Belgili saıasatker Murat Ábenov «Qazaq tili men mádenıetiniń saqtalyp qalýynda Qytaıdyń jasaǵan qamqorlyǵy az emes ekenin moıyndaýymyz kerek» dep jazdy óz paraqshasynda. Ol óz jazbasynda basqa jeli qoldanýshysynyń myna jazbasyn qosa bólisti.
«Qytaı.
Meni bárin qytaı fobıasymen qorqytatyn qazaqtar tańǵaldyrady. Olardy jaýlap alýshy, jaýyz etip kórsetip jatady.
Olar, 1916-17 jyldary Qazaqtardyń jappaı Qytaıǵa bas saýǵalaǵanyn, 1920-30 jyldary da solaı kóshkenin umytyp júr. Shyndyǵyna keletin bolsaq, Qytaıda qazaqtar 1950 jylǵy qalpyna keltirýge deıin Shyńjańda úlken saıası ról oınady.
Sondyqtan da, kim Qytaımen qorqyta bastaıtyn bolsa, olardyń esine qazir Qytaıda 2 mıllıon qazaqtyń ómir súrip jatqanyn, ashtyq pen súrgin jyldarynda sol jaqtan pana tapqanyn esine salamyz.
Tipti lıngvıster men ǵalymdar Qytaıdyń qoldaýynyń arqasynda Qazaqtyń taza tili, mádenıeti men dástúri saqtalyp qaldy dep aıtady. «Qara jorǵa» bıiniń ózin alatyn bolsaq, ol bizge Qytaıdan keldi», - dep jazylǵan onda.
Iá, shyndyǵynda da bizge keıde qytaı fobıasyn qoldan týdyryp, boıǵa ádeıi úreı uıalatatyn syndy kórinedi. Qazaqta «qara qytaı qaptasa, sary orys ákeńdeı kórinedi» deıtin qıturqy maqal bar. Iaǵnı, Qytaı fobıasyn týdyrýshylar sol arqyly qazaqty «Reseıdi jaqsy kórýge májbúrleıtindeı». Sebebi, Qazaqstanda saıası hám ekonomıkalyq naryqqa Reseı tikeleı yqpal etip otyr. Prezıdenttiń te eń kóp baratyn jeri Máskeý, eń kóp sóılesetin kollegasy Pýtın. Bul turǵyda qazaq dalasyna ańyraıtyp aýyz salmasa da, reseılik agresıanyń áredik yqpalyn sezinýge bolady. Orys bıligi Orta Azıadaǵy eń iri seriktesin joǵaltyp almaýy úshin qytaı fobıasyn týdyrady.
Shyndyǵynda, Qytaılar biz oılaǵannan da qaýipti bolýy múmkin. «Qumyrysqasha eńbek etetin» halyqtyń «ıleýinde» ne bar ekenin tek ózderi biledi. Taýarymen álemdi «jaýlap» otyrǵan Qytaı úshin qaı elden bolmasyn «dos kóńil» men «ashyq qushaq» óte mańyzdy. Olar, jerge, elge qatysty saıası málimdemeler jasamaıdy. Tek taýaryn satatyn «tynysh bazardy» qajet etedi. Al, olardyń saltanat qurǵysy keletin búkil álem, onyń ishinde Qazaq eli de bar, Qytaıdyń ekonomıkalyq ústemdiginen shyndyǵynda da qorqady. Sondyqtan da kiriptar bola túspeýi úshin Qytaı fobıasyn qoǵamǵa jaıady.
Ras, Qytaıda qazaq mádenıeti men tili anaǵurlym jaqsy saqtaldy. Durysy saqtalǵan edi. Sońǵy jıyrma jylda olar úzdiksiz qytaılandyrý saıasatyn qolǵa aldy. Ony qandaı da bir zańmen aıǵaılap, attandamaı-aq, tek qytaı ultyn qonystandyrý arqyly júzege asyryp keledi. Sondyqtan da Qytaıǵa alǵys aıtýdyń qajeti joq sıaqty. Al, qazaqtar XX ǵasyrdyń basynda túrli jaǵdaılarmen qonys aýdarǵan bolsa, ol kezde qazirgideı shekara joq edi. Qytaılar qazirgi Shyńjańǵa tolyq ámir júrgize almaı otyrǵan. Stalın Orta Azıany qolda ustaý úshin Shyńjańnyń Qytaı terıtorıasynda qalǵanyn qup kórdi. Al, sol ýaqyttarda bas saýǵalap qytaı asqandar arasyndaǵy hám qytaıda ejelden turyp jatqan qazaqtar arasyndaǵy zıaly qaýym ókilderi de túgeldeı Qytaı repressıasynyń qurbany boldy. Sondyqtan, Qytaı Qazaqstan úshin saqtana syılasatyn el. Toq júremiz desek, tek júrgenimiz abzal.
Qarabýra Qultaı
