Esterińizde bolsa, ótken jyly qazan aıynyń sońynda Elbasy «Kásipkerlik máselelerine qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń birqatar zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıǵanyn jazǵan bolatynbyz. Atalǵan zańmen «Teleradıotaratý týraly» zańnyń 34-babyna ózgerister engizildi. Ol ózgeristerge saı teleradıo habarlaryn taratýmen aınalysatyn operatorlar sheteldik teleradıo habarlaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda taratý kezinde ol sıgnaldardy sheteldik jarnamalardan tazartýǵa mindetteldi.
Muny eldegi birqatar qoǵam qaıratkerleri, BAQ basshylary sheteldik telearnalardyń, ásirese, el azamattaryna reseılik saıasatty, onyń basshysy V. Pýtınniń ustanymdaryn nasıhattap otyrǵan «ORT», «Rossıa», «NTV», «RTR» syndy arnalardy shekteıtin múmkindik dep qabyldady. Qazaqstandyq telearna basshylary osy arqyly otandyq arnalardyń ónimderine suranys artyp, sapaly kontent jasaýǵa jol ashatynyn da málimdegen edi.
Zańǵa engen ol ózgeristerdi sheteldik telearnalardyń elge taraýyna shekteý qoıýǵa baǵyttalǵan dep baǵalaý birshama qate túsinik. Zańda, ony túsindirgen laýazymdy tulǵalardyń málimdemelerinde jańa zań talaptary el aýmaǵynda taraıtyn sheteldik arnalardyń sıgnaldaryn emes, ondaǵy jarnamalardy shekteıtini anyq aıtyldy. Soǵan qaramastan, eldegi kabeldik operatorlar jańa zańǵa qarsy óre túregeldi. Bul talap júzege assa, «Otandyq kabeldik operatorlar bankrotqa ushyraıdy, sóz bostandyǵyna nuqsan keledi» degen sıaqty ýájder kóptep aıtyldy. Osyny eskerdi me, basqa sebepteri boldy ma, osy salaǵa jaýapty Investısıa jáne damý mınıstrliginiń baılanys, aqparat jáne aqparattandyrý komıteti jańa jyldyń aldynda sheteldik telearnalardyń habarlaryn taratýshy operatorlar zań talaptaryn oryndaýǵa, ıaǵnı, sheteldik arnalardaǵy jarnamalardy efırge shyǵarmaı, qıyp tastaýǵa múmkindik beretin qurylǵylardy alyp, iske qosý merzimin 2016 jyldyń 1 shildesine deıin shegergen edi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, joǵaryda qabyldanǵan zań talaptary ústimizdegi jyldyń 1 shildesinde ǵana kúshine enetin boldy.
Sonymen, 1 shildege deıin kabeldik operatorlar ózderi taratatyn sheteldik arnalardaǵy jarnamalardy efırden qıyp alatyn qurylǵylarmen qarýlanyp alýy tıis. Alaıda, birqatar aqparat quraldary ótken aptada salalyq komıtette bas qosqan osy sala mamandary («Qazaqtelekom» AQ (ID TV), «Qazteleradıo» AQ (OtaýTV), «AlmaTV» JSHS, kabeldik operatorlardyń múddesin qorǵap júrgen «QR teleradıotaratý operatorlarynyń qaýymdastyǵy» ókilderi) ózderi ótkizgen synaq jumystarynda sheteldik arnalardyń jarnamalaryn qıyp alýdyń avtomattyq júıesin engizý múmkin emestigine kóz jetkizgenderin aıtqan. QR teleradıotaratý operatorlarynyń qaýymdastyǵy bul máseleni sheshýdiń birden-bir joly retinde Qazaqstan aýmaǵynda taraıtyn habarlardy jarnamadan aryltýdy sol sheteldik arnalardyń ózine júkteýdi usynǵan (zańdy biz shyǵaramyz, al, ony sheteldikter oryndaıdy eken – red.). Osy máseleni bir jerden retteý úshin, jarnamalardy «qyrqýmen» aınalysatyn Birińǵaı tehnıkalyq ortalyq qurý týraly da sóz bolǵan. Biraq eshkim atalǵan máselede bir toqtamǵa kele almaǵan. Óıtkeni, ár kompanıa taraıtyn sıgnaldar sapasyna ár túrli talaptar qoıatyn kórinedi. Budan kóretinimiz, zańǵa ózgeris engen ýaqyttan beri ony júzege asyratyn birde-bir tetik oılap tabylmaǵan. Eshteńe sheshilmegen.
Ótken jyldyń sońynda bul tyǵyryqtan shyǵýdyń bir joly retinde eldegi usaq kabeldik operatorlardyń «OtaýTV-men» ymyralasa jumys isteýi, sol arqyly, joǵaryda aıtylǵan jarnamalardy «qyrqý» mindetin «OtaýTV-ge» júkteý usynylǵan. Alaıda, «OtaýTV» qojaıyny «Qazteleradıo» AQ óz sıgnaldaryn spýtnıktik «tárelkelerge» taratýǵa quqyǵy bolǵanymen, sıgnaldaryn kabeldik jeli arqyly taratýǵa lısensıalary joq bolyp shyqqan. Budan bólek, otandyq operatorda sheteldik arnalardy kabeldik jeli arqyly taratý quqyǵy da joq bolyp shyqqan.
Áıtpese, kóptegen kabeldik operatorlar jyl basynan beri «OtaýTV-men» kelisimge otyryp, atalǵan kompanıaǵa árbir abonenti úshin aqsha tóleýge daıyn bolǵan. Osy jerde reseılik arnalardyń dıstrıbúterleri de biraz shataq shyǵarǵanǵa uqsaıdy. Reseılik «Birinshi arna», «Dom Kıno», «Telekafe» syndy arnalarynyń habarlaryn jetkizýshi «Kazahstanskıı sentr-TV» JSHS, «Eurasia Media Distribution» JSHS («RTR-Planeta», «Rossıa-24», «Telekanal «Rossıa», «Rossıa-Kýltýra» arnalary) bul operasıalarǵa aralaspaıtyndaryn málimdegen.
Zań qabyldarda el Úkimeti otandyq «OtaýTV» jelisin damytýǵa, barlyq usaq kabeldik operatorlardy osy kompanıa astyna úıirýge múddeli bolǵanymen, soǵan baǵyttalǵan birqatar is-josparlar jasaǵanymen taraptar áli kúnge bir kelisimge kele almaı otyr.
Osy qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty mynadaı jáıtterdi kórip otyrmyz. Birinshiden, sheteldik arnalardaǵy jarnamany efırge qıyp alatyn, sol arqyly efırge jarnamasyz habarlar taratý – qazirgi ýaqytta kabeldik operatorlar úshin tehnıkalyq turǵyda múmkin emes. Ekinshiden, sheteldik arnalardy «Qazteleradıo» AQ arqyly taratý taǵy da múmkin emes. Sheteldik arnalar Qazaqstanǵa taraıtyn habarlaryn biz úshin jarnamadan tazartyp beredi degen de qısynǵa kelmeıdi. Sondyqtan, byltyr qabyldanǵan zańnyń bıyl oryndalýy da neǵaıbyl. Osy salaǵa jaýapty memlekettik organdarda eki tańdaý bar. Biri – zańnyń oryndalýyn tabandy túrde talap etý, ıaǵnı, jarnamasy qıylmaǵan sheteldik telearnalardyń sıgnaldaryn taratýǵa tyıym salý. Ekinshisi – osy talapty engizip otyrǵan zańǵa qaıtadan ózgeris jasaý. Sóıtip, buǵan deıin atalǵan zań aıasynda «aıtqanyn qaıtyp alý».
Jomart Abdollauly
