سونداعى ءبىر بىلگەنىم سولتۇستىك جاقتاعى ورىستاردىڭ بىلمەيتىنى جوق ەكەن. ولاي دەيتىنىم، پەتروپاۆل جاقتا مىقتى قۇس مامانى بار دەگەندى ەستىپ، ارنايى ىزدەپ باردىم. سويتسەم، ەسكى جاپا تامدا تۇرىپ جاتقان ءبىر قاريا  بولىپ شىقتى. ونىڭ ارەكەتىن اڭدىسام، ينكۋباتوردان جاڭادان شىققان بالاپانداردىڭ اياعىن  كەزەك-كەزەك ىدىستاعى سۋعا  باتىرىپ الىپ، جىبەرىپ جاتىر. مۇنىسى نەسى دەپ باستاپقىدا تۇسىنبەدىم. كەيىن بىلگەنىم ىدىستاعى سۋ ەمەس، تازا 90 گرادۋستىق سپيرت ەكەن. مىنە، جۇمىرتقانى جاڭا  جارىپ شىققان بالاپانداردىڭ اياعىن سپيرتكە سالۋ ارقىلى،ونىڭ  تەز ەت جيناپ، شيراي تۇسەتىنىنە كوز جەتكىزدىم. بايقاپ تۇرساڭىز ادام ساناسىنا سىيمايتىن نارسە. الايدا مۇنداي  ءادىستىڭ بارىن كىم بىلگەن؟، - دەيدى راسۋل.

شىنىندا تاڭعالاتىن نارسە. بازاردان ساتىپ العان ينكۋباتور بالاپاندارىنىڭ دەنى ەكى  كۇن وتپەي جاتىپ، قىرىلىپ قالاتىنىن كەزىندە  كوبىڭىز كورگەن شىعارسىزدار. سوندا ولاردىڭ اياقتارىن سپيرتكە سالۋ كەرەكتىگى  كىمنىڭ ويىنا كەلدى دەيسىز...

ءقازىر راسۋل يۋسۋف ۇلى وسى بىلگەنىمەن مەركىلىك جاستارمەن بولىسۋدە. مەركى اۋداندىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە ارنايى شاقىرتۋمەن كەلگەن جالىندى جاس ءقازىر اينالاسىنا كاسىپ اشۋعا نيەتتى جانداردى جيناپ، بيزنەس ترەنينگتەر وتكىزۋدە.

- نەگىزى قۇس ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ كوپ قارجىنى قاجەت ەتپەيدى. ءبىر ينكۋباتور ساتىپ الۋ ءۇشىن بار-جوعى 40 مىڭ تەڭگە قاجەت. مەن ءوز كاسىبىمدى سولاي باستاعانمىن. ال ءبىر ينكۋباتورعا 104 جۇمىرتقاعا دەيىن سىيادى. قۇرىلعى 21 كۇن جۇمىرتقانى شايقاعاننان كەيىن كەمى 90 بالاپان ءونىپ شىعادى. ول ارينە ەڭ ءبىرىنشى ينكۋباتورعا سالعان جۇمىرتقاڭىزعا بايلانىستى. ەگەر جۇمىرتقا توڭازىتقىشتا تۇرعان بولسا نەمەسە ءبىر جەرىندە جارىعى بولسا، وندا  ول  بالاپان بولمايدى. جانە ەڭ ءقاۋىپتىسى وسىنداي جۇمىرتقانى اڭعارماي ينكۋباتورعا سالىپ قوياتىن بولساڭىز، كوپ ۋاقىت وتپەي ول جارىلىپ، ودان كەيىن قالعان جۇمىرتقالاردى دا جارامسىز ەتىپ تاستايدى. العاش ينكۋباتورعا جۇمىرتقا سالعانىمدا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولىپ، ول ماعان ۇلكەن  ساباق بولعان.

تاعى ءبىر ايتاتىندىعى، ينكۋباتور تاۋلىك بويى ەلەكتر جارىعىنا قوسىلىپ تۇرۋى كەرەك. ەگەر جارىق ءبىر ساعاتقا ءسونىپ قالاتىن  بولسا، وندا ونداعى جۇمىرتقا جارامسىز بولىپ  كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى مەن ءوز ينكۋباتورىمدى كولىك اككۋمۋلياتورىنا جالعاپ قويعانمىن. وسىلايشا جارىق ماسەلەسىن شەشىپ وتىرمىن.

جالپى بۇل كاسىپتىڭ ءتۇرى وتە شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەدى. الگىندەي بالاپان ونبەي قالۋ سياقتى كەدەرگىلەر تاپ كەلسە، قولدى ءبىر سىلتەپ، تاستاپ كەتۋگە بولمايدى. مەن وسىنى ءقازىر مەركىلىك جاستارعا تۇسىندىرۋدەمىن.

ترەنينگ ساباقتارىمدى تەگىن ۇيىمداستىرىپ، قۇس شارۋاشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارمەن جەكە جۇمىستا جۇرگىزۋدەمىن. مۇنداعى ماقساتىم – جاستار جۇمىسسىز جۇرمەي، «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپسا» دەگەن نيەت. ەڭبەگىم جەمىسسىز ەمەس سياقتى. ءبىرىنشى ساباعىمنان كەيىن-اق بەس جاس  ينكۋباتور ساتىپ الۋعا  نيەت  تانىتتى. ونىڭ ەكەۋى مەكتەپ وقۋشىلارى. ارينە، تاۋەكەلى كوپ تىرلىك بولعاننان كەيىن، جاستاردىڭ دا ويىن ءتۇسىنىپ، الماتى قالاسىنداعى تانىستارىم ارقىلى ءبىر ينكۋباتوردى 25 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الۋعا كەلىستىم. وسىلايشا بيزنەس اشامىن دەگەندەرگە بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدامىن، - دەيدى راسۋل.

ءيا، جالىندى جاستىڭ  باستاماسى كوپكە  ۇلگى ەكەنى داۋسىز. قازىرگى تاڭدا بىلگەنىمەن ءبولىسىپ، ارزان باعاعا ارنايى قوندىرعى تاۋىپ بەرمەك تۇگىلى، دۇرىس جول سىلتەۋدى قيىن كورەتىندەر از ەمەس ەكەنى شىندىق. ال راسۋل جاستار جىلىنا وراي مەركىلىك جاستارعا وسىنداي تىڭ كاسىپ ءتۇرىن ۇسىنىپ  وتىر.

 - نەگىزى ينكۋباتور شارۋاشىلىعىن قولعا العاننان كەيىن ەڭ ءبىرىنشى تۋاتىن ماسەلە – قانداي قۇس وسىرەمىن دەگەن تاڭداۋ. كوپ جاعدايدا ادامدار كوپ جۇمىرتقا اكەلەتىن تاۋىق وسىرگىسى كەلەدى. ول دۇرىس. ءبىر تاۋىق ەكى كۇندە ءبىر جۇمىرتقا تۋادى. ال 100  تاۋىق، ون كۇندە  500   جۇمىرتقا شىعارادى.1 ايدا 1500 جۇمىرتقا بولادى.  ەندى وسى جۇمىرتقانىڭ ءبىر ءتۇيىرىن  30 تەڭگەدەن ساتاتىن بولساڭىز، 45 000 تەڭگە ولجا تاباسىز. سوندا ءسىز ءبىر ينكۋباتورعا كەتكەن شىعىندى  ءبىر ايدا 3 ەسە قىلىپ اقتاي الاسىز. ال ءبىر جىلعا جۋىق تۋعان تاۋىقتى كەيىن ەت ماقساتىندا دا ساتىپ، پايداعا كەنەلۋىڭىزگە بولادى.

ارينە، ءبارى بىردەن بولىپ كەتپەيتىنى انىق.  ينكۋباتوردان بالاپان شىعارماس بۇرىن، وعان تاۋىق قورا سالۋ كەرەك. ول قورا ۇلكەن بولۋدىڭ قاجەتى جوق. باستاپقىدا بالاپاندار سىياتىنداي ىقشامدى ەتسەڭىزدەر  جەتكىلىكتى. ودان كەيىن بالاپانداردى تەمىر تورعا وتىرعىزۋعا بولمايدى. سەبەبى از قوزعالعان بالاپان تەز سەمىرىپ كەتەدى. ال سەمىز تاۋىق جۇمىرتقا از تۋاتىنى بەلگىلى.  جانە ءبىر تورعا ينكۋباتوردان ءبىر كەزەڭدە شىققان قۇستاردى وتىرعىزباعانىڭىز ابزال. ويتكەنى ولار بىر-بىرىمەن شوقىسىپ، جاراقاتتاپ،  ءتىپتى ءولتىرىپ قويۋى مۇمكىن.

ەكى اي قورادا تۇرعان بالاپانداردى جايىپ، جەم شاشۋعا بولادى. ولاردى كۇنىنە ەكى-ۇش رەت جەمدەۋ كەرەك. ەگەر 20 تاۋىققا 300 كەلى جەم الساڭىز، ول ولارعا بەس ايعا ازىققا جارايدى.

ارينە، «شىعىس شىقپاي، كىرىس بولمايتىنى» بەلگىلى. سوندىقتان بۇل كاسىپتى ءسۇيىپ ىستەسەڭىز، ەرتەڭ ءسىزدى مول قازىناعا كەنەلتەدى، - دەيدى كاسىپكەر.

جوعارىدا راسۋل ايتىپ وتكەندەي نەبارى 25 مىڭ تەڭگەگە  ساتىپ الىنعان ينكۋباتورعا 104 جۇمىرتقانى بىردەن سالۋعا بولادى. جانە 1 جىلدا 12 رەت بالاپان شىعارساڭىز دا ءوز ەركىڭىز. تەك ولاردى كۇتىپ ۇستاۋعا كەتەر شىعىندى ەسەپكە الساڭىز بولعانى. نەمەسە  بالاپانداردى بازارعا شىعارىپ ساتساڭىز دا،  مول  تابىس.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، راسۋل ۇسىنىپ جاتقان ينكۋباتورلارعا تاۋىقتان بولەك، تۇيەقۇس، قاز، ۇيرەك، بودەنىڭ  دە جۇمىرتقاسىن باستىرۋعا   بولادى. ال قازىرگى تاڭدا ءبىر تۇيەقۇستىڭ جۇمىرتقاسىنىڭ ءوزىنىڭ نارىقتاعى باعىسى 500 تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇل دا ۇلكەن بيزنەس ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

راسۋلدىڭ ايتۋىنشا، ءقازىر مەركى اۋدانىنىڭ جۇمىرتقا ونىمىنە دەگەن ىشكى سۇرانىسى ايىنا  40 مىڭ ءتۇيىردى قۇرايدى ەكەن. جالىندى جاستىڭ ەندىگى ارمانى وسى سۇرانىستى تولىقتاي وتەي الاتىن اۋىلداردان قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ سانىن كوبەيتۋ. بۇل جۇزەگە اسپايتىن جوبا ەمەس. سەبەبى ءقازىردىڭ وزىندە 5 جاس ينكۋباتور قۇرىلعىسىنا تاپسىرىس بەرىپ، بۇگىن-ەرتەڭ ءوز بيزنەسىن باستاعالى وتىر.

نەگىزى وتكەن اپتادا عانا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن وڭىردەگى قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى جيىن وتكەن بولاتىن.  سوندا  وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەرىك نىعماشيەۆ ايماقتا  جىلىنا 615،3 توننا قۇس ەتى مەن  131 099،2  مىڭ دانا جۇمىرتقا وندىرىلگەنىمەن، بۇل  تۇرعىنداردىڭ  ىشكى قاجەتتىلىگىن  وتەي  الماي وتىرعانىن اشىپ ايتقان ەدى. سونداي-اق باسقوسۋدا تەك تاۋىق قانا ەمەس، بودەنە، ۇيرەك، قاز، كۇركەتاۋىق سەكىلدى قۇس شارۋاشىلىقتارىن دا قولعا الۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن. دەمەك،  ءوڭىر  ساياساتىنىڭ دا بۇل باعىتتاعى جوسپارى مەن كوزقاراسى  ايقىن.  بالكىم، رۋسلانداي جاستاردىڭ جوباسىنا وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ، نەسيەلەندىرۋ، قايتارىمسىز گرانت ءبولۋ سىندى كومەك كورسەتىلىپ جاتسا، ءبىر عانا مەركىلىكتەر قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسار ما ەدى؟ بۇل مەركى اۋدانىنىڭ اكىمى مەيىرحان ومىربەكوۆتىڭ دە نازارىندا بولادى دەپ سەنەمىز. 

جايدار ازامات