ارمانىمىز قارا ورمانداي قاۋىم بولۋ. باتانىڭ باسى دا ۇرپاعىڭ وسسىنمەن جالعاساتىنى دا سوندىقتان. كوبەيۋدەگى ماقسات – اتادان قالعان ۇلان بايتاق دالاعا تۇگەلدەي قونىستانۋ. التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ارالىققا ورەن-جارانىمىزدى كەڭىنەن قونىستاندىرۋ. «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەمەكشى، ازدىعىمىزدان جاسقانباي، كوپتىگىمىزبەن ماقتانىپ، ارقانى كەڭگە سالىپ، ءوسىپ-ونۋ. جەرىمىزدىڭ كەڭدىگىمەن عانا ەمەس، ۇلاندارىمىزدىڭ ورىستىلىگىمەن دە ەڭسەلەنۋ. ءبىراق، شىدامدىلىعىمىزدى شىڭداۋ ءۇشىن تاعدىر ءبىزدىڭ ۇلتتى ءارقاشان سىناققا الىپ وتىرعان. جەرىمىزدى باسقانىڭ تابانىنا تاپتاتپاۋ ءۇشىن نامىستى جانىپ كەلەمىز. «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازەكەمنىڭ وسىپ-ونۋىنە كەدەرگى كوپ بولدى. بۇگىنگى باس اۋىرتۋىمىزدىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق جاعداي. اۋانىڭ لاستانۋى. ەكولوگيالىق داعدارىس – بولاشاق اتا-انانىڭ دەنساۋلىعىن السىرەتىپ، سونداي-اق، ىشتەگى شارانانىڭ جەتىلۋىنە كەرى اسەر ەتۋدە. سوندىقتان، ەلىمىزدە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن زەرتتەيتىن مەديسينالىق گەوگرافيا عىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى تۇر. اتالمىش عىلىم قورشاعان ورتانىڭ اعزاعا تيگىزەتىن اسەرىن زەرتتەيدى.
تىرشىلىك يەسى مەن تابيعات ەگىز ۇعىم. «دەنى ساۋ ادام تابيعاتتىڭ ەڭ قىمبات جەمىسى» دەگەن ءتامسىل سوندىقتان ايتىلعان. تابيعات قورلارىن پايدالانۋ ماقساتىندا اۋانى ءوزىمىز لاستايمىز. سودان كەيىن بارىپ، كەرى اسەرلەردىڭ زاردابىن شەگەمىز. جەرىمىزدە سانداعان جىلدار بويى سىناق جۇرگىزىلدى. اتومدىق جانە حيميالىق ءوندىرىستىڭ، يادرولىق سىناقتىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىرى ەكولوگيالىق داعدارىسقا ۇشىرادى. ارال تەڭىزى، سەمەي پوليگونى، باتىس قازاقستانداعى ازعىر، تايسويعان جانە رەسەيمەن شەكارالاس «كاپۋستين يار» اپاتتى ايماق بولىپ سانالادى. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنىڭ اسەرىنەن ادام تانىندە تەكتىك جانە حروموسومدىق وزگەرىستەر پايدا بولادى. گەنەتيكالىق اۋىتقۋشىلىقتىڭ سالدارىنان جۇمىرتقا جاسۋشالارىنىڭ 50 پايىزى ولەدى. كەي جاعدايدا بەلسىزدىككە ۇرىندىرادى. گەنەتيكالىق زارداپ شەگۋدىڭ سوڭى دەنەدەگى نەمەسە جان-دۇنيەدەگى كەمىستىككە اپارىپ سوعادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، قورشاعان ورتانىڭ راديواكتيۆتىك، حيميالىق زاتتارمەن لاستانۋىنىڭ كەسىرىنە ۇشىراعان بالالاردىڭ – 10 پايىزى، ياعني ءاربىر 1 ملن. بالانىڭ – 100 مىڭى دەرتكە شالدىعادى ەكەن.
اعزانى دەرتكە ۇرىندىراتىن ۋلى زاتتارعا نە جاتادى؟ ولاردىڭ زيانى قانداي؟ وسى سۇراقتاردى تاجىريبەلى گينەكولوگ اسىلحان بەكتەمىسقىزىنا قويعان ەدىك.
– ادام مەن باسقا دا ءتىرى اعزالارعا ءتان ەمەس، بوتەن زاتتاردىڭ سانى بۇگىندە 4 ملن.نان اسىپ ءتۇستى. ولاردىڭ قاتارىنا كونسەروگەندەر دە جاتادى. بۇل – قاتەرلى ىسىك تۋعىزۋشى. بۇگىندە كانسەروگەننىڭ 500 ءتۇرى انىقتالعان. مۋتاگەندەر – حروموسومانىڭ سانى مەن قۇرىلىمىن وزگەرتەدى. ولارعا رەنتگەن، گامما-ساۋلەسى جانە كەيبىر ۆيرۋستار جاتادى. تەراتوگەندەر – دامۋدا كەمىستىككە، (قۇبىجىق) كەمتارلىققا اكەلىپ سوقتىراتىن زاتتار. ەمبريوگەندەر – ءوسىپ كەلە جاتقان اعزانى زاقىمداندىرۋشى،– دەيدى ول.
– تاجىريبەلى دارىگەردىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز، جۇيكە، قان اينالىم جۇيەسى، اس قورىتۋ مۇشەلەرىنىڭ پاتولوگياسىنا سۋدىڭ ساپاسىزدىعى، اۋانىڭ اۋىر مەتالدار مەن مۇناي ونىمدەرى بۋىمەن لاستانۋىن كەرى اسەر ەتەدى ەكەن. قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ 75-80 پايىزى حيميالىق زاتتاردىڭ سالدارىنان پايدا بولاتىن كورىنەدى. اۋانىڭ لاستانۋى مەن دارى-دارمەكتى رەتسىز پايدالانۋدىڭ كەسىرىنەن شارانانىڭ اياق-قولى دامىماي، مۇشەلەرى جەتىلمەي جانە تۇسىك تاستاۋ ءجيى ورىن الاتىن كورىنەدى.
دەموگرافياعا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ تيگىزەتىن اسەرى جايلى ماقالامىزدى جازۋ بارىسىندا وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى قانات جۇماشيەۆقا جولىعىپ، انا مەن بالا دەنساۋلىعىنىڭ وبلىستاعى جاي-كۇيىن ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– شىنىن ايتۋ كەرەك، ەكولوگيالىق جاعداي مەن تەحنيكالاردىڭ اسەرى شارانالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زاردابىن تيگىزىپ جاتقانى راس. ءقازىر دۇنيەگە ءسابي اكەلەتىن انالار از قوزعالادى. كومپيۋتەر مەن تەلەفوندى ۇزاق پايدالانۋدىڭ دا زيانى جەتىپ ارتىلادى. سودان كەيىن بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن كوكونىستەردى تۇتىنۋدامىز. ولاردىڭ قايدان اكەلىنىپ جاتقانى، قانداي جەردە وسىرىلگەنى بەلگىسىز. بۇگىندە جاڭا تۋعان سابيلەردە ەڭ كوپ كەزدەسەتىن سىرقات – جۇرەك پاتولوگياسى. ياعني، كارديولوگيالىق سىرقات. كەي ءسابي اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ اقاۋى، بۇيرەك سىرقاتى جانە ىشەگى جابىسىپ قالعان كۇيى دۇنيەگە كەلۋدە. سۇيەگى قيسايىپ تۋاتىندار قاتارى ازايماي وتىر. جامباس، اياق-قول سۇيەكتەرىنىڭ جەتىلمەۋى جانە بۋىندارى سايكەس كەلمەيتىن بالالار تۋۋدا. ىشتە جاتقاندا ۇرشىعى شىعىپ كەتكەن بالالار بىردەن وتا جاساۋعا جىبەرىلۋدە. ءقازىر 14-15 جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ بوسانۋى بەلەڭ الىپ بارادى. ولاردىڭ اعزاسى ءسابي كوتەرۋگە ءالى دايىن ەمەس. ەرتە بوسانعان قىزداردىڭ كوبى تەمەكى شەگىپ، سىرا ىشەتىندەر. سونداي-اق، قور-قور شەگەتىندەر دە كەزدەسەدى. ءبىز بالانىڭ كەمتار بولىپ تۋعانىنا نە سەبەپ بولعانىن پايىمداۋ ماقساتىندا اناسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن زەرتتەپ كورەمىز. سوندا انالاردىڭ بالا كوتەرۋگە نەمقۇرايدى قاراعاندىعىنا كۋا بولامىز. كوبىنىڭ اعزاسىندا جۇقپالى اۋرۋلار بارى انىقتالادى. بالا كوتەرگەن انا ەنەرگەتيكالىق سۋسىن مۇلدە ىشپەۋى ءتيىس. ەڭ وكىنىشتىسى، كەمتار بولىپ تۋعان بالالاردىڭ ءبىرازى ەمدەلمەيتىن دەرتكە دۋشار بولعان. وعان سال جانە داۋن سىرقاتتارى جاتادى. وتكەن جىلى توعىز ايدا تالدىقورعان ءوڭىرى بويىنشا 4380 بالا دۇنيەگە كەلسە، بيىلعى وسى مەرزىمدە 4456 شارانا تۋىپتى. بالا تۋۋ كورسەتكىشى جايلاپ بولسا دا ءوسىپ كەلەدى. مەكەمە باسشىسى قانات قاليقان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، جىلىنا جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ 20-30 شاقتىسى بىردەن ەمدەۋ ورىندارىنا جىبەرىلەدى ەكەن. سونداي-اق، اي-كۇنىنە جەتپەي بوسانىپ قالىپ جاتقاندار كوبەيىپ باراتىن كورىنەدى. بۇل دا ەكولوگيانىڭ سالدارى. مەرزىمىنەن بۇرىن تۋعان ءسابيدىڭ اعزاسىندا كەم-كەتىك كوپ بولادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، ادامداردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنىڭ 50 – 52 پايىزى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا، 20 – 25 پايىزى تۇقىم قۋالاۋ سالدارىنا، 18 – 20 پايىزى قورشاعان ورتا جاعدايىنا، ال 7 – 12 پايىزى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەن. ەندەشە، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا جول بەرىلمەۋى كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا حالىقارالىق ۇيىمدار ءبىزدى ۇلان-بايتاق دالانى يگەرە الماۋشىلار قاتارىنا قوسپاقشى. ءسوزىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن دەرەك پەن دايەككە سۇيەنىپ، جاعدايدىڭ جاي-جاپسارىن ءتۇسىندىرىپ كورەيىك. كورشى جۇڭگو ەلى توقتاۋسىز كوبەيىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزi حالقىنىڭ تورتتەن بiر ءبولiگi قىتايلىقتاردىڭ ۇلەسiنە تيەدi. شەكارالاس مەملەكەتتى زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، ولاردىڭ جالپى تابيعي قورى 2 ميلليارد ادامدى اسىراۋعا عانا جەتەدى. ودان كەيىن جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتارى سارقىلا باستايدى. بۇگىندە جۇڭگو ەلىنىڭ وزەن-سۋلارى تارتىلىپ، شابىندىقتارى ازايىپ، استىق القاپتارى ۋلانىپ، ورمان-توعايى سيرەي باستادى. ونى وزدەرىنىڭ عالىمدارى مەن ەكونوميكاسىن زەرتتەپ جۇرگەن ساراپشىلارى دا مويىنداپ، دابىل قاعۋدا. ياعني، اسۋدىڭ ارعى جاعىنداعى كورشىمىز الداعى ۋاقىتتا ءوز جەرىنە سىيماي، كورشى ەلدەردىڭ مەكەنىن، ياعني ءبىزدىڭ يەن دالامىزدى پايدالانۋعا نيەت بىلدىرمەك. قىتايداعى ادام سانىنىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋى وزەن سۋىنىڭ ارناسىنا سىيماي جارقاباققا قاراي كوتەرىلۋىمەن سالىستىرۋعا كەلەدى. سۋ ارناسىنان اسقاندا جان-جاعىنداعى القاپقا جايىلادى. ولار ءۇشىن «قانات جايۋعا» ەڭ قولايلى ايماق قازاق دالاسى. ءبىزدىڭ جەرگە قونىستانۋ كورشى ەلدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. جاھاندانۋدىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا بوس كەڭىستىكتىڭ ورنى تولتىرىلۋى ءتيىس. تابيعات الاڭ اشىقتىقتى قالامايدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، الەم بويىنشا جەر كولەمى ۇلكەن، ءبىراق ادامدارى وتە از تۇراقتانعان العاشقى ءۇش ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستان (1 مەتر2 جەرگە 5،5 ادام) ەكەن. جۇڭگو ەلى سونداي-اق قازاقستاننىڭ جەر رەسۋرسىن، ياعني، مۇنايدى ەڭ كوپ تۇتىنۋشى ەل.
مىنە، جەرىمىزدى اي-كۇننىڭ امانىندا باسقالاردىڭ تاپتاۋىنا بەرمەس ءۇشىن كوبەيۋ كەرەك. سونداي-اق، حالىق سانىنىڭ ازدىعى ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنا قاتەر توندىرەدى. تۇرعىنداردىڭ ازدىعى ينفراقۇرىلىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ءوندىرىس – تۇتىنۋشىلىق الەۋەتىنىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى وركەندەي الماۋى مۇمكىن. قازاق حالقى جاس ۇلتقا جاتادى. ەلىمىزدە 9 جاسقا دەيiنگi بالالار 22 پايىزدى قۇرايدى. ال تۇتاستاي العاندا، 19 جاسقا دەيiنگiلەر 43،9 پايىز، الپىس جانە ودان جوعارى جاستاعى تۇرعىندار ۇلەسi 6،1 پايىز. ەسەپتىك ورتاشا جاس – 25. ياعني، قازاق حالقىنىڭ باسىم ءبولiگi ومىرگە ۇرپاق اكەلۋگە قولايلى جاستاعىلار.
ءتۇيىن ورنىنا: قازاقستاننىڭ ءبىر جىلداعى دەموگرافيالىق ءوسىم مولشەرى 300 مىڭداي ادامعا ساي كەلەدى. دۇنيەگە ءسابي اكەلەتىن جاستاعى ايەل-ەركەكتىڭ جانە ومىرگە كەلگەن نارەستەلەردىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعىنا ءالى دە قامقورلىق قاجەت. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ. ولاي بولماعان جاعدايدا كوبەيۋىمىز جايلى ءۇمىتىمىزدىڭ اقتالۋى الىستاپ كەتەتىن سياقتى. ماقالا جازۋداعى ماقسات-مۇددەمىز قارا ورمانداي ەل بولساق، قۇلان جورتپاس بەل بولساق دەگەن وي عوي.
گۇلجان تۇرسىن
تالدىقورعان
