قىزعانىش سەزىمى بالالار اراسىندا كيكىلجىڭگە، جانجالعا اپاراتىن تۇيىتكىلدى ماسەلە. ياعني وسىنىڭ الىدىن الۋ ءۇشىن، شەشىمىن ىزدەگەن جاندار كوپ بولماسا، از ەمەس دەگەن پىكىردەمىن. بۇنىڭ باستاۋى وتباسىڭىزعا تاعى ءبىر نارەستە دۇنيەگە كەلگەندە بايقالادى. وسى كەزدە تۇڭعىشىڭىزدىڭ قىزعانىش سەزىمى ويانادى. بالا اتا-اناسىنىڭ ىقىلاسىن جوعالتىپ الۋدان قورقادى. سول كەزدە قىزعانا باستايدى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى، اتا-انا كوپ ۋاقىتىن، بار ىقىلاسى مەن قامقورلىعىن جاڭا تۋىلعان سابيگە ارنايدى. سوندىقتان، ۇلكەن بالادا قىزعانىش سەزىمى ءجيى پايدا بولادى. ءسابي: «وسىلار مەنى جاقسى كورمەي كەتتى مە؟» دەگەندەي، ىشكى نارازىلىعىن قىزعانىش ارقىلى بىلدىرەدى. قىزعانىشتان باۋىرىن شىمشىپ الۋى مۇمكىن. «اپام سەنى ەمەس، مەنى جاقسى كورەدى»، دەپ ويىنشىقتارىن تارتىپ الۋى ىقتيمال. «ول - مەنىڭ اپام، ونى ساعان بەرمەيمىن» دەۋى دە ءجيى كەزدەسەدى.
كەيدە سىرت كوزگە ءبارى جاقسى بولىپ كورىنەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەن ىس-ارەكەتتىڭ ءبىرى دە بولماۋى مۇمكىن. ءبىراق بالا ىشتەي قاتتى كۇيزەلەدى. بالاڭىزدىڭ مىنەز-قۇلقىن ءبىراز ۋاقىت باقىلاساڭىز، ءبارىن بايقايسىز. جامان تۇستەر كورىپ شوشىپ ويانۋى مۇمكىن. ءجيى سىرقاتتانىپ قالۋى نەمەسە ۇنەمى مۇڭايىپ، ساباعى ناشارلايتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى.
مۇنداي جاعدايدا بالانى قىزعانىشتان ارىلتۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟ «جالپى، قانداي شارا قولدانعان دۇرىس؟»،- دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءسابيدىڭ قىزعانىشىنا تىيىم سالۋعا، ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. بالا ءوز سەزىمدەرىن ازىرگە باسقارا المايدى. وعان مۇنى ۇيرەتۋ كەرەك. اقىل ايتىپ، ءجون سىلتەۋدىڭ كەرەگى جوق. ەڭ دۇرىسى، بايقاتپاي، ابايلاپ ۇيرەتكەن ءجون. اۋەلى بالاعا ءوز سەزىمىن سەزىنۋگە كومەكتەسۋ كەرەك. سودان كەيىن وشپەندىلىكتەن جانە قىزعانىشى ءۇشىن ءوزىن كىنالى سەزىنۋدەن ارىلۋدى ۇيرەتكەن دۇرىس. ەگەر وتباسىنداعى بالالاردىڭ جاس ايىرماشىلىعى الشاق بولماسا، مىسالى، 2 – 3 جاس بولسا، وندا ۇلكەن بالاڭىز دا ءالى ءسابي دەگەن ءسوز. ونداي جاعدايدا، وعان وتباسىنداعى جاعدايدى، ءوزىنىڭ قىزعانىشىن ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى قيىن. سوندىقتان، وعان مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك كوڭىل بولۋگە تىرىسىڭىز. كۇن سايىن بالانىڭ اناسى دا، اكەسى دە، از بولسا دا، ءبىرشاما ۋاقىتىن تەك ۇلكەن بالاعا كوڭىل ءبولۋى ءتيىس.
نەگىزى دارىگەرلەردىڭ پىكىرى بويىنشا، ەڭ ءتيىمدى جاس ايىرماشىلىق - 1،5 – 2 جاس دەپ قاراستىرىلعان. وسى كەزدە انا اعزاسى قالپىنا كەلىپ، كەلەسى جۇكتىلىككە دايىن بولادى. ال پسيحولوگتەر، ەڭ ءتيىمدى جاس ايىرماشىلىق - 4 - 7 جاس دەپ ەسەپتەيدى. 4 – 7 جاس ايىرماشىلىعى دۇرىس دەۋدىڭ سەبەبى، بۇل كەزگە دەيىن بالا اتا-اناسىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە مەيىلىنشە بولەنىپ ۇلگەرەدى. ومىرلىك تاجىريبەسى دە از دا بولسا قالىپتاسا باستايدى. اكەسى مەن اناسىنىڭ تەك وزىنە تيەسىلى ەكەنىن دە تۇسىنەدى. ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋگە قاۋقارلى. بوس ۋاقىتىن قالاي وتكىزەتىنىن جوسپارلاي الادى. وعان قوسا، ەكىنشى بالانىڭ تۋىلۋى، تۇڭعىش بالاڭىزدىڭ مەكتەپكە بارۋىمەن سايكەس كەلسە، ءسىز بىرنەشە ماسەلەنى بىردەن شەشەسىز. ۇلكەن بالانى مەكتەپكە اكەلۋ ءۇشىن انانىڭ جۇمىسىن تاستاۋ قاجەتتىلىگى بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە، كىشكەنتاي بالانى دا كۇن سايىن تازا اۋاعا سەرۋەندەتۋ كەرەك. مۇنى ۇلكەن بالانى مەكتەپكە شىعارىپ سالعاندا ىستەۋگە بولادى. وسى كەزدە ۇلكەن بالاسى، ءىنى نەمەسە قارىنداسى بولعانىن قالامايتىن اتا-انالارعا مىناداي كەڭەس ايتۋعا بولادى.
اتا-انا بۇل ماسەلەنى، ەكىنشى بالانى جوسپارلاۋ كەزىندە تالقىلاعانى دۇرىس. مىسال ءۇشىن، «قالاي ويلايسىڭ؟ سەنىڭ باۋىرىڭ قاشان تۋىلۋى مۇمكىن؟ ونى ويناتاسىڭ با؟ بولاشاق ءىنىڭنىڭ نەمەسە قارىنداسىڭنىڭ اتىن كىم دەپ قوياسىڭ؟» ءسابيدىڭ تۋىلۋى قالاي بولعاندا دا بالاعا ۇلكەن اسەر ەتەدى. سوندىقتان، ەكىنشى بالا تۋرالى، تۇڭعىشىڭىزدىڭ كىشكەنتاي كەزىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرعاندا ءسوز قىلعان ءجون. ءبىز وعان كىشكەنتاي كەزىندەگى سۋرەتتەرىن كورسەتىپ، ونى قالاي جاقسى كورگەنىمىزدى، ەمىزگەنىمىزدى، كوتەرگەنىمىزدى ايتامىز. سوندا ۇلكەن بالا ءسابيدى ونشا قىزعانبايدى. ءوزىن دە ءدال سولاي ايالاپ وسىرگەنىن بىلەدى. سوندىقتان، وعان ەشقانداي قيىندىق تۋعىزبايدى.
ال قورىتا كەلگەندە ەكى بالاسى بار اتا-انالار نە ىستەۋى كەرەك؟ ۇلكەن بالانىڭ تاراپىنان قىزعانىشتى قالاي بولدىرماۋعا بولادى؟ دەگەن ساۋالدارعا رەت – رەتىمەن توقتالىپ وتەيىن.
ءى سويلەسىپ، ونىڭ اڭگىمەسىنە دەن قويىپ تىڭداۋ
بالامەن سويلەسىپ، نەگە قىزعانىش سەزىمى ويانعانىن تۇسىنەتىنىڭىزدى جەتكىزىڭىز. جاناشىرلىق تانىتىڭىز. ەڭ دۇرىسى، بالامەن سويلەسىپ، ونى دەن قويىپ تىڭداعان ءجون. بۇل ءتاسىلدىڭ بار قۇپياسى، بالانىڭ سەزىمى تۋرالى اڭگىمە ەتۋدە. سوندا بالانىڭ كوڭىل كۇيىن ءتۇسىنۋ وڭاي. مىسال ءۇشىن: «سەن ىنىڭە اشۋلىسىڭ عوي، ول ساعان كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر ما؟»، «سەن اشۋلانعان سايىن اپاڭنىڭ كوڭىلى بولىنەدى...» دەيسىز. سودان سوڭ، ءۇزىلىس جاساعان دۇرىس. بالا ىشىندەگىسىن اقتارىپ سالۋى شارت ەمەس. ءبىراق ول ءوزىنىڭ ىشكى سەزىمىن ۇعىناتىنى ءسوزسىز. «بالاڭىزدى دەن قويا تىڭداپ»، بالانىڭ كوڭىل كۇيىن قاجەتتى ارناعا بۇرىپ جىبەرۋگە تىرىسىڭىز. مىسال ءۇشىن: «ەرتەڭ وسكەندە، ەكەۋىڭ بىرگە فۋتبول وينايسىڭدار...». مۇنداي اڭگىمە بارىسىندا، اناسى ونى بۇرىنعىسىنشا جاقسى كورەتىنىن تاعى ءبىر رەت سەزدىرۋى كەرەك.
ءىى بالالاردى دوستاستىرۋدىڭ ەڭ جاقسى ءتاسىلى ەرتەگى ايتۋ
كەلەسى ءتاسىل. بالاڭىزعا كىشكەنتاي قارىنداسى بار بالاقاي جايلى ەرتەگى ايتىپ بەرىڭىز. باستاپقىدا بالاقاي قارىنداسىن جاقتىرماپتى. ول وسىنداي كىپ-كىشكەنتاي بولىپ قالا بەرەدى، ال اكە-شەشەسى وعان ءاردايىم بايەك بولادى دەپ ويلايدى. ءبىراق كىشكەنتاي قىز كوپ ۇزاماي ءوسىپ، كۇلە باستايدى. اعاسى ويناتسا، ءماز بولادى. از ۋاقىتتان كەيىن قىز ەڭبەكتەپ، سودان سوڭ، جۇگىرە باستايدى. بالالار ەندى بىرگە وينايتىن بولادى. بالاقاي قارىنداسى بولعانىنا قاتتى قۋانادى.
ءىىى اتا-انانىڭ قاتاڭ ۇستانىمى
بالالاردى الالاماڭىز. ولاردى بىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا دا بولمايدى. اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگىقايتالايتىن قاتەلىك-وسى. بالالاردى سالىستىرا وتىرىپ، ءسىز ولاردى باسەكەلەس بولۋعا يتەرمەلەيسىز. ال باسەكەلەس بولۋدىڭ سوڭى، جەك كورىنىشكە اپارىپ سوعۋى عاجاپ ەمەس. بالالارعا ءبىر-بىرىن ۇلگى تۇتۋعا تىرىسپاڭىز. قايتا ءار بالانىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ايتىپ وتىرىڭىز. تاربيەلەۋ كەزىندە ءوز ۇستانىمدارىڭىزعا بەرىك بولىڭىزدار. بالالارعا دەگەن تالاپتاردىڭ بىردەي بولعانىن، وتباسىنداعى جاسى ۇلكەن ادامدارمەن كەلىسە وتىرىپ شەشىڭىزدەر. بالا بولعان سوڭ ەركەلەيدى، شولجاڭدايدى، قىزعانادى. مۇنىڭ ءبارى قالىپتى جاعداي. ءسىزدىڭ مىندەتىڭىز – جاقسى كورۋ جانە شىدامدىلىقپەن تاربيەلەۋ.
ەرمەك نۇرىموۆ
