Jerge baılanysty jarıalanǵan moratorıadaǵy negizgi másele, – ol 1,7 mln ga jerdi shetelge (Qytaıǵa), ne sheteldik úlesi bar kompanıalarǵa 25 jylǵa jalǵa berý týraly 2015 jyly qarashada Jer Kodeksine engen ózgeris. Jer komısıasynyń oblystardaǵy otyrystarynda osyǵan baılanysty suraqtar men talaptar, jalpy qaralatynmáselelerdiń 80 paıyzdan astamyn quraǵanmen, ol qoǵamdy ekige bólip, birjaqty kelisim tappaı keledi. Osy máselege baılanysty jasalǵan zertteýler men halyqaralyq tájirıbege súıensek, tómendegideı qorytyndy jasaýǵa bolady:
1). Jalǵa beriletin jerde negizinen (80% deıin) sheteldik mamandar men jumysshylar jumys isteıdi. Onyń, Qazaqstan azamattaryn jumyspen qamtamasyz etýdegi úlesi óte tómen (20-25% deńgeıinde) jáne munaı-gaz t.b. salalardaǵy tájirıbe kórsetkendeı ol jerde isteıtin, sheteldiń azamattarmen kvalıfıkasıasy birdeı bizdiń mamandardyń tabystary 5-8 ese tómen ıaǵnı bul jerde ashyq dıskrımınasıany kóremiz.
2). Jerdi jalǵa berý, - ol ózimizdiń azamattardyń a/sh damytýǵa tikeleı aralasýyna kedergi keltiredi jáne otandyq agrobıznesti damytpaıdy. Ol aýyldyq jerdegi 40%-dan astam jumyssyzdyq pen baspanasyz júrgen 50-55% jastardyń máselesin sheshpeıdi.Ony sheteldik kompanıalarǵa bergen munaıgaz salasyndaǵy otandyq (Ulttyq jáne jeke) kompanıalardyń úlesiniń 18%-dan aspaýynan kóremiz. Jalpy eldegi sheteldik kompanıalardyń eshqaısysy istep jatqan jerlerinde áleýmettik máselelerdi sheshýge (bala-baqsha, mektep, aýrýhana salý t.b.) aralasqan emes;
3). «Investısıa men jańa tehnologıa tartý úshin jerdi jalǵa berý kerek» deıtinderdiń ýájderi negizsiz. Sebebi, sońǵy 25 jylda Qazaqstan jerdi jalǵa bermeı-aq, «Djon-Dır», «Keıs», «Klass» t.b. álemdegi aldyńǵy qatarly kompanıalardyń a/sh tehnıkalaryn alýda TMD elderiniń aldynda;
4). Sońǵy 25 jylda a/sh-nyń eldiń JİÓ-indegi úlesiniń 41%–ǵa túsip ketýiniń negizgi sebebi, ol RF men Belorýssıaǵa qaraǵanda osy ýaqytqa deıin memleketten a/sh bólinetin qarjynyń 10-16 ese tómen bolýynda. A/sh memlekettik baǵdarlama arqyly jáne onyń qoldaýymen damıdy. Al, ony damytýdaǵy sheteldik ınvestısıanyń (qaryzdyń) úlesi belgili bir kezde nebári 15-20% bolýy múmkin. Biraq, onyń osy salany nemese eldiń ekonomıkasyn túbinde bankrotqa ketirip, ol eldi ınvestorǵa táýeldi etý qaýpi joǵary. Ony túsingen Avstralıa Qytaıǵa mln gektardaı qumaıt jerin jalǵa berýden bas tartty;
5). Reseıdiń Qıyr Shyǵysynda QHR kompanıalary men sharýalary jalǵa alǵan jerler 5-10 jyldan keıin paıdalanýǵa jaramsyz bolyp, sol jerdiń halqy jemis pen kókónisti syrttan ákeledi. Ol, jerdi shetelge jalǵa berýdiń ekologıalyq turǵydan zıandy, ekonomıkalyq tıimsiz ekenin kórsetedi;
6). Jalpy, tarıhta bir de bir el jerin shetelge qysqa, ne uzaq merzimge jalǵa berip a/sh, ne ekonomıkasyn damytty degen bolmaǵan. Ol nonsens!
7).Kerisinshe, qazaq ótken ǵasyrda RF, QHR jáne Ózbekstanǵa ketken 100 mln gektardaı jerinen aıyrylyp otyr. Sondyqtan, ol eshkimge jer qaryz emes, kórshileri oǵan jer qaryz.
Jeriniń biraz bóligin Izraılǵa bergen Palestına táýelsizdiginen aıyrylýdyń az-aq aldynda tursa, Vetnam Qytaıǵa belgili ýaqytqa jalǵa bergen jerin keri qaıtara almaı otyr. Tájikstan da terıtorıasynyń 5/2 bóligin quraıtyn Badahshan oblysynan aıyrylýdyń aldynda tur...;
8). 1994 jyly Qazaqstannyń 10 mln gektardaı jerin Reseı áskerı polıgon retinde 80 jylǵa jalǵa aldy. Ol polıgondardyń aımaǵynda onkologıalyq aýyrýlardyń deńgeıi ortashastatıstıkalyq deńgeıden 10-12 ese, ana men bala ólimi 2-3 ese joǵary. Qazaqstannyń ishinde Reseıdiń polıgondary men áskeriniń bolýy –ol aneksıanyń bir túri. Eldegi qoǵamdyq uıymdar men zıaly qaýym ókilderi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda Reseıdiń Qazaqstandaǵy áskerı polıgonyn jaýyp, ondaǵy áskerdi elden shyǵarý máselesin qoıdy;
9). Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn Reseıge 50 jylǵa jalǵa berýden de Qazaqstan ekologıasy orny tolmas zardap shegýde. Sońǵy jyldary 7 ret jarylǵan Proton zymyranynyń árbir jarylysynyń zalaly bir atom bombasynyń jarylysyna teń.
10).Osy kóktemdegi bolǵan 7-8 qalada mıtıńilerdiń sebebi, ol jerdi 25 jylǵa shetelge (Qytaıǵa) jalǵa berýge qarsy narazylyqtan týyndaǵan edi. Qoǵamda,ony eldiń táýelsizdigine tikeleı tónetin qaýip dep túsindi jáne ol kúdik áli kúnge seıilgen joq. Jer memlekettiń negizi bolǵandyqtan, qandaı túrde de bolsa kórshige jer berý – ol bolashaqtaǵy bir shıelensitiń basy. Sondyqtan, qoǵamda jerdi shetelge jalǵa berýdi memleketke istelip otyrǵan satqyndyq dep qaraýda.
Al, Qazaqstan strategıalyq kórshilerimen máńgi tatýlyqta bolǵysy kelse, onda barlyq ekonomıkalyq, saıası, mádenı baılanystardy óziniń jer tutastyǵyna nusqan keltirmeıtin turǵydan júrgizýi kerek. Bul memleket tutastyǵynyń kóne zamannan kele jatqan qaǵıdasy. Eger biz osy ustanymǵa berik bolsaq, onda Túrki qaǵanaty kezinen kele jatqan «Máńgi El» ıdeıasyn iske asyramyz!
Januzaq ÁKİM
Jer komısıasynyń múshesi
