Búgingi taqyrybymyz – Mańǵystaýǵa taıaýda at izin salǵan belgili sheteldik qonaqtar jaıly. Sońǵy aılarda Bekbolat Tólegenuly AQSH-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Djordj Krol men «National Geographic» jýrnalısi Pol Salopek esimdi azamattarmen birge Mańǵystaýdyń tańǵajaıyp jerlerin aralaǵan edi. Biri myqty dıplomat, ekinshisi bilikti jýrnalıske tutas bir ólkeniń tarıhy, geologıasy, qasıeti týraly ádemi áńgimeler aıtyp, jolserik bola bilgen Bekbolat osy saparlardan ne túıdi? Mundaı ǵylymı ári tanymdyq saıahattyń Mańǵystaý úshin, Qazaqstan úshin mańyzy qandaı? Úsh tildi jetik meńgerip, kosymsha túrki tilderin – kóne kypshaq pen oǵyz halyqtary sózderiniń etımologıasyn zerttep júrgen Bekbolat Tólegenulyn áńgimege tartyp, minber usyndyq.
ANYQTAMA: Túrkitanýda Ǵubaıdolla Aıdarovtyń, ólketaný men eltanýda Serikbol Qondybaıdyń ilimin, izin jalǵastyrýshy jas túrkitanýshy, geolog Bekbolat Tólegenulynan qazirdiń ózinde ǵylymı ortanyń kúteri kóp. Túrkitanýshy Q.Sartqojauly, ólketanýshy A.Edilhan, t.b. azamattardyń Bekbolattyń zertteý baǵyty men tyrnaqaldy eńbekteri týraly jazǵan pikirleri nesıe sóz ǵana emes, laıyqty baǵa. Onyń oqýshy, stýdent kezderinde jazǵan ǵylymı-kópshilik maqalalaryn respýblıkalyq baspasózde jarıalaýga Ǵarıfolla Ánes, Amanqos Mekteptegi sıaqty belgili tilshi, ǵalymdar jol ashqan.
«Gollıvýd kelip, qaı jerde kıno túsirý kerek dese, sózsiz Mańǵystaýdy aıtar edim»
— Jaqynda AQSH elshisi Djordj Krol myrzamen birge Mańǵystaýdyń qasıetti oryndaryn aralap jatqan sátterińiz týraly respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazdy. Bul saparǵa shyǵýdyń sáti qalaı týdy?
— AQSH elshisi Djordj Krol kelmesten buryn, Qazaqstan Strategıalyq zertteý ınstıtýtynyń nusqaýymen, Astana elshiliginiń mamandary habarlasyp, tarıhı-rýhanı oryndarǵa jolserik bolýymdy surady. Elshiniń Mańǵystaýǵa taban tiregendegi ózge de resmı jospardan tys maqsaty Beket ata men Shopan ata meshitterin kórý bolypty. Juma kúni tańda Djordj Krol myrzanyń áriptesterimen birge saparǵa shyqtyq. Júrgizýshilermen qosqanda 10 adam bolyp, 3 kólik qasıetti oryndarǵa baǵytyn burdy. Jolshybaı Qazaqstannyń eń tómengi núktesi Qaraqıa oıysyn kórip, Jańaózen arqyly júrdik. Ózen ken orny mańyndaǵy ár túrli landshafttardy tamashalaýdyń sáti týdy. Shopan atanyń kúıeý tamyn kórgen sátten bastap, elshiniń tańǵajaıyp tarıh pen tabıǵatqa degen qulshynysy artty deýge bolady. Keıin respýblıkalyq saıttarda shyǵyp, qol jaıyp, shyraq jaǵylyp jatqan kezdegi ádemi kadrlar da sol kúıeý tamynda túsirilgen.
— Taqıa kıip, shyraq jaǵý rásimine qatysý elshiniń óz tilegimen boldy ma?
— Shyny kerek, bul kisiniń Beket ata jerasty meshiti týraly bilip, azdy-kópti maǵlumat jınap kelgenine tańǵaldym. Sodan bolý kerek, Djordj myrza muny óz kózimen kórip, kıeli jerden áserin alyp qaıtýdy maqsat tutqan. Árıne, qasıetti jerlerge alystan kelgen sheteldikterdiń mundaı jerge barý tártibin bilmeýi keshirimdi. Sol sebepti qazaqtyń dástúri boıynsha kelgen qonaqtarǵa anam arnaıylap alǵan taqıany syılaýdy jón kórdim. Mundaı yrymǵa rızashylyqpen qaraǵan elshi myrza taqıany sapar sońyna deıin sheshpeı júrdi. Senek baǵytynda Beket ataǵa barar jolda «Ata joly» eskertkishindegi shar tastardy kórý sátinde resmı tabystalǵan edi. Osy jerde taǵy da aıtpaǵym, shar tastar týraly da bul kisiniń bilip-túıgeni kóp eken. Bizdiń dinı nanym-senimimizge qurmeti zor boldy dep oılaımyn. Meniń jeke baıqaǵanym, musylmansha bilmese de, qasıetti oryndarǵa kirer aldynda ishteı kúbirlep, ruqsat surap ısharat bildirip jatty. Ym-ıshara belgisi ult, dindi talǵamaıtyn ortaq til ǵoı. İzettiliktiń belgisi bolý kerek, zıarat oryndaryna basa kóktep kirmeı, bilmegenin surap, iltıpat tanytyp otyrdy. Tábárik retinde ákelgen buıymdaryn qoıdy, sadaqa-sarqyttaryn úlestirdi.
— Qonaqtyń mundaı kıeli jerlerden alǵan áseri qandaı?
— Shopan ata meshitinde az aıaldaǵan soń, Djordj myrza óz áserimen bólisti: «Búgin erte turǵanyma qaramastan, men ózimdi óte jeńil sezinip turmyn. Rasynda, qazaqtyń tylsym tabıǵaty boıyma kúsh berip turǵandaı. Mundaı jerlerdi kózben kórgen áserlirek». Elshi óte kóńildi, ári kúsh-qýaty kóp adam eken. Beket ata meshitine kelgen soń, asqa qaramaı, birden tómenge túsýge nıet bildirdi. Kıeli oryndarda da janýarlardy, sonyń ishinde arqar, tasbaqa sıaqty tiri jan dúnıelerin óz kózimen kórý armany eken. Shopan atada dál aldynan tasbaqa shyqty, biz de muny jaqsylyqqa jorydyq. Munyń aldynda ǵana sáýirde «Tasbaqa daýylynan» aman shyqqan kezimiz ǵoı. Ketip bara jatqanymyzda da, taǵy bir tasbaqa jolyǵyp, jolyn kespeı aınalyp óttik. Qaıraqty taýynan ótkende qolyndaǵy 1000 teńgedegi sýretpen salystyryp, Marsıan landshaftyna súısine qarady. «Men bilemin», — dedi ol, — endi Gollıvýd kelip, qaı jerde kıno túsirý kerek dese, sózsiz Mańǵystaýdy aıtar edim». Sodan keıin Beket ata meshitine jaqyndap kele jatqanymyzda,Ústirttiń ústinde ǵana kórinetin aran deıtin qurylymdarǵa keziktik. Aran dep ańshylardyń arqar (mýflondar), qaraquıryqtardy barǵan saıyn aýqymy taryla túsetin oıma jolǵa qýyp otyryp, qyrdyń qulamasynan ushyryp qulatýǵa arnalǵan qurylysty aıtady. Qaıraqtynyń boıynan ótken kezde osy jer men Qaraqıa mańy Grant Kanonǵa uqsaıtyndyǵyn da aıtty.
— Mańǵystaý túbeginiń qyr-syryn, erekshe tabıǵatyn jaıshylyqta baıqaı bermeımiz, durysy baǵalamaı jatamyz. Respýblıkalyq basylymdarda Djordj Krol alǵan áserin tamasha jetkizipti…
— Onyń ras, Djordj Krol Ózbekstan, Belarýs elderinde de elshi bolǵan kisi eken. «Meniń eń súıikti qalam – Buqara, onda meshitterdiń túri bar», — dedi ol. «Al sizdiń meshitterińiz tabıǵatpen sińisip turǵandaı. Adam men tabıǵatty bólip turatyn eshteńe joq. Qudaıǵa tabynatyn jer tabıǵat bolýy kerek. Adamdar dinge, ultqa, tapqa nege bólinetinin túsinbeımin. Meniń oıymsha, biz qudaıdyń aldynda teńbiz. Al sizder meniń oıymdy is júzinde dáleldeýmen ómir súrip jatqan halyq sıaqtysyz. Dúnıe júzinde 4 úlken derjava bar. Ol Reseı, AQSH, Qytaı jáne Qazaqstan». Qonaqtyń aıtqan sózine senińkiremeı sebebin suradym. «Men jaǵympazdaný, ıakı maqtaý úshin asyra siltep otyrǵan joqpyn. Bul aıtqanym, jerińizdiń aýqymy jaǵynan da emes, sizderde, birinshiden, halyqaralyq qarym-qatynas joǵary damyǵan, resýrstar, tabıǵı jáne rýhanı qazba-baılyqtar, geografıalyq ornalasýy jaǵynan úlken potensıal bar. Men elshi retinde osyny moıyndaımyn», — dedi ol.
— Djordj Krol – birneshe jyl Qazaqstanda qyzmette júrgen elshi. Qazaqtyń salt-dástúri men tilin tanýǵa nıettenip qalǵan bolar?
— Álbette, qyzmeti elshilik bolǵan soń, tatýlyq pen jaqsy qarym-qatynas jasaý úshin úırenýge, tanýǵa nıet tanytady. Ol kisini alǵash kórgende «Hello» dep amandastym, jaýap retinde elshi maǵan «Sálemetsiz be» dedi. Óz tilinde sóılese qaı qazaqtyń da ishi jylyp qalady ǵoı, sol bir aýyz sózdiń arqasynda elshi úlken isterdiń ońtaıly sheshilýine yqpal etip júrgendeı kórindi maǵan. Djordj Kroldyń Qazaqstanda eń qundy kóretin buıymy kıiz úı eken, tipti, Astanadaǵy elshiligine arnaıy kıiz úı ornatypty. «Kez kelgen jyl mezgilinde kıiz úıde otyrýǵa yńǵaıly bolý úshin ishine arnaıy jylý-salqyndatý qurylǵylary ornatylǵan. Men alys shetelden kelgen qonaqtardy osy kıiz úıde kútip alamyn. Kıiz úıde qonaqtarmen shaı ishý ózgeshe rýhanı kúsh syılap, qanattandyrady», — dedi ol.
Pol Salopek Mańǵystaýǵa kirý arqyly búkil el týraly kózqarasyn qalyptastyrady
— Bekbolat, sizge «National Geographic» jýrnalısi, 2 márte Pýlıtser syılyǵynyń ıegeri Pol Salopek myrzamen Mańǵystaýdyń keıbir jerlerin birge aralaýdyń da sáti tústi. Sol týraly áńgimeńizdi keńirek tarqatsańyz…
— Aldymen, Pol Salopek týraly aıtar bolsam, ol jıhankez jýrnalıs. 2013 jyly Pol Salopek «National Geographic» jýrnaly, Knight jáne Abundance qorlarynyń demeýimen «Out of Eden Walk» («Jumaqtan bastalǵan saıahat») jobasyna kirisken. Joba boıynsha ol ejelgi adam mıgrasıasy jolymen Afrıkadan Eýrazıaǵa, odan Aláskaǵa jaıaý saıahattaýy tıis. Arada úsh jyl ótkende ol Qazaqstanǵa kelip otyr. 2015 jyldyń qarashasynda qalalyq ákimshilikten shetel jýrnalısi keletinin aıtyp, kómektesýimdi ótindi. Sodan keıin Astanadaǵy «National Geographic» ókildigi, keıin Almaty elshiligi habarlasyp, joba týraly keńinen aıtty. Osylaısha, jeltoqsannyń 28-i kúni Pol Salopek teńiz portynan túsip, jaıaý kelip Aqtaýǵa ornalasqan. 31 jeltoqsan kúni belgili jýrnalıs bizdiń úıde qonaqta bolyp, ulttyq taǵamymyzdan dám tatty. Sol kúni jobany naqty talqylap, kúrdeli jospar qurdyq.
— «Out of Eden Walk» jobasynyń Mańǵystaý úshin mańyzy qandaı?
— «National Geographic» – 50-den asa memlekette 48 mıllıon oqyrmany bar dúnıejúzilik jýrnal. Qazaq mádenıetiniń tutas bir adamzat, órkenıettiń qalyptasýyna qosqan úlesin osy jýrnal arqyly kórsetýimiz kerek boldy. Pol Salopek Mańǵystaýǵa kirý arqyly búkil el týraly kózqarasyn qalyptastyrady, sondyqtan biz bul óńirdiń biregeıligi arqyly tutas Qazaqstannyń qandaı ekenin kórsetýimiz tıis boldy. 2-3 adam jaıaý júretin sapar bolǵandyqtan, aldymen qaýipsizdik birinshi orynda turdy. Ekinshiden, shóleıtti aımaqtardan sý kózderin tabý jaǵdaıyn qarastyrý, sondaı-aq josparda tarıhı kıeli oryndardy kórý kerek. Aqtaýdan Aqjigitke deıingi aımaqty orta eseppen alǵanda jaıaý 1 aıda júrip ótýge bolady eken. Bul baǵytta shamamen burynǵy ata-babalarymyz júrip ótken kishi Noǵaı joly alyndy. Budan bólek, jospardan tys Pol Salopek kórýi tıis aımaqtarǵa da barý kózdeldi. Máselen, Mańǵystaýdyń jyraýlyq dástúrin kórsettik. «Manas» – dúnıejúzilik rekordtarǵa kirgen jyr, degenmen Manas jyrynan uzaq bola tura, «Qyrymnyń qyryq batyry» dastany dúnıe júzine tanylǵan joq. Al «Manas» «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrynyń bir bólimi ǵana degen de oılar bar. Sondaı-aq, Pol Salopek Mańǵystaýdaǵy emshiler týraly da keńinen zertteý júrgizdi. Kıeli jerasty oryndar shoǵyrlanǵan Mańǵystaýdyń búgingi men keshegisiniń baılanysy qanshalyqty degen suraqtyń jaýabyn izdedi. Adamzattyń ań aýlaýdan kóshpendilikke aýysýy dáleldenetin meken – Qosqudyqqa baryp qaıttyq. Qosqudyq – adamzattyń qalaı paıda bolǵandyǵy týraly derekter jınaqtalǵan oryn, muny Andreı Astafev arqyly bilemiz. Arheolog Astafevpen birge Pol Salopek qasıetti oryndardy aralady, aldaǵy ýaqytta óz jazbalary arqyly búkil álem Mańǵystaýdy, Qazaqstandy tanıtyn boldy. Pol Salopek Naýryz meıramyn Mańǵystaýda qarsy aldy. «Amaltalks» ıntellektýaldyq ortasynda óz tájirıbesin bólisti.
— Sońǵy jarty jyl ishinde Pol Salopek, Djordj Krol syndy óz isin jetik meńgergen iri tulǵalarmen dámdes bolý buıyrǵan eken. Bul saparlardan ne túıdińiz?
— Tarıhshy bolýdy armandadym, degenmen, maqsatty túrde tehnıkalyq mamandyq – geologıany bitirip shyqtym. Meniń tarıhqa, qazir ózim zerttep júrgen kóne túrki jazbalary, rýna eskertkishterine degen qyzyǵýshylyǵym óz aldyna, anaǵurlym naqty faktterdi bilýdi talap etetin geologıa salasyna da ańsarym aýyp turady. Qalaı bolǵanda da, Mańǵystaý geologıasy men tarıhyn eki bólip qarastyrýǵa bolmaıdy. Mysaly, Alan Medonov esimdi ǵalym óńirimizdi tek geologıalyq turǵydan zerttep, kartaǵa túsirip qana qoımaı, tarıhı eskertkishterin atap bergen. İlıas Esenberlın, Oljas Súleımenovter de solaı. Mańǵystaý etnografıasy, geografıasy, tarıhyna óshpes iz qaldyrǵan Serikbol Qondybaı týrızmdi damytýdyń ıdealdy baǵdarlamasyn jasap ketti. Mańǵystaýǵa kelgende, týrıs úshin qymbat qonaq úı, jaıly oryn, brend kásiporyndar men saýda ortalyqtary, biregeı qyzmet kórsetýler men demalys oryndary qyzyqty emes, tarıhı, kıeli oryndar, qasıetti jerler mańyzdyraq. Sol sebepti men úshin Mańǵystaý týrızmin damytýda osy kıeli oryndarǵa barý joldary, sol oryndardaǵy qyzmet kórsetýler men múmkindikterdi joǵary deńgeıge jetkizý eń ózekti másele bolyp tur. Osy jolda kishkentaı ǵana úlesimdi qosa alsam, armanymnyń oryndalǵany dep oılaımyn.
Áńgimelesken Aıgúl DÁDEN, 7292info.kz
