Daýdyń basy:
Qos ǵashyq nekeni mahabbat seziminiń apogeıasy dep qabyldaıdy. Neke júzigin taqqannan keıin «qyzyqtyń kókesi» endi bastalatyndyǵynan kóbisi beıhabar. Ómir olarǵa ártúrli tosynsyı daıyndap ta úlgergen. Munyń bári ókinishke qaraı ómir zańdylyǵy. Turmystyq máselelerden buryn jastardyń janyna kóbirek batatyny urpaq máselesi. Áýletke urpaq syılaı almaǵan kelinshek syı-qurmetten aıyrylady, erkek bolsa qysylady, qamyǵady, qaıǵy keshedi. «Bala áli súımedińder me? Úılengenderińe qansha ýaqyt boldy?» degen bitpeıtin mazaly suraqtar tas jaratyn tamshy sekildi. Otaý qurǵan 1 jyl kóleminde erli-zaıyptylar turaqty túrde jynystyq qatynasqa túsip, júktilik bolmasa, muny medısına tilimen «bedeýlik» dep aıtýǵa bolady. Qazaqstanda jylyna 150 000-160 000 neke qıylsa, onyń 20 000-y dárigerdiń aýzynan osy dıagnozdy estıdi eken. Bizdiń qoǵamda bala kótermegen áıel barlyq kináratty óz boıynan izdeıdi. Búkil jaýapkershilikti de qoǵam bolyp sol áıelden suraımyz, talap etemiz. Tipti tıisip, uıaltýǵa deıin baramyz. Erkek bedeýligi jaıly oılaý oıymyzǵa da kirip shyqpaıdy. Óıtkeni bul qazaq úshin múmkin emes dúnıedeı. Al, statısıka, ókinishke qaraı, basqasha deıdi. Osy rette jan-jaqty medısınalyq tekserýden ótip, qaısysy dertti ekendigin anyqtap alǵan jón. Kinálaý úshin emes, tolyqqandy em alyp, jazylý úshin.
Daırabaıdyń densaýlyǵy: Jegen tamaqtan ba, ekologıadan ba, áıteýir kún ótken saıyn dárigerden kómek surap keletin er adamdar kóbeıýde. Sandardy sóıletsek, 2011 jyly androlog-dárigerdiń (tek qana erkek densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn maman) qabyldaýyna 1980 erkek jazylsa, 2014 jyly olardyń sany 5112 adamǵa jetken. Bul rette dárigerge qaralý, óz máselesimen bólisý erkekke psıhologıalyq turǵyda aýyr tıetinin aıta ketken jón. Áıeldiń gınekologtyń qabyldaýyna jazylýy qoǵamda qalypty jaǵdaıǵa aınalsa, áıel odan qashpasa, abdyramasa, er azamatpen jaǵdaı ózgeshe. Degenmen jyl ótken saıyn óz densaýlyǵyna alańdap, aýrýyn ashyq aıtatyn, aıyqqysy keletin er pasıentterdiń sany artýda. Keıde olardy emdep shyǵarý múmkin emes (Absolútti bedeýlik). Mundaı jaǵdaıda medısına qyzmetkerleri pasıentine «uryq donorynyń» kómegine júginýge keńes beredi. Erli-zaıyptylar donordy ultyna, qazaq bolsa, júzine, rýyna qarap tańdaı alady. Eń basty qaǵıda – qupıalyq. Eki tarap bir-biri jaıly eshnárse bilmeıdi, baılanysqa túspeıdi. Qosymsha aqparat retinde donordyń dene pishini, boıy, bilimi jaıly maǵlumat beriledi. Bolashaqta da bala óziniń bıologıalyq ákesin izdep taba almaıdy. Bıologıalyq ákesi de bala aldyndaǵy barlyq jaýapkershilikten bosatylǵan. Qazaqstan zańnamasyna sáıkes. Al, shetelde jaǵdaı basqasha. Donorǵa qoıylatyn elimizdegi eń basty talap-mindet – myqty densaýlyq.
Donor Daırabaı: «Uryq donoryn izdeımiz!» degen habarlandyrýdy Almatydaǵy Reprodýktologıa medısına ınstıtýtynyń (RMI) dálizinde otyrǵanda oqyp qaldym. Óz uryǵyn ótkizemin degenderge syıaqy mólsheri de kórsetilip tur eken. Bir ret ótkizgenge 15 000 tg. Bir aıda eń kóp degende 6 ret tapsyrýǵa bolady. Uryq donorlary aıyna sonda qosymsha 90 000 tg. tabys taba alady eken. Klınıka men donor arasyndaǵy kelisimshart jarty jyldan 2 jylǵa deıin jasalady. Men alǵashynda ıaǵnı taqyrypqa tereń boılamaı turǵanda uryq ótkizýdi bıznestiń jańa túri dep qabyldadym. Alaıda bári biz oılaǵandaı ońaı emes.
Donorǵa qoıylatyn talaptar:
Jas mólsheri 18-35 jas arasy.
Eshqandaı organometrıalyq, fenotıptik aýytqýlardyń bolmaýy.
Uryqqa qoıylatyn talaptar:
1) eıakýlát ıaǵnı syrtqa shyqqan sháýet mólsheri 2 ml kem bolmaýy;
2) 1 ml sháýette kem degende 60 mıllıon spermatozoıdtyń bolýy;
3) spermatozoıdtardyń qozǵalǵyshtyǵy A+V»50 %;
4) spermatozoıdtardyń morfologıasy boıynsha tolyq jetilgen spermatozoıdtardyń sany 30 %-dan kem bolmaýy (Krúgerdiń qatań krıterıasyna súıensek 14 %-dan kem bolmaýy);
5) krıotolerantnost(uzaq merzimdi saqtaýǵa qoıylatyn uryqtyń óz qasıetterin joǵaltpaýy);
6) ımmýnmen qaptalǵan ıaǵnı antıspermamen qosaqtalǵan spermatozoıdtardyń sany Mar-test boıynsha 0%-25% aralyǵynda bolýy; (Al, eger kórsetkish 25%-dan artyq bolsa bedeýlik degendi bildiredi)
Analız tapsyrar aldynda pasıentke qoıylatyn talaptar:
- 3 kún jynystyq ómirmen ómir súrmeý;
- monsha, saýna, ystyq vanaǵa túspeý; (joǵary temperatýra uryq sapasynyń tómendeýine áser etýi múmkin);
- saraptama aldynda maıly, ashshy tamaq túrlerin jáne alkogól ónimderin paıdalanbaý;
İrikteý kezeńderi:
I kezeń: tegin spermogramma (erkek bedeýliginiń dıagnostıkasy). Bári jaqsy bolsa sháýettiń morfologıasyna qosymsha zertteý+MAR-test alynady.
II kezeń: İ kezeńnen sátti ótken donorlardy aqysyz negizde androlog-dárigerge jiberedi.
III kezeń: Medısınalyq tekserý.
Daırabaılar:
RMI-ń 210 kabınetine barǵanda qolyma «qarap shyǵyńyz!» dep katalog usynyldy. İshinde bar-joǵy 14 bet – 14 adam. 14-tiń 6-ýy qazaq, 5-ýi orys, 1 káris, 1 kavkaz, 1 uıǵyr. Qazaqstanda jalpy 40 shaqty donor bolsa, sonyń bir bóligi atalmysh mekememen kelisimshartqa otyrǵan. Mundaı «qyzyq» katalogty kórýim birinshi ret.
Daırabaı emes, Daıragúl: Jalpy, «uryq donory» bolý, «uryq donorynan» bala súıý bizdiń mentalıtetimizge jat dúnıeler. Alaıda bul reprodýktologıa medısınasynyń kósh ilgeri damyǵandyǵynyń kórsetkishi. «Uryq donory» kómegimen balaly bola almaı júrgen ata-analar zor baqytqa kenele alady. Bir ókinishtisi, elimizde kúıeýge shyqpaı aq bala súıgisi keletin qyz-kelinshekter kóbeıýde. Jáne zań boıynsha olar quqyly. Bireýleri mahabbatta jolym bir ret bolmady dep, erkek ataýlyǵa óshigip, keleshekten úmitin úzip, «uryq donoryn» izdeıdi. Endi biri konsertten keıin ánshige kelip: «Siz meniń burynǵy jigitime qatty uqsaısyz! Ol jol kólik apatynan kóz jumdy. Maǵan «uryq donory» bolyńyzshy» dep ótinish aıtyp jatady (bir basylymnan oqyǵanym). Munyń bári aqymaqtyq. Sondyqtan qatań talap donorǵa ǵana emes, pasıentke de qoıylsa degen ótinish bar. Kómek qaltasy qalyń kez kelgenge emes shyn muqtaj janǵa kórsetilgeni durys.
Dárigerdiń deregi: Erkek bedeýligin uryq donorynyń kómegimen jasandy jolmen uryqtandyrý arqyly emdeý elimizde 1988 jyldan bastap júrgizile bastaldy. Klara Týseeva, ýrolog-androlog Qaırat Quttyqov pen Saltanat Baıqoshqarovalar bul ádisti alǵashqy ret tájirıbege engizgen mamandar. Bir jyldan keıin sháýetti uzaq merzimge belgili bir temperatýrada saqtaý maqsatynda Almatydaǵy Qalalyq adam urpaǵyn órbitý ortalyǵynda uryq banki ashylady. Al, 1995 jyldyń 5-shi qazanynda atylmysh ortalyqtyń negizinde ekstrakorporaldi uryqtandyrýdyń (EKO) alǵashqy laboratorıasy boı kóteredi. 2008 jyly laboratorıa RMI atanyp óz esigin aıqara ashty. Sol jyly ol «Jyl tańdaýy» baıqaýynyń nátıjesi boıynsha bedeýlikti emdeıtin «№1 klınıka» degen ataq ıelenedi. 1995-2015 jyldar aralyǵynda ıaǵnı 20 jyldyń ishinde RMI-da 8000 bala jasandy jolmen dúnıege keldi. Dáriger-androlog: Shyńǵys Nuǵymanov
Avtory: Jazıra Baıdaly
