Memleketimizdiń alǵashqy qadamdaryna kýá bolyp qana qoımaı, ony aıdaı álemge pash etý mindetin moınyna alǵan tuńǵysh syrtqy ister mınıstri Tóleýtaı Súleımenov «Atameken» bıznes telearnasynda qonaqta bolyp, táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy tóńireginde suhbat berdi dep habarlaıdy abctv.kz
- Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderi búgingi urpaqqa qyzyq. Qalaı boldy alǵashqy qadamdaryńyz?
- Ol ýaqytta qıyndyq óte kóp boldy. Nege deseńiz, 1991 jyly ekonomıka jumys istemedi, qalyptasqan júıeniń bári ózgerdi, sondyqtan, aldymyzda kóp másele turdy. Tuńǵysh prezıdent saılanǵan Nursultan Nazarbaev bul máseleni qolǵa alyp, syrtqy saıasatty júrgize bastady. Biz endi syrtqy ister mınıstrligi bolǵannan keıin, aıtqan sózderin, usynystaryn barlyǵyn oryndaımyz. Kadr, ınfraqurylym, elshilik, konsýldyq ókildik, dıplomat bolǵan joq. Ol ýaqytta syrtqy ister mınıstrliginde 10-12 adam ǵana bar, maman daıyndaý úshin ýaqyt kerek. Sol kezdegi alǵashqy qyzmettesterim, joldastarym Máskeýde istep kelgender edi. Odan basqa, keńes úkimeti elshilikterinde istegen, solardyń barlyǵyn shaqyrdym. 20-25-teı adam kelip, maǵan kómektesti. Birtindep 700-800-ge kóbeıdi, mınıstrlikti osylaı kótergenbiz.
- Eshteńe bolǵan joq, taqyr jerden bastadyq dedińizder. Qaı baǵytqa basymdyq berdińiz?
- Eń birinshi, biz jerimizdi, ózimizdi kórsetýimiz kerek, álemge shyǵýymyz, OON-ǵa, OBSE-ge kirýimiz kerek. Kúzet joq, ushaq ta ol ýaqytta Almatydan áli ushpaıdy, Máskeý arqyly ushady. Qıyn másele kóp boldy. Iadrolyq qarý, sodan keıin shekara máselesi taǵy bar. Investısıa tartyp, ekonomıkany kóterý úshin syrtqy saıasatty júrgize bastadyq. Investorlar kelip, munaı, gaz óndirýge kiristi. Naryqtyq ekonomıka qurý kerek, al tájirıbe joq. Sondyqtan, biz shapqylaı berdik, Eýropaǵa, Azıaǵa bardyq, sol jaqtan úırendik. Oqydyq, izdendik, qalaı ekenin saraptadyq. Sóıtip, ózimizdiń Qazaqstannyń sara jolyn saldyq. Qazir bizdiń barlyq elmen-derlik terezemiz teń dep aıtýǵa bolady. AQSH prezıdenti Jorj Býsh quttyqtaý telegrammasyn jiberdi. Qytaı mınıstri kelip, hattamaǵa qol qoıdyq. Sonan soń Monǵolıa, Túrkıamen baılanys ornattyq.
- Alǵash táýelsizdigimizdi moıyndaǵan Túrkıa dep sanalady emes pe?
- Joq, ol durys emes. Túrkıamen 1992 jyldyń 2 naýryzynda qarym-qatynas ornattyq. Dál osy kúni birikken ulttar uıymyna kirdik. Mundaı alpaýyt uıym álemniń kóptegen elin jınaǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda, bir jyldyń ishinde ǵana sol uıymdy moıyndata aldyq.
Eki aptanyń ishinde barlyq qujatty daıyndap, oǵan prezıdent qol qoıdy. Ony Nú-Iorkke jiberdik. Bas hatshyǵa, qaýipsizdik keńesine jazyp, olar qarastyryp, 2 naýryzda bizdi múshelikke qabyldady. Sodan keıin jalaýymyz kóterildi sol jerde. Odan ári komıtetterge kirdik, anda kirdik, mynda kirdik, sóıtip, prezıdentimiz sóz sóıledi. Al bıyl taǵy bir qýanyshty jaǵdaı boldy. Ózderińiz bilesizder, uıymǵa múshe búkil memleket daýys berip, bizdi eki jylǵa qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi etti.
- Al bizdiń alǵashqy elshiligimiz qaı memlekette ashyldy?
- Eń birinshi elshilik 1991 jyldyń mamyr aıynda Nú-Iorkte ashyldy. Al maýsym aıynan bastap Vengrıa, Italıa, Fransıa, sonan soń Túrkıada ashyldy.
- Qazir ózge eldermen terezemiz teń bolyp kóringenimen, ózge eldermen qarym-qatynasymyz dıplomat retinde sizdiń kóńilińizden shyǵa ma?
- Osy 25 jylda kóp jumys atqaryldy. 100-den asa memlekette elshiligimiz bar. Ózimizde 50-den asa elshilik ashylǵan. Astanada, Almatyda konsýldyqtar bar. Qazaqstan dese, barlyǵy da biledi. Buryn eshkim bilmeıtin. Qazir, qudaıǵa shúkir, Qazaqstan álemde aty shyqqan memleket, óz ekonomıkasy, óz saıasaty bar, bedelimiz kóterildi. Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi boldyq, bizdiń avtorıtetimiz taǵy joǵarylady. Sondyqtan, birinshi mınıstr bolý baqyty buıyrǵanyna óte rızamyn. Kele jatqan meıram qutty bolsyn, bıyl 25 jyldyǵymyzdy toılap otyrmyz. Quttyqtaımyn! Aldymyzda áli kóp jumys bar.
Káýsar Aıapbergen
