Qazaqstanda latıfýndısik feodalızm ornady. Árıne, Kýlagın, Rozınov,Tereshenko (avtor tek bul kedeısoq famılıalardy mysal retinde alyp otyr) óz jerin ózi jyrtpaıdy. Ol úshin feodaldyq rentalyq qatynastar paıdalanylady. Sol jerlerdi bireýler ıgeredi: kóktemde, nemese kúzde jyrtady, egin egedi, bıdaıdy qyrmanǵa aparyp arshıdy, keptiredi, qysqa saqtaıdy jáne shet elge nemese ishki rynokqa satady. Eger de bul menshik túri jumys istese onda bizde tıanaqty sharýashylyq mehanızmniń bar ekenin kórsetedi. Feodalızm degenimizm jer menshigine negizdelgen agrarlyq qatynastar. Qazaqstanda rentabeldi bıdaı sharýashylyǵy qalyptasty. Qazaqstan álemde eń iri bıdaı jáne un satýshy memleketterdiń biri. Al, et óndirý men sút óndirý oıdaǵydaı emes.Biraq bir- eki daǵdarystan keıin ol sala da qalpyna keler.
Bul azıalyq óndiris tıpiniń (azıatskıı sposob proızvodstva) bizge tıisti túri. Bizdiń bıliktiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik bazasy deýge bolady.Azıalyq óndiris tıpi feodalızmnen kóp buryn,kezinde Marks aıtqandaı, rýlyq-taıpalyq qatynastar kezinde azıalyq memleketerde dúnıege kelgen jáne feodalızm formasıasynda ınstıtýsıonaldyq bir túrinde damyǵan.Evropada feodalızm tek klasıkalyq evropalyq formasynda bir myń jyldaı dáýirlegen. Iaǵnı, bizdiń dáýirimizdiń Úİ ǵasyrynan bastap -bizdiń dáýirimizdiń HÚİ ǵasyryna deıin jasady. Odan keıin Evropada Býrjýazıalyq-demokratıalyq revolúsıalyq oqıǵalardan keıin joıyla bastady. Qazaqstandaǵy búgingi zaman feodaldyq latıfýndızm Batys evropalyq feodalızmnen jáne Qazaq handyǵyndaǵy feodaldyq qatynastardan da ózgeshe. Biraq, feolalızmniń eki sharty saqtalady. İri jer menshigi-latıfýndıalar jáne arendalyq qatynastar amaldary. Bizdiń elde bir márte feodaldyq latıfýndızm buzylǵan, biraq 1917-1921jyldary buzyla bastap, 1929-1934 jyldarda qaıta jańǵyryp shyǵa keldi.Qazaq kolhozdardan qalaǵa ,ne shet elderge qashty,qyryldy.Aıaǵy ortaǵasyrlyq basybaılyq quqyq(krepostnoe pravo) ornady, qysy jazy jumysqa eńbek tólenbedi(«trýdoden» dep atalatyn eńbek kún esebi júrdi, ol is júzinde tek ólmes kún aqysyn (neobhodımyı trýd) berip otyrdy degen sóz) erkin kóshi-qon quqyǵy joıyldy.1990 jyldary kolhoz-sovhoz (ujymdyq sharýashylyq degen mazmun beredi) júıesi joıyldy.Biraq kolhoz-sovhoz júıesiniń joıylýy fermerlik sharýashylyqtyń basymgerligine ákelmedi, qaıtadan «qyzyl dırektorat» pen kompartıa men keńestik júıeniń ákimshilik áreketteriniń arqasynda qaıtadan modıfıkasıalanǵan feodaldyq latıfýndızm ornady.Árıne, bári de zańsyz jolmen jasaldy, árıne, bári de búgin zańdastyryldy.Sottassań jeńilesiń, óz baýyryń ózińniń moınyńdy úzip jibermese.Azıalyq óndiris júrgizý ádisi azıalyq bılikti qajet etedi.Azıalyq bılik degenimiz despotıalyq bılik jáne soǵan sáıkes avtortarlyq bılik.[1]
Atalǵan jaǵdaıdan qutylýdyń birneshe joly bar.Birinshi jol, revolúsıalyq jol.Men revolúsıalyq joldy sıpattaýǵa bara almaımyn.Ekinshi jol, ol reformatorlyq jol.Aıtalyq, bir qatar bılik ókilderi daǵdarystan shyǵý joly retinde reformalar, ıaǵnı latıfýndızmdi tárkileý ádisi arqyly joıýdy oryndaıdy.Úshinshi jol,ol Reseıdi qatty daǵdarys bolyp, bizdi de feodaldyq ınstıtýttardy joıý jolyna ıtermeleıdi.
Eshbir bılikóz ekonomıkalyq negizin ońaılyqpen buzdyrmaıdy.Sonymen bizdiń bılik tabıǵı jáne feodaldyq rentaǵa negizdeledi.Bizdiń bıliktiń kelesi tuǵyry-ol bank kapıtaly.Bankter elimizdiń iri olıgarhtar ıeliginde.Qazaqstanda alǵashqy kapıtaldyń qalyptasýy krımınaldyq bolyp týsa da búgingi kúni kapıtal legıtımdendi jáne halyqaralyq sıpat aldy.Qazaq balasy,nemese shalaqazaq balasy, nemese múlde qazaq balasy emes qazaqstandyq tulǵalar dollarmen sanaǵanda mıllıardtaǵan qarjy jınady. Olar óz kapıtalyn qaýipsizdendirdi jáne ártaraptandyrdy: bir bóligi bizde, ekinshi bóligi-Eýropa men AQSH ta, ofshorlarda aqshaǵa aqsha qosyp jatyr. Al, basqa salalar qalaı? Ia, basqa salalardada tabıǵı resýrstady ıgerýmen aınalysady-olardyń mańyzdysy-munaı ıgerý jáne ony satý jáne sol sıaqty uran ónimderin óndirý jáne satý. Qazaqstanda túrli tústi jáne qara metal óndirý damyǵan dese de bolady. Olar da eksportqa beıimdelgen. Eń sońǵy respýblıkalyq dengeıde damyǵan sala- ol aqyly qyzmet kórsetý salasy.
1. Azımbaı Galı. Kak podnát na nedoságaemýıý vysotý ımıj Nazarbaeva. Chtoby ego stavılı v prımer vse posledýıýshıe pokolenıa 04-06-2016 kz.flynews24.ru;Azımbaı Galı Vostochnaıa despotıa ı kazahosfera. zonakz.net«Staryı NAVIGATOR»24 fevpalá 2000;Azımbaı Galı Azıatskıı sposob proızvodstva ı perspektıvy agrarnyh preobrazovanıı v Kazahstane openrussia.org 20-05-2016
Ázimbaı Ǵalı
