Túrkıadaǵy «Áskerı tóńkeris jasaý áreketinen» soń túrik basshylyǵy atalǵan tóńkeristi Amerıkada turyp jatqan fılosof, din qaıratkeri Fethýllah Gúlen men onyń jaqtastary uıymdastyrdy dep málimdedi. Málimdemeniń arty Túrkıadaǵy F. Gúlenmen baılanysy bar degen ǵalymdar men jýrnalıserdi, saıasatkerler men memlekettik qyzmetshilerdi qýdalaýǵa ulasty. Túrik bıligi onymen de shektelmeı, ózge elderden F. Gúlen ıdeıasymen qurylǵan, soǵan qatysy bolýy múmkin uıymdardyń qyzmetin shekteýdi talap etti. Qazir Qazaqstan qoǵamy Túrkıadaǵy jaǵdaıdy túrlishe baǵalaýda. F. Gúlen taqyrybynda týyndap jatqan pikir-talastar da joq emes. Osyǵan baılanysty biz elge tanymal saıasattanýshylarǵa qazaq qoǵamyndaǵy Gúlen-Erdoǵan taqyrybyndaǵy daýǵa qatysty pikirlerin bilý maqsatynda tómendegi suraqtardy qoıǵan edik.
1.Túrkıadaǵy «Tóńkeris jasaý» áreketinen soń túrik bıligi búlikke AQSH-ta turyp jatqan F. Gúlen men onyń jaqtastary kináli dep jarıalady. Resmı Ankara dıplomatıalyq baılanys ornatylǵan birqatar elderge F. Gúlenmen baılanysty uıymdar jumysyn shekteý týraly talap ta qoıyp úlgerdi. Sondaı-aq, Gúlen taqyryby tek Túrkıada ǵana emes, Qazaqstan qoǵamynda da birshama talqylanýda. Sizdiń oıyńyzsha, F. Gúlenge qatysty qoǵamda ne úshin pikir-talas týýda? Onyń jalpy Qazaqstan úshin qajeti bar ma? (qaýip-qater, dıplomatıalyq turǵydan qatelik jasaý, t.b.).
2. Túrkıadaǵy jaǵdaı – ol eldiń ishki sharýasy. Oǵan qandaı da bir baǵa berý artyq bolar. Qazaqstan basshylyǵy baýyrlas elge kóńilin bildirip, málimdeme jasady. Sonymen shektelemiz be, álde, resmı Astana Gúlen daýyna qatysty qandaı da bir sheshim qabyldaýy kerek pe? F. Gúlenge qatysty endigi ýaqyttaǵy Qazaqstannyń ustanymy men qam-qareketi qandaı bolýy kerek dep oılaısyz?
Ázimbaı Ǵalı: Erdoǵan Pýtın, Túrkıa Reseı sekildi
1. Jaqynda Túrkıada áskerı tóńkeris jasaýǵa talpynys bolǵanyn bilemiz. Ol sátsiz aıaqtaldy. Buǵan deıin de Túrkıa tarıhynda áskerı tóńkerister bolǵan. Ol tóńkerister kezinde sátti aıaqtalǵan. Áskerıler Atatúriktiń amanatyn oryndap, zaıyrly qoǵamdy saqtaý maqsatynda bılikti basyp alyp otyrdy.
Negizi Túrkıa Reseı sıaqty, al, Erdoǵan Pýtın sıaqty. Eki el de – postımperıalyq el. Túrkıa kezinde Soltústik Afrıkany, arab álemin bıledi. Imperıamen qoshtassa da, túrik basshylyǵynyń sana túkpirinde ımperıalyq sındrom saqtalǵan. Reseı de KSRO-ny qalpyna keltirgisi keledi. Túrkıanyń Sırıaǵa talasýy, Reseıdiń Ýkraınaǵa talasýy – sonyń aıǵaǵy. Túrkıanyń demokratıasy Reseıden góri damyǵan bolsa da, eki el de avtokratıalyq, basshylary bılikten ajyraǵysy kelmeıtin el.
Erdoǵan – dinshil basshy. Ol dinı-popýlıstik ustanym ıesi. Kezinde Reseı basshylyǵyna Pýtın kelgende qatelesip, maqtaǵanym bar. Pýtınızmniń ar jaǵy ımperıa eken. Ony ańǵardyq.
Gúlen de dinshil, ultshyl, Erdoǵan da dinshil, ultshyl, ımperıashyl. Biraq, oǵan qaraǵanda Gúlen – demokrat. Erdoǵan Gúlendi kinalaýda. Gúlen bolsa, tóńkeristi Erdoǵannyń ózi uıymdastyrdy dep sanaıdy.
Kezinde birqatar orys azamattary maǵan oı salýǵa tyrysty. «Túrik lıseıleri senderge qajet pe, túrkilenip ketpeısińder me?» degende men biraz oılanyp qalǵam. Biraq, ol lıseılerdegi bilim sapasy joǵary ekenin kórdik. Ómir kórsetti, ol lıseıler ózin aqtady. Ol oqý oryndarynyń belgili bir deńgeıde túrikshil bolǵany zıan emes eken. Orystanǵan qoǵamǵa ol da qajet.
2. Erdoǵan elimizge kelip júrgende bizdegi qazaq-túrik lıseılerine tısip júrdi. Biraq, ol kezde asa mán bermedik. Endigi talaptarǵa qatysty oıym, biz qazaq-túrik lıseılerin jappaý kerekpiz. Óıtkeni, Gúlenge taǵylyp jatqan aıyptar – jala. Gúlen bálkim Túrkıanyń demokratıalyq talaptarǵa saı bolýyn qalaǵan shyǵar, biraq, kúshpen bılikti basyp alý oıy bolmaǵany anyq. Bálkim, tóńkerisshiler Gúlenniń ıdeıasymen tanys bolǵan bolar. Biraq, onyń tóńkerisshilerge tikeleı qatysy bar dep oılamaımyn.
Biz eki tarapty da tanýymyz kerek. Ol bizdiń saıası órisimizdi keńeıtedi. Bul jerde Batystyń kózqarasyn da eskerý qajet. Kezinde Batystyń Túrkıaǵa kóńili tolmaıtyn. Eýroodaqqa da shala kirgizdi. Túrkıadaǵy adam quqyǵynyń jaıy, demokratıa, din, t.b. máselelerde qatań talap qoıyp otyr.
Negizi Gúlen de – dinshil. Ol da dinı qaǵıdalarǵa súıenedi. Biraq, ol demokratıashyl, jumsaq ustanym ıesi. Sondyqtan, bizge Gúlen jaqyn. Al, Erdoǵan Pýtınniń bir túri. Erdoǵan kezinde Túrkıanyń ekonomıkasyn jaqsy kóterdi. Biraq, sońǵy ýaqytta elin qıyn jaǵdaıda qaldyryp otyr. Týrızmi keri ketti. Pýtın de solaı, alǵashynda Reseıdi kóterýge atsalysqanmen, keıin Ýkraınaǵa shaýyp, sanksıalar qursaýynda qaldy, qysymǵa ushyrady.
Biz Túrkıaǵa ustanymymyzdy dıplomatıalyq túrde sypaıy jetkizýimiz qajet. «Biz táýelsiz elmiz, ishki máselemizdi ózimiz sheshe alamyz. Senderdiń de ishki jaǵdaılaryńnan habardarmyz» degen sıaqty.
Odan keıin bizde jaqsy túrik azamattary bar. Olar eki eldiń arasyndaǵy málenı baılanystardy nyǵaıtýǵa qyzmet etýde. Alaıda, qazaqtar olardyń jeteginde ketip jatyr deýge kelmeıdi. Bizdiń óz qundylyqtarymyz bar. Sondyqtan, bizdi eshkim qalpaqpen uryp ala almaıdy.
Aıdos Sarym: Salafıtter qazaq-túrik lıseılerin jaý kóredi
1. Eń basty másele, bul jerde neshe túrli saıası oıyndar bastalyp ketti. Onyń ishinde neshe túrli kúshterdi kórip otyrmyz. Máselen, reseıshilder úshin qazaq-túrik lıseıleri jaý boldy. Óıtkeni, ol lıseıler sanasy táýelsiz, erkin oıly jastardy tárbıeledi. Sol úshin de reseıshilder «Qazaq-túrik lıseıleri Qazaqstanda Túrkıaǵa qyzmet etetin «besinshi kolonna» daıyndap jatyr» dep aıyptady. Al, qazir túrik bıligi sol oqý oryndarynan bas tartyp jatyr. Iaǵnı, Reseı tarapynan taǵylǵan aıyptardyń negizsiz ekenin ýaqyt kórsetti.
Osy jerde bir aıta keterligi, qazaq-túrik lıseıleri ulttyq rýhy myqty jastardy daınydaýda. Onda qazaq tilinde bilim beriledi, qazaq tarıhy jaqsy oqytylady. Sonyń paıdasy bolar, men bilsem, túrli salafızm, ýahhabızm ıdeıasymen ýlanǵandardyń ishinde sol lıseılerdiń túlekteri joq. Mine, sondyqtan, salafıtter ol lıseılerdi ózderine básekeles, jaý sanaıdy. Teris aǵymdar óz aýdıtorıasynda, jastar arasynda ondaı myqty básekelestiń bolǵanyn qalamaıdy. «Jastardy ózderine tartyp jatyr, bulardyń kózin joıý kerek» degen oılary joq emes.
Odan bólek, jalpy Túrkıany qoldaıtyn da toptar bar. Erdoǵannyń ne istep jatqanyn, qandaı qadamdarǵa baryp jatqanyn bilmese de, onyń dinı-popýlıstik baǵytyn qoldaýshylar, jalǵan áńgimelerge senýshiler bar. Osylaısha qazaq-túrik lıseılerine qatysty áńgime ýshyǵyp ketti.
Al, naqty «gúlenshiler» týraly áńgimege kelsek, men óz basym «gúlenshiler» degen partıa, uıymdy nemese sonyń soıylyn soǵyp júrgen naqty bir adamdy kórmeppin. Biraq, onyń ilimi bizdiń tarıhymyzda orny bar «jadıdtik» baǵytqa jaqyn. Iaǵnı, ol – dindi ǵylym-bilimmen, dástúrmen ushtastyrý ilimi. Qaıshylyqtar boldyrmaýdy kózdeıtin jol. Ol joldy kezinde babalarymyz, Alash arystary da ustanǵan.
Bizde bir jaman ádet bar: jaqtyrmaıtyn adamǵa laqap at qoıýǵa, qandaı da bir toptarǵa qosyp jiberýge qumarmyz. Gúlen qaǵıdalaryn quptaıtyn adam «Gúlenshil» bolsa, Abaıdyń aıtqandaryn ustanǵan adam «Abaıshyl» aǵym qalyptastyra ma? Gúlen – ıslam álemindegi kóptegen ǵulama, oıshyldardyń biri. Al, onyń aınalasyndaǵy áńgime – Túrkıanyń ishki sharýasy.
2. Erdoǵan tóńkeris bolmaı turyp-aq, elimizge jasaǵan saparynda Prezıdentimizge de ashyq aıtyp, qazaq-túrik lıseılerine tıisken bolatyn. Qazir qudaıǵa shúkir memlekettiń de, qoǵamnyń da ol oqý oryndaryna nıeti túzý. Ol lıseıler baıaǵyda memleket menshigine ótip ketken. Olar qazir memlekettik mekeme sanalady, memlekettik standartpen bilim beredi. Al, endi sondaı uıymdardyń qyzmetin toqtatýdy talap etý Túrkıa syrtqy saıasatynyń jón-josyqsyz, qısynsyz tarapqa burylyp ketkenin kórsetedi.
Al, memleket tarapynan qandaı da bir qadam jasý qajet pe degenge kelsek, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń balalary qazaq-túrik lıseıinde oqıtyn ata-analarǵa jasaǵan úndeýi jetkilikti. Mınıstrlik eshqandaı alańdaýǵa negiz joq ekenin túsindirdi. Ol lıseıler buryn qalaı jumys istedi, solaı jumys isteı beredi. Oqytý júıesi memlekettik standarttarǵa saı. Bilim, ǵylym salasynda ozyq kórsetkishter kórsetip jatqan da – osy lıseılerdiń túlekteri. Ol jerde tek Gúlenniń eńbekteri, dinı ádebıetter oqytylyp jatqan joq. Eger ataýy unamaı tursa, qazaq-túrik emes, «Alash» lıseıi dep ataýdy usynamyn. Al, búgingi A. Atambaev sıaqty asyǵystyqqa, aqymaqtyqqa barýdyń qajeti joq. Bizge endi qalǵany eldiń mınıstrlerimen daýlasý edi. Jalpy, osy máselede eki el arasynda túsinbeýshilik týsa, ol eshkimge de abyroı ákelmeıdi.
Rýslan Janǵazy: Túrkıadaǵy janjal qazaq qoǵamyn ekige bóldi
1. Sońǵy kezderi Qazaqstan qoǵamy ishki jáne syrtqy sıpattaǵy «aqparattyq sebepterge» baılanysty eki qarama-qarsy ustanymdaǵy tarapqa jıi bólinetin bolǵan. Alaıda Túrkıadaǵy ishki saıası janjal boıynsha týyndaǵan pikir-talastyń ereksheligi – Qazaqstan qoǵamy emes, naqty Qazaq qoǵamy qaq bólindi. Jalpy, bul pikir-talas elimizdegi Gúlen ilimi izbasarlarynyń qoǵamdaǵy «daýysynyń» zor ekendigin kórsetti. Olardyń birazy qazir elimizdegi memlekettik basqarý, bıznes jáne BAQ salalarynda joǵary laýazymdarǵa qol jetkizip otyr. Al, eger erteń joǵarǵy bıliktiń tizgini «gúlenshiniń» qolyna tıse, onyń ishki jáne syrtqy saıasaty qandaı bolady? Ol Elbasymyzdyń sózin sóıleı me, álde rýhanı piri Gúlenniń ilimderin memlekettik ıdeologıaǵa aınaldyra ma? Mine, bul Qazaqstandaǵy ishki saıasattyń kúıreýiniń, bıliktiń ıdeologıalyq álsizdiginiń naqty kórinisi. Negizgi qaýip-qater osydan týyndap otyr dep bilemin.
Ekinshi jaǵynan, pikir-talastyń osylaısha ótkir órbýi – ol qoǵamymyzdyń «azamattyq eseıýiniń» taǵy bir nyshany. Óıtkeni belgili bir ózekti qoǵamdyq máselege qatysty belsendi saıası ustanym qalyptastyra bilý tek joǵary azamattyq mádenıeti bar tulǵalarǵa tán. Bizde oryn alǵan jaǵdaıdyń bir ereksheligi retinde «saıası proeksıany» ataýǵa bolady, ıaǵnı eldegi ishki saıası jaǵdaıǵa qatysty pikirin erkin bildire almaǵan azamattarymyz, osy Túrkıadaǵy shıelenis arqyly óz azamattyq ustanymyn kósile jetkizdi deýge bolady. Erdoǵanǵa qarsy pikir bildirgenderdiń ishindegisi tek qana «gúlenshiler» ǵana emes, olardyń arasynda avtorıtarlyq basqarýǵa qarsy azamattar da barshylyq.
Árıne, túptep kelgende, biz ne Erdoǵannyń, ne Gúlenniń jaqtasy bolmaýǵa tyrysýymyz kerek. Alda áli talaı-talaı halyqaralyq saıası oqıǵalar bolyp turady, sondyqtan bóten memleketterdiń aqparattyq soǵysyna boı bermeı, naqty aqparattyq tótep berý strategıasyn qalyptastyrý jańadan qurylǵan Aqparat jáne komýnıkasıalar mınıstrligine júktelýi tıis dep oılamyn. Bul jaǵdaıdyń bir ǵana qýantarlyǵy – qoǵamnyń nazary Reseıden Túrkıaǵa qaraı oıysýy, ıaǵnı baýyrlas halyqtyń jaǵdaıy kóbirek tolǵandyrady. Ony Máskeýdiń aqparattyq keńistiginen eptep shyǵa bastaýmyzdyń bir belgisi dep baǵalaımyn.
2. Resmı memlekettik organdar tarapynan Túrkıanyń ishki saıasatyna aralaspaımyz. Alaıda baýyrlas halyq ekenin eskere, azamattyq qoǵam ınstıtýttary saıası jaqtarǵa beıtarap, jalpy Túrik halqyna baǵyttalǵan qoldaý málimdemelerin nege jarıalamasqa? Nege, mysaly, eldegi saıası partıalar, Qazaqstan halqy assambleıasy, jastar uıymdary úndemeıdi?
Al, Gúlenge keletin bolsaq, shetelden qarjylandyryp otyrǵan Qazaqstandaǵy barlyq bilim oshaqtaryndaǵy baǵdarlamalardyń mazmunyn jiti tekserý kerek sıaqty. Ásirese, balabaqsha men mektep deńgeıindegi bilim balanyń azamattyq ustanymynyń, saıası kózqarastarynyń, dúnıetanymynyń qalyptasýyna túbegeıli áser etedi. Bunda sheteldik yqpal múldem bolmaýy tıis. Ol ulttyq qaýipsizdik máselesi. Gúlen ilimin nasıhattaýshy ádebıetterdi dinı saraptamadan ótkizý qajet jáne olardy oqý baǵdarlamalarynda qoldanýǵa tyıym salynýy tıis. Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine Qazaq-Túrik lıseıleri ózin-ózi aqtaǵan aıryqsha oqytý ádistemesi negizinde ulttyq sıpattaǵy mektepter retinde qaıta uıymdastyrylýyn usynys retinde engizemin.
Daıyndaǵan: Darhan Muqantegi
