Tomas Mordyń «Ýtopıa» kitabynyń jaryq kórgenine bıyl 500 jyl. «Ýtopıa», «antıýtopıa» degen termınderdi búgingi kúni bilmeıtin adam joq. «Ýtopıa» tarıhy jaıly www.bbc.com/saıtynda «Ýtopıaǵa» 500 jyl: ataqty kitap jáne onyń avtory týraly 10 dáıek» degen materıal jaryq kórdi. Materıaldy qyzyqty dep tapqan «Qamshy» saıty ony qazaqshaǵa aýdaryp, nazaryńyzǵa usynady.
1. «Ýtopıa» etımologıasyna toqtalsaq. Birinshi nusqa boıynsha u degenimiz (emes), topos degen (meken) ıaǵnı ómirde joq, qıaldan týyndaǵan meekn degen maǵyna beredi. Ekinshi nusqa boıynsha Eutopia-daǵy eu «kıeli, jaqsy» degendi bildiredi. Demek «kıeli, jaqsy meken».
2. «Ýtopıanyń» alǵashqy basylymy belgıalyq qalashyq Levenda jaryq kórgen bolatyn. Ony jarıaǵa shyǵarǵan Tomas Mordyń dosy Erazm Rotterdamskıı. «Ýtopıa» latyn tilinde sol Leven qalasynda dúnıege kelgenin de esterińizge sala keteıik. 1551 jyly avtordyń týǵan jerinde ol aǵylshyn tiline aýdarylyp, shyǵarylady. Ol kezde Tomas Mor da, Tomas Mordyń bas kezinde jankúıeri, qoldaýshysy, aqyr aıaǵynda kórseqyzary, jaýy koról Genrıh VIII de baqılyq bolatyn.
3. «Ýtopıanyń» dúnıege kelgen jeri (belgıalyq qalashyq) búginde «Ýtopıa» meıramy toılanatyn jer. Levende 2016 jyldyń qazanyna bastap 2017 jyldyń qańtaryna deıin Tomas Mor jáne onyń «Ýtopıa» týyndysyna baılanysty kórmeler, teatraldy qoıylymdar, konsertter, ekskýrsıalar uıymdastyrylýda.
4. Tomas Mor londondyq sottyń otbasynda týylǵandyqtan katolıktik te, zamanaýı da bilim alǵan jan. 26 jasynda aǵylshyn parlamentiniń depýtaty minberine kóterilgen azamat. Tomas Mor «Jasyryn keńestiń» múshesi, koról Genrıh VIII-niń speech writer-i (sóz sóıleý mátinderin jazýshy), elshi. Dıplomatıalyq qyzmet kezinde ol rysar ataǵyna ıe bolady. Sodan soń jalpy Palatynyń spıkeri atanyp, keıin memlekettigi eń mańyzdy tulǵalardyń biri Lord-kanslerge aınalady.
5. Koról katolısızmge jaqyn bolǵanda Tomas Mormen qarym-qatynasy jaqsy bolady. 1530 jyly urpaq syılaı almaǵan Ekaterına Aragonskaıamen ajyrasqysy kelgen korólge rım papasy Klıment VII ajyrasýǵa ruqsat bermeıdi. Jeke máseleden bastaý alǵan daýdyń nátıjesinde Anglıada katolıktiń serkovter men monastyrlar jabyla bastaıdy. Genrıh VIII katolısızmnen bas tartyp protestanttyq Anglıkandyq serkov qurady. Anna Boleın men koróldiń úılený saltanatyna seremonıany eretıkalyq dep baǵalap barmaǵan Tomas Mor koróldiń qaharyna iligedi. Sońynda Tomas Mor memleketke satqyn jasady degen aıyppen 1535 jyldyń 06 shildesinde basy alynady. 400 jyl ótkennen soń ıaǵnı 1935 jyly Tomas Mor Katolıktik serkovtiń uıǵarymymen áýlıeler qataryna jatqyzylady.
6. Tomas Mordyń taǵdyry kóptegen kitap, spektákl, kınotýyndylardyń ózegine aınalady. 1966 jyly Fred Sıneman Robert Bolttyń «A Man for All Seasons» pesasynyń jelisimen kıno túsiredi.
7. «Ýtopıa» degen kitapta katolık Tomas Mor katolısızm kanondaryna qaıshy keletin dástúrler jaıyn sóz qylady. «Ýtopıadaǵy» keıbir tyıymdar (serkov qyzmetkerleriniń otbasyn qurýy, áıel-sváshennıkter) Vatıkan úshin áli kúnge sheıin qozǵaýǵa bolmaıtyn jabyq qazan kúıindegi másele. «Ýtopıadaǵy» keıbir dúnıeler, mysaly, evtanazıa sıaqty (aıyqpas dertke shaldyqqan naýqastyń óz jáne jaqyndary qalaýymen jasandy ómirin toqtatý) lıberaldy degen memleketterde ǵana ruqsat etilgen.
8. Tomas Morǵa deıin de ýtopıa máselesi boıynsha da shyǵarmalar jazylǵan. B.ǵ.d. IV ǵasyrda jazylǵan Platonnyń «Respýblıkasy», qytaılyq Tao Iýánmınnyń «Persıkalyq qaınary», arab fılosofy Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» sonyń dáleli. Tomas Mordannan keıin de ýtopıa máselesi ózektiligin joımady.
9. Antıýtopıa degen termındi taza saıası maǵynada 1868 jyly aǵylshyndyq fılosof jáne ekonomıs Djon Stúart Mıll engizedi. 1605 jyly aǵylshny peıskopy Djozef Holdyń «alter et idem» satırasyn antıýtopıalyq týyndy deýge bolady. Sonymen qatar Júl Vernnyń «Begýmnyń bes júz mıllıony», Gerber Ýellstyń «Ýaqyt mashınasy» men «Aıdaǵy alǵashqy adamdary», Djek Londonnyń «Temir ókshesi», Djordj Orýelldyń «1984-i» antıýtopıalyq shyǵarmashalar. Djonatan Svıfttyń «Gýllıverdiń saıahaty» ǵana ýtopıa jáne antıýtopıa janrynan qurylǵan.
10. Ýtopıany saıası shynaıy shyndyqqa aınaldyrǵysy kelgender kóp boldy. Mordyń prınsıpi boıynsha Soltústik Amerıkanyń Karolına, Persılvanı, Djodjıa shtattary qurylady. Djordjıanyń memlekettik qurylymynda «agrarlyq teńdik» prınsıp bolatyn. Oǵan sáıkes kolonıster arasynda jer teńdeı bólinip beriletin. Ol jer sosyn satylmaıtyn jáne muragerlikke berilmeıtin. Izraıldiń kıbbýsalary áleýmettik ýtopıanyń aıqyn mysaly. Ótken ǵasyrdyń 60-y jyldary AQSH-tyń batysynda paıda bolǵan hıppı kommýndary da ýtopıanyń prınsıpterin negizge alady. Sosıalızmniń ýtopıalyq qaǵıdalaryn ómirge aınaldyrǵysy kelgen KSRO-nyń taǵdyryn jaqsy bilemiz.
Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly
