Kóshi-qon tóńiregindegi máseleler kúnnen kúnge túsiniksiz bolyp barady. Ári bul másele týraly ekiushti, dúdamal aqparattar taratylýda. Sondyqtan, mundaı zárý máselege júıeli taldaý jasap, mamandardyń túsindirýi qajet. Osy oraıda, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev myrzanyń "Aıqyn" gazetine bergen suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz...
– Talǵat Asyluly, el arasynda da, Úkimette de sońǵy kezde kóshi-qon qaǵıdalaryna engiziletin jańa ózgerister jaıynda jaǵymdy pikirler aıtyla bastady. Suhbatymyzdy qazaq úshin árkez ózekti bolyp kelgen bul úderis nege toqtap qalýǵa deıin bardy degen suraqtan bastasaq...
– Sońǵy jyldary kóshi-qon máselesinde kóptegen kemshilikter men olqylyqtardyń oryn alǵany ras. Munyń bári aınalyp kelgende kóshi-qondy bızneske aınaldyrǵan bir ońbaǵandardyń, saladaǵy ábden asqynǵan jemqorlyqtyń nátıjesi edi. Olardyń maqsaty – alystaǵy aǵaıyndy Atajurtqa tıimdi qonystandyrý emes, osy iske memleket tarapynan bólinip jatqan mol qarjyny talan-taraj etip, óz múddelerine paıdalaný boldy. Bul máselege jaýapty adamdar «eldiń obalyna qalam-aý, kóshi-qon toqtap qalsa ne bolady?» dep oılanǵan joq. Sonyń saldarynan memlekettiń mıllıondaǵan qarjysy jeke adamdardyń jemsaýyna túsip, el úshin eshqandaı paıda ákelmedi. Kóshi-qon mekemelerindegi qyzmetkerler Qytaı, Mońǵolıa, Ózbekstandaǵy aǵaıyndarmen sybaılasyp, Qazaqstanǵa kóship kelmegen adamdardyń atyna rásimdep, qanshama qarjyny jep qoıdy. Tipti Memleket basshysy kóshi-qondaǵy tártipsizdikter men kemshilikterdi joıý jóninde tikeleı tapsyrma bergenin de bilesizder. Biraq Prezıdent «kóshti toqtatyńdar» degen joq qoı, «ony túzetińder, tártip ornatyńdar» dedi.
Alaıda bizdiń bıliktegi «shash al dese bas alatyn» keıbireýler Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaımyz dep, ýlap-shýlap, aıaq astynan zańnyń jańa jobasyn jasap, kóshti toqtatýǵa deıin bardy. Parlamentte Ekonomıka jáne búdjetti josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev sol jobany tanystyryp, «oralmandarǵa bes jylǵa deıin azamattyq bermeý kerek» degen usynysyn aıtqan kúni men 31-arnaǵa suhbat berip: «Bul ne degen bassyzdyq?! Iá, qatelikterdiń bar ekeni ras, túzeý kerek (sol kezde Jambyl, Soltústik Qazaqstan oblystarynda kóptegen bylyqtar ashylyp jatty). Aıyptylar jaýapqa tartylýy tıis. Biraq bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi demekshi, birneshe ońbaǵannyń áreketi úshin kóshti toqtatyp, syrttaǵy búkil 5 mıllıon aǵaıynnyń kóz jasyna qalýǵa bolmaıdy» dep aıtqanmyn. Syrttaǵy aǵaıyn da sol kezde úlken alańdaýshylyq bildirip: «Bizdiń sengenimiz de, qorǵanymyz da Qazaqstan edi ǵoı! Sonda barar jer, basar taýymyzdyń qalmaǵany ma?!» dep ózderiniń biraz renishterin bildirgen..
– Ne desek te, Alla aqyryn bersin, qazir kóshi-qonǵa, syrttaǵy aǵaıynnyń Atajurtqa oralýyna degen kózqaras jaqsy jaǵyna qaraı ózgerip jatyr. Bul óz-ózinen bolǵan joq qoı.
– Árıne! Tirshilikte esh nárse óz-ózinen bolmaıdy. Buǵan birinshi kezekte kóshi-qon salasyndaǵy Memleket basshysy belgilegen strategıalyq mindet, búkil halyq bolyp bildirgen qoǵamdyq pikir oń yqpal etti dep oılaımyn. Óıtkeni kóptegen qoǵamdyq uıymdar, tanymal qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar, shettegi aǵaıyndar, qarapaıym qatardaǵy azamattar pikir bildirip jatty jáne olar jerde qalǵan joq. Tipti TMD keńistiginde kórine bastaǵan saıası ahýaldyń da áseri bolǵan shyǵar. Osy jerde buqaralyq aqparat quraldarynyń qoǵamdaǵy orny men róli jaıynda da aıryqsha aıta ketkenim durys bolar. Sebebi barlyq qazaqtildi basylymdar, radıo men telearnalar ulttyq jáne memlekettik múddeler turǵysynan asa mańyzdy sanalatyn osy kóshi-qon máselesinde aıryqsha belsendilik tanytyp, tyńdar qulaq bolsa, árkimge de oı salatyn talaı qundy pikirler jarıalady. Buǵan bizdiń de qosqan úlesimiz qomaqty boldy dep anyq aıta alamyn. Biz elimizdegi eń iri jáne bedeldi basylymdar – «Egemen Qazaqstan», «Aıqyn» gazetterinde birneshe ret úlken-úlken maqalalar, suhbattar, arnaıy better uıymdastyryp, óz oılarymyzdy ortaǵa saldyq. Qaýymdastyqta birneshe ret dóńgelek ústel ótkizip, ashyq pikirtalastar uıymdastyrdyq.
Osynyń bári úkimettegilerdiń qulaǵyna jetken bolýy kerek. Ekinshi jaǵynan Elbasy da: «Men senderge tártip ornat degende, kóshti toqtatyńdar degem joq qoı! Mynalaryń ne senderdiń? Qatty ketip qaldyńdar» degen shyǵar, búgin kóshi-qon máselesinde Úkimet tarapynan jaǵymdy jańalyqtar estile bastady.
– 20 mamyr kúni Parlament Májilisiniń Áleýmettik-mádenı damý komıtetinde «İshki jáne syrtqy kóshi-qon problemalary týraly» másele arnaıy qaraldy. Oǵan Siz de qatystyńyz. Qandaı usynystar aıtyldy?
– Biz kóshi-qonnyń eń mańyzdy túri – tarıhı Otanyna oralý maqsatyndaǵy kóshi-qon ekeni, ol týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańynda naqty atap kórsetilgenin aıttyq. Biraq elimizge eńbek kóshi-qonymen kelýshilerge qoıylatyn shart-talaptardy búgingi zaman talaptaryna saı qaıta qarap, jetildirý kezinde etnıkalyq, ıaǵnı oralmandar kóshine eshqandaı zıan kelmeýi tıis. Óıtkeni kóshi-qonnyń bul túrleriniń árqaısysynyń zańmen bekitilgen ózindik erekshelikteri, ózindik shart-talaptary bar. Órkenıetti elder kóshi-qonnyń bul eki túrine eki túrli kózqaraspen qaraıdy, eńbek kóshi-qonynyń talaptaryn barynsha qataıtyp, al etnıkalyq kóshi-qonǵa kerisinshe, erekshe jeńildikter jasap keledi. Osy turǵydan, bizde eńbek kóshi-qonynyń shart-talaptaryna ózgeris engizgende, oǵan etnıkalyq kóshi-qondy qosyp jiberý múldem aqylǵa syımaıdy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta etnıkalyq kóshi-qonmen keletin oralmandarǵa qajetti jeńildikter tolyq jasalýy tıis.
– Órkenıetti elderdegi etnıkalyq kóshti uıymdastyrýdyń qandaı erekshelikteri bar jáne olardy tájirıbege engizý úshin ne isteý kerek?
– Damyǵan memleketter etnıkalyq kóshti eń aldymen shetelderde uıymdastyrady. Iaǵnı atajurtqa qonys aýdarǵysy keletinder týraly aldyn ala málimet jınap, qujattaryn daıyndaıdy, azamattyq alý máselesin sheship, ornalasatyn jerin, turatyn baspanasyn, isteıtin jumysyn anyqtaıdy. Osy máselelerdiń bári sheshilgen soń, kóshirip ákeledi. Bizde bulardyń birde-bireýi aldyn ala sheshilmeıdi. Qazaqstanǵa qalaı, qaıtip kóshýge bolady, qandaı oblystarǵa ornalasqan tıimdi degen máselelerdi aldyn ala túsindirý jumystary múldem júrgizilmeıdi. Kóshi-qon mekemeleri oralmandar óz kúshterimen shekaradan ótip, Qazaqstannyń bir óńirine turaqty tirkelgennen keıin ǵana olarmen jumys isteýdi bastaıdy. Oralmandar kóshine baılanysty qıyndyqtardyń kóbi osyndaı jaǵdaıdan týyndaıdy.
Sondyqtan oralmandar kóshin eń aldymen shetelderde uıymdastyrý qolǵa alynýy tıis. Buǵan zańdyq-quqyqtyq turǵyda tolyq múmkindik bar. Iaǵnı «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda oralmandar kóshin shetelderde uıymdastyrý Qazaqstan elshilikteriniń mindeti ekendigi atap kórsetilgen. Biraq bul jumysty júzege asyrý úshin sheteldegi elshilikterimizge áli kúnge arnaıy shtat, qajetti qarjy bólingen emes. Endi osy máseleni bir júıege túsirip, oralmandar kóp keletin elderdiń Tashkent, Nókis, Baıan-ólgıı, Bishkek, Úrimji sıaqty qalalarynda kóshi-qonnyń shaǵyn ókildikterin ashýdy oılastyrǵan jón
– Bizde sońǵy jyldary ishki jáne syrtqy kóshi-qonǵa qatysty zań men erejeler, basqa da qujattar jıi ózgeretin boldy. Onyń ústine, sol ózgerister bireý qýyp bara jatqandaı atústi, asyǵys daıyndalady. Eń ókinishtisi, kóshi-qon týraly zańnyń talaptaryn memlekettik uıymdar tolyq oryndamaıdy. Salada qordalanǵan túıtkilderdiń bir sebebi osynda jatqan joq pa?
– Onyńyz ras. Kedenshiler óz kodeksin, Salyq komıteti óz kodeksin, Kóshi-qon polısıasy óz qaýlysyn, tólem tóleıtin oryndar óz erejelerin bekitip alyp, jumystaryn sonyń negizinde atqarady. Eki ortada «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań dalada qalady. Sondyqtan birinshi kezekte «Kóshi-qon týraly» zańnyń buljymaı oryndalýyn qolǵa alý kerek. Mysaly, búgingi tańda shetelden kelgen aǵaıynnyń eń qıyn máselesi – Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat alý. Munyń sebebi mynada. Qazaqstan Respýblıkasynyń 13.06.2013 jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń zań shyǵarý aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna sáıkes, İshki ister mınıstrligi №523 buıryq shyǵarǵan. Bul buıryq boıynsha oralmandar turaqty turýǵa ruqsat alý úshin ózderi kelgen elden jazbasha ruqsat qaǵaz jáne sottalǵany ne sottalmaǵany týraly anyqtama ákelip, ony QR Syrtqy ister mınıstrliginiń Konsýldyq qyzmet departamentine kýálandyrýy qajet. Osyǵan baılanysty, mynadaı suraq týady: sońǵy on bes-jıyrma jylda Qazaqstannan shetelderge birneshe mıllıon adam kóship ketti. Osy adamdardyń bári Qazaqstannyń úkimetine baryp, «biz shetelge kóshetin edik, jazbasha ruqsat berińder» dep talap qoıdy ma?! Nemese İshki ister mınıstrliginiń tabaldyryǵyn tozdyryp, «sottalmaǵanymyz týraly anyqtama ber» dep surady ma?! Joq, eshkim de Qazaqstannan mundaı qaǵaz suraǵan emes! Al eger sondaı talap qoıylsa, Qazaqstannyń úkimeti men İshki ister mınıstrligi bar jumystaryn jınap qoıyp, osynshama adamǵa jazbasha ruqsat pen sottalmaǵany týraly anyqtamany bere alar ma edi?! Ózge memleketter de Qazaqstanǵa kóshetin qazaqtarǵa mundaı anyqtama men jazbasha ruqsatty eshqashan bergen emes jáne bolashaqta da bermeıdi!
Sondyqtan bul talapty joıyp, shetelderden keletin ulty qazaq azamattaryna Qazaqstanda turaqty turý úshin ózderi kelgen elden jazbasha ruqsat qaǵaz ben sottalmaǵany týraly anyqtama ákelýdi talap etkendi toqtatý kerek. Bul – bir. Ekinshiden, Kóshi-qon mekemeleri Qazaqstanǵa jańadan kelgen aǵaıynǵa «turaqty tirkeletin mekenjaıdy óziń taýyp kel, oralman mártebesin alatyn qujattaryńdy sodan keıin ǵana qabyldaımyz» deıdi. Al Qazaqstanda eshqandaı tanysy ne týysy joq, shetelden endi ǵana kelgen kisi turaqty tirkeletin mekenjaıdy qaıdan tabady? Demek, bul da aqylǵa syımaıtyn talap. Sondyqtan jańadan kelgen oralmandardyń turaqty tirkelý máselesin beıimdeý ortalyqtary arqyly jergilikti kóshi-qon mekemeleri sheshýi kerek.
Sondaı-aq «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda sheteldik qazaqtardyń Qazaqstanǵa oqyp, bilim alýǵa kelýi de kóshi-qonnyń bir salasy retinde kórsetilgen. Biraq kóshi-qonnyń bul túriniń de júıege túspegen kóp máselesi bar. Mysaly, Qazaqstanǵa oqýǵa kelgen sheteldik qazaqtar qujattaryn kýálandyra almaı, vızasyn soza almaı, Qazaqstannan bir shyǵyp ketse qaıtyp kele almaı, azamattyqqa qujat ótkize almaı áýre-sarsańǵa túsedi. Bolashaqta bul másele de bir júıege túsirilip, ońtaıly sheshiletin bolýy tıis.
Jalpy, bizde kóshi-qon máselesin jan-jaqty jáne júıeli túrde zerttep, saraptama jasap, taldap-talqylap otyrý, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan óte mańyzdy bul isti memleket múddesine saı utymdy uıymdastyrý jaǵy tym kenje qalǵan. Tipti basqany bylaı qoıǵanda, kóshi-qonnyń qandaı túrleri bar, olardyń bir-birinen aıyrmashylyqtary qandaı, bul jóninde qandaı erekshe jaǵdaılar kezdesedi degen sıaqty qarapaıym máselelerdiń ózi tolyq anyqtalmaǵan. Demek, kóshi-qonnyń ózekti máselelerin bir júıege túsirip, zerttep, taldap, saraptamadan ótkizip otyrý máselesi qolǵa alynýy kerek.
– Syrttaǵy qandastarymyzdyń atamekenge kóship, qonystanýyn barynsha tıimdi júrgizýde basqa qandaı kemshilikter bar dep oılaısyz?
– Kóshi-qonǵa qatysty eń kúrdeli máselelerdiń biri – bul salamen turaqty aınalysatyn arnaıy mamandardyń azdyǵy. Osy jumysty uıymdastyratyn bilikti mamandar daıyndaý bizde áli kúnge qolǵa alynbaǵan. Bolashaqta bul másele de erekshe nazarda bolǵany jón. Osy oraıda oralmandardy beıimdeý jáne yqpaldastyrý jumystaryn júrgizgende olarǵa alǵashqy kúnnen bastap Qazaqstannyń «Kóshi-qon týraly» zańy men basqa da eń qajetti zańdaryn jan-jaqty tanystyrý máselesine aıryqsha kóńil bólinýi kerek. Eń aldymen oralman mártebesin alǵan azamattyń quqyqtary men mindetteri erekshe túsindirilýi qajet. Oralman mártebesiniń jaýapkershiligi de barynsha naqtylanýy tıis. Olarǵa qarjylaı jáne basqa da túrli kómekter berilgende, bul jóninde naqty kelisimshart jasaý máselesin de oılastyrǵan durys. Sondaı-aq oralmandarǵa kóshi-qon jumystarymen birinshi kezekte memlekettik mekemelerdiń ǵana aınalysatyny eskertilgeni jón. Búgingi tańda kóptegen daý-damaıly máseleler osyndaı túsindirý jumystarynyń durys júrgizilmeýinen týyndap otyr.
– Bizde kóshi-qon úderisin úılestirip otyratyn, bul máselege tikeleı jaýap beretin arnaıy úkimettik mekemeniń joqtyǵy da «sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salar» jaǵdaıyn týyndatyp otyrǵan joq pa?
– Shynynda da, Qazaqstan Respýblıkasynda etnıkalyq kóshi-qon, ıaǵnı oralmandar máselesimen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, İshki ister, Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstrlikteri aınalysady. Bul Qazaqstan Prezıdentiniń 2013 jylǵy 16 qańtardaǵy №466 Jarlyǵynda atap kórsetilgen. Sondaı-aq oralmandar máselesine Syrtqy ister, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń, jergilikti ákimshilikterdiń de tikeleı qatysy bar. Biraq bul mınıstrlikter men ákimshilikterdiń kóshi-qon jónindegi jumystaryn bir ortalyqtan kimniń úılestirip otyratyny áli kúnge belgisiz. Sondyqtan Prezıdent ákimshiliginiń nemese Premer-mınıstr keńsesiniń bir bólimine kóshi-qon salasyndaǵy jumystardy úılestirip otyrý júktelse durys bolar edi.
Ústimizdegi jyldyń 14 naýryzynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń janynan «Oralmandardy jáne olardyń otbasy múshelerin beıimdeý men yqpaldastyrý tetigin jetildirý jónindegi vedomstvoaralyq jumys toby» quryldy. Oǵan birneshe oblystyq, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimdikteri men respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi. Bul vedomstvoaralyq jumys toby qyzmetiniń maqsaty – oralmandardy beıimdeý jáne yqpaldastyrý ortalyqtary (OBYO) men oralmandardy ýaqytsha ornalastyrý ortalyqtary (OÝOO) jumystarynyń sapasyn arttyrý boıynsha sharalar keshenin aıqyndaý. Mundaı is-sharalardyń qolǵa alynýy óte mańyzdy. Óıtkeni qazirge deıin kóshi-qondaǵy qıyndyqtardyń basym kópshiligi osyndaı beıimdeý ortalyqtarynyń jergilikti jerlerde múldem bolmaýy nemese jetkiliksizdiginen týyndap otyr. Bizdiń bilýimizshe, mundaı ortalyqtar Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý sıaqty bir-eki oblysta ǵana bar. Sonyń saldarynan alystan kelgen aǵaıyndar alǵashqy kezde ne turatyn, ne turaqty tirkeletin jer taba almaı, áýre-sarsańǵa túsedi. Al budan bylaı búkil elimiz boıynsha bir ortalyqtan basqarylatyn, bir júıemen jumys isteıtin beıimdeý ortalyqtary ashylsa, oralmandardyń kóp máselesi óz-ózinen rettelip, ońaı sheshiletin bolady. Tek bul máseleni tym soza bermeı, tez arada qolǵa alý kerek.
– Munda naqty qandaı máseleler eskerilgeni jón?
– Eń birinshi aıtarym, beıimdeý ortalyqtary Qazaqstannyń úlkendi-kishili barlyq qala, oblys, aýdan ortalyqtarynda bolýy tıis. Qazaqstannyń jaǵdaıynda mundaı ortalyqtar úshin túrli jataqhanalar, bos turǵan úıler men ǵımarattardy paıdalanǵan tıimdi. Budan burynǵy «Nurly kósh» sıaqty ushan-teńiz qarjy shyǵaryp, jańadan úıler salý tıimsiz dep oılaımyz. Ol jemqorlyqtyń jańa bir túrine aparyp uryndyrýy múmkin. Oralmandar bul beıimdeý ortalyqtarynda alty aıdan bir jylǵa deıin ǵana turýǵa quqyly bolýǵa tıis. Osy merzim ishinde olar turaqty tirkelý, oralman mártebesin alý, azamattyqqa qujat ótkizý, túrli mamandyqtardy oqyp-úırenip, turaqty jumys jáne turaqty turatyn baspana tabý máselesin birjolata sheship, sodan keıin beıimdeý ortalyǵyna keletin kezekti oralmandarǵa bosatyp berýi kerek. Bul rette oralmandardyń beıimdeý ortalyǵyna bir kirip alyp, sosyn odan san jyldar boıy shyqpaı, daý shyǵaryp, otyryp alatyn jaǵdaılarǵa jol berilmeýi qajet. Beıimdeý ortalyqtarynyń sany, olarǵa ornalasatyn oralman otbasylarynyń mólsheri oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq ákimdikterdiń sheshimimen belgilenip, olardyń jumysy sol ákimdikterdiń tikeleı baqylaýynda bolýǵa tıis.
– Árıne, búgingi tańda shetelderde turatyn barlyq qandastarymyzdyń Atajurtqa birden kóship-qonystanýy múmkin emes jáne ondaı maqsat ta qoıylyp otyrǵan joq. Biraq olar tarıhı Otanynyń qamqorlyǵy men qoldaýynan tys qalmaýy kerek qoı! Endeshe, Qazaqstan syrttaǵy aǵaıynǵa osy qoldaýdy qalaı kórsetýi kerek?
– Menińshe, sheteldegi aǵaıyndarǵa qoldaý kórsetý eki baǵytta júrgizilýge tıis. Onyń birinshisi – alystaǵy aǵaıyndarǵa sol otyrǵan elderinde ulttyq ereksheligin, ana tilin, mádenıeti men salt-dástúrin saqtap, damyta berý úshin mádenı-rýhanı saladan qamqorlyq jasaý. Bul jumyspen negizinen, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy aınalysady. Al ekinshisi – syrt jerlerdegi qazaq dıasporasynyń oralman retinde atamekenge birjolata kóship kelýine jaǵdaı jasaý.
– Jalpy, shetelderde turatyn qazaq dıasporasyn qoldaý boıynsha qandaı naqty baǵdarlama nemese josparly is-sharalar bar?
– Táýelsizdik jyldarynda 1 mıllıonnan asa qandasymyz Atajurtqa oralyp, olardyń 940 myńnan astamy Qazaqstan azamaty atanǵan bolsa, osynyń bári Qazaqstan úkimetiniń sheteldegi qazaq dıasporasyn qoldaý jóninde der kezinde naqty baǵdarlamalar jasap, onyń zańdyq-quqyqtyq negizin durys qalyptastyra bilýiniń nátıjesi ekeni sózsiz! Eń alǵash Qazaqstan úkimeti 1992 jyly 23 qyrkúıekte «Sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderin Qazaqstanda bolǵan kezinde áleýmettik-ekonomıkalyq jeńildiktermen qamtamasyz etý týraly» №791 qaýly qabyldaǵan edi. Bul qaýlynyń paıdasy ushan-teńiz boldy. Sońǵy jıyrma jylda «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań birneshe ret jetildirilip, qabyldandy. Ol alystaǵy aǵaıyndardyń atajurtpen baılanys jasap, qonys aýdarýyna barynsha keń jol ashty.
Bulardyń arasynda 1996 jyldan bastap qatarynan eki ret qabyldanǵan «Sheteldegi otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń» mańyzy erekshe boldy. Bul baǵdarlamada álemniń ár túkpirinde turatyn qazaq dıasporasyna mádenı-rýhanı, oqý-bilim, kóshi-qon jáne basqa da salalardan qoldaý kórsetýdiń joldary aıqyndalyp, ol jumystarmen aınalysatyn memlekettik mekemelerdiń mindetteri naqty anyqtalyp, belgilengen bolatyn.
Sońǵy jańalyqtardyń biri – Premer-mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdihalyqovanyń tapsyrmasyna sáıkes, shetelderde turyp jatqan qazaq dıasporasyn qoldaý boıynsha «Mádenı-gýmanıtarlyq jol kartasyn» ázirleý jóninde naqty is-sharalar josparyn daıyndaý qolǵa alyndy. Mundaı ıgilikti is – Qazaqstannyń ózi úshin de, sheteldegi qazaq dıasporasy úshin de óte mańyzdy. Óıtkeni sheteldegi qazaq dıasporasynyń Qazaqstanmen baılanys jasaýynda, ásirese, alystaǵy aǵaıyndardyń oralman retinde atajurtqa qonys aýdarýynda kóptegen qıyndyqtar men kúrdeli máseleler bar ekenin aıttyq. Olardy retteýdiń bir joly – qazaq dıasporasyna qoldaý kórsetýdiń bir júıege túsken, birtutas naqty baǵdarlamasyn jasaý. Osy máseleniń qolǵa alynýy – bárimiz úshin qýanyshty jańalyq! Bul qujat alystaǵy aǵaıynǵa degen qamqorlyqtyń jańa deńgeıge kóterilýine naqty jol ashary daýsyz.
– Memleketter óz dıasporalaryna qoldaý kórsetýden ne utady, munyń mańyzdylyǵyn túsindire ketseńiz!
– Jalpy, kez kelgen eldiń syrttaǵy óz dıasporasyna qoldaý kórsetýi – eń aldymen sol eldiń ózi úshin óte qajet jáne tıimdi ekenin aıta ketkim keledi. Iaǵnı árbir memleket syrttaǵy óz dıasporasyna oıdaǵydaı qoldaý jasap, onyń áleýetin óz ekonomıkasyna tıimdi paıdalana bilgende ǵana barynsha damyp, jan-jaqty órkendeıdi. Sol sebepti órkenıetti elderdiń bári de bul máselege aıryqsha kóńil bóledi. Mysaly, ózimizben kórshi Reseı 1999 jyly «Reseı Federasıasynyń sheteldegi otandastarǵa baılanysty memlekettik saıasaty týraly» zań qabyldap, arnaıy qarjy bólip, alys-jaqyn shetelderdegi otandastaryna qoldaý jasaýdy jan-jaqty júzege asyra bastady. Izraıl memleketi sheteldegi evreı mádenı ortalyqtaryna jan-jaqty kómek kórsetedi. Ońtústik Koreıa Almatydan bir mádenıet saraıyn satyp alyp, Koreı mádenı ortalyǵyna aınaldyrdy. Germanıa Qazaqstandaǵy jáne basqa da elderdegi nemis mádenı ortalyqtaryna naqty kómek berýde. Túrik Respýblıkasynda da dıasporaǵa qatysty barlyq másele memlekettik deńgeıde sheshilgen. Tipti Túrkıanyń dıasporamen aınalysatyn mekemesiniń jyldyq búdjeti 100 mıllıon AQSH dollaryna teń, qyzmetkerleriniń sany – 170 adam. Al Ázirbaıjanda dıaspora jóninde tikeleı Prezıdentke qaraıtyn memlekettik komıtet bar. Onda júzge jýyq qyzmetker jumys isteıdi, qajetti qarjy da tolyq qazynadan bólinedi. Qytaı Halyq Respýblıkasy da mundaı máselege aıryqsha kóńil bólýde. Mysaly, sońǵy kezde Qazaqstannyń ózinde birneshe qytaı mádenı ortalyqtary ashyldy.
Demek, Qazaqstan Respýblıkasy da shetelderdegi óz dıasporasyna jan-jaqty, naqty qoldaý jasaýǵa tıis. Sol arqyly shetelderdegi basym kópshiligi kásipkerlik pen bıznesti jaqsy meńgergen aǵaıynnyń áleýetin Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» strategıasynda belgilegen jalpyulttyq murattarǵa qosylatyn jańa kúsh retinde paıdalanýymyz kerek. Bir sózben aıtqanda, kósh túzelip, ulttyq murattarǵa quıylatyn tıimdi ınvestısıaǵa aınalýy tıis. Óıtkeni Qazaqstanǵa keletin árbir qazaq tek qana turǵyn sanynyń artýy emes, ol – eń aldymen eńbek kúshi, ulttyq oı-sana men salt-dástúrlerdi tasymaldaýshy jáne osynaý asa qajetti ekonomıkalyq, rýhanı qundylyqtardy eseleı damytýshy orasan zor kúsh.
Osy turǵydan Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń otyrysynda «İshki jáne syrtqy kóshi-qon problemalary týraly» másele arnaıy qaralyp, onda Úkimetke kóshi-qon máseleleri boıynsha biryńǵaı ókiletti organ qurý, halyqtyń kóship-qonystaný úderisin únemi boljap-baqylap otyrý, oralmandarǵa Qazaqstan azamattyǵyn alý merzimin bir jylǵa deıin qysqartý, etnıkalyq qazaqtardyń oqý merzimin azamattyq alý boıynsha Qazaqstanda turaqty turý merzimine jatqyzý, turaqty tirkeýdi ońtaılastyrý, oralmandardy jáne olardyń otbasy múshelerin beıimdeý men yqpaldastyrý tetigin jetildirý jóninde usynystar qabyldandy. Endi bulardyń bári tez arada qaralyp, jýyq arada zańǵa tıisti ózgerister engizilse, bári de retke keledi dep nyq senimmen aıta alamyn.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Qutmaǵambet QONYSBAI
