Aıdyń basynda, Aqpannyń 7-si kúni QR Ulttyq akademıalyq kitaphanasynda Túrki akademıasy halyqaralyq uıymynyń (TWESCO) Mońǵolıadaǵy kóne túrkilerdiń «Shıveet ýlaan» ǵuryptyq keshenine júrgizilgen «Táńirtaýdan Ótúkenge deıin: Uly dala kóshpelileriniń tarıhı-mádenı qazynalary» atty İİ halyqaralyq ekspedısıanyń ǵylymı jańalyqtary men qorytyndy nátıjeleri jurtshylyq nazaryna usynylǵan bolatyn.
Redaksıamyzǵa 2017 jylǵy 2 naýryzda saǵat 15.00-de Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıinde «Ejelgi túrikterdiń Shıveet ýlaan ǵuryptyq kesheni» atty orys, qazaq, aǵylshyn, mońǵol jáne túrik tilderinde jaryq kórgen ǵylymı basylymnyń tanystyrylymy ótedi degen taǵy bir aqparattyq hat tústi. Anyqtasaq Ulttyq mýzeıde ulyqtalǵaly otyrǵan dabyraly kitaptyń avtorlary jıendik áreket jasap, áriptesteriniń daıyn turǵan ǵylymı nátıjelerine sýyq qolynsuǵypúlgergen syndy.Avtorlardyń birazy Ulttyq mýzeıdiń qyzmetkeri eken.Qamshy.kz tilshisi «Shıveet ýlaandaǵy» ekspedısıanyń qazaqstandyq tobynyń jetekshisi, belgili túrkolog ǵalym Nápil Bazylhannan atalǵan ekspedısıanyń qyzyǵy men qıyndyǵy týrasynda suhbat aldy.
Qurmetti Nápil Bazylhanuly, sizderdiń ótken jyldyń jazynda Mońǵol saharasynda ekspedısıada bolyp qaıtqandaryńyz týraly jurt habardar. Ekspedısıa týraly suramas buryn áńgimeni ózińizdiń Túrkologıa ǵylymyna qalaı kelgenińizden bastasaq?
Men, ǵylymı jumysymdy bastaǵanda akademık Ramazan Bımashuly Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtyna qabyldanyp uzaq jyldar ǵylymı qyzmetker bolyp istedim. Qazir Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde Qazaqstan tarıhy kafedrasynda aǵa oqytýshy qyzmetkerin atqaryp júrmin. Túrkologıa salasyna zertteý júrgizgenime kóp jyldar boldy. Óıtkeni bul salaǵa barý úshin, jalpy ǵylymı zertteý júrgizý úshin, Túrkologıamen shuǵyldaný úshin ákem mońǵol tilin bilýiń kerek degen edi. Odan soń Altaı tilderin bilý úshin japon, manchjýr tilin bilýiń kerek dedi. Ákemizdiń tárbıesin aldyq, sózin tyńdadyq, qasynda júrip óstik. Ózimiz de sol kıeli mekende týǵandyqtan ba, tastardy kórip, tarıhtan habardar bolyp óstik.
Ákem Marqum Bazylhan Buhatuly qazaq-monǵol, monǵol-qazaq sózdigin jasaǵan adam. Altaı tilderi tórkindestigi teorıasy sulbasy boıynsha «qazaq-monǵol tilderi týys pa, týys emes pe?» degen suraqty ǵylymı turǵydan dáleldegen. 40 jyl zerttep bir-aq sóılemqorytynydysy «Qazaq jáne mońǵol tilderi lıngvısıkalyq turǵydan bir tektilden órbigen týys tilder» degen qorytyndy jasaǵan. Ony dáleldeý úshin 65-70 myń sózdik qoryn zerttep otyryp, fonologıasyn, etımologıasyn, morfologıasyn salystyryp shyqqan. Mysaly, bizdiń júrek degen sózdi mońǵoldar júrik deıdi. Túbirimen qýalap kelgende 3500 túbir sózdiń 1500-i týra sáıkesedi. Maldy mal, tóldi tól, aıǵyrdy ajyryq deıdi. Sóıtip qazaq-mońǵol tiliniń týys ekenin sózsiz dáleldep shyqqan.
Oqyrman úshinBazylhan Buhatuly (9 mamyr 1932 jyly týǵan, Mońǵolıa, Baıan-Ólgeı aımaǵy, Aqkól aýyly) – ǵalym, fılologıa ǵylymdarynyń doktory (1993), profesor (1995). Ol túrki-mońǵol, qazaq-mońǵol tilderiniń qatynasyn dıahrondyq, sınhrondyq lıngvısıka negizinde zerttep, shyǵý teginiń birligin dáleldedi. Mońǵolıadaǵy qazaqtardyń tarıhyna, tiline, aýyz ádebıetine, ádet-ǵurpyna qatysty derekter jınap, Baıan-Ólgeı aımaǵynda Mońǵol Ǵylym Akademıasynyń qazaq bólimshesin ashýǵa at salysty.
Áke tárbıesinen keıin, bilim alǵan soń ózimiz de ǵylymı zertteýlerimizdi júrgize bastadyq. Keıin Qazaqstanda aspırantýrada oqyp, doktor, profesor Nurjamal Oralbaı men Erden Qajybek syndy túrkolog ǵalym aǵa-apalarymyzdyń arqasynda ǵylym kandıdattyǵyn qorǵadym. Odan keıin Shyǵystaný ınstıtýtynda Túrkologıa, Monǵoltaný salasy boıynsha kóp jobalarǵa qatystym. Sodan soń baryp salystyrmaly zertteýlerde kóp jumystar atqardym. Doktor, profesor Merýert Ábýseıitova doktorlyq dısertasıamnyń jetekshisi boldy. Biraq doktorlyqty qorǵaı almadym. Ol kezde Bolon kelisimi boıynsha jańa erejege saı doktorlyq dısertasıalyq keńesterdiń bárin japty.
Meniń taqyrybym «Kóne túrik jazba eskertkishteriniń tarıhı derektanýlyq zertteýleri» boldy. Bir jaǵynan fılologıa ǵylymynan kandıdattyǵyn qorǵadym, tarıhtan qorǵaı almadym. Biraq, túriktaný,mońǵoltaný boıynsha salystyrmaly zertteýler júrgizemiz. Túriktanýda jazba eskertkishter – salasy boıynsha naqtytóltýma tarıhı týyndy bolǵandyqtan mańyzdylyǵy zor bolady. Tasqa qashalǵan, Kúlteginniń eskertkishinde jazylǵandaı máńgilik tasqa – bengý tashqa «Urpaqtan urpaqqa umytpańdar» dep jazyp ketken. Máńgilik el – degenińiz sol Kúlteginniń jazbasynda, Bilge qaǵannyń eskertkishinde jazylǵan. VII-VIII ǵasyrdan týyndaǵan ıdeıa. Babalardyń danyshpandyǵyn, suńǵylalyǵyn qarasańshy. Iaǵnı zerttegen taqyrybymyz tereń ári keń. Meniń naqty salam «Derektaný men tarıhı zertteý ádistemeleri». Dereksiz tarıhty jaza almaısyń. Tarıhı derek – tarıhshylardyń eń birinshi bilýge tıisti alǵysharty, súıenetin tıanaǵy. Sol baǵyt boıynsha zertteý júrgizip keldik. Kóp jyldar boıynda Mońǵolıa, Reseıdiń Hakasıa, Tyva, Qyrǵyzstanda dalalyq ekspedısıalyq zertteýler júrgizgen tájirıbemiz de barshylyq.
Sizder jaqynda tanystyrylymyn jasaǵan «Shıveet ýlaandaǵy» ekspedısıa qalaı qolǵa alyndy?
Ózderińiz biletindeı jaqyn jyldaryHalyqaralyq Túrki akademıasy quryldy. Eýrazıa degenińiz túrki halyqtarynyń tarıhy degen sóz. Elbasymyzdyń bastaýymen, 4 memlekettiń prezıdentteriniń qoldaýymen úlken Halyqaralyq Túrki akademıasy qurylyp, biraz aýqymdy hám mańyzdy sharalardy júzege asyryp keledi. 2014 jyly halyqaralyq Túrik akademıasyMońǵolıa Ǵylym akademıasymen memorandýmǵa qol qoıǵan. 2015 jyly Monǵolıanyń Tarıh jáne Arheologıa ınstıtýtymen kelisimshart jasaıdy. Nege Mońǵolıa degende, Mońǵolıa – bizdiń Kúltegin, Bilge qaǵan atalarymyzdyń meken etken baǵanaly orda, basty Atajurttyń biri. Kóne túrkiniń saıası ortalyqtardyń biri. Árıne, Qazaqstanda da muralar bolǵan. Qorǵastyń ózinde Nırı qaǵannyń ǵuryptyq kesheni bar. Qazir Qytaıdyń terıtorıasynda qalyp ketti. Taraz, Sýıab, Otyrar sonaý túrik dáýirinen belgili iri qalalarymyz.
Jasalǵan kelisimshartta «Shıveet ýlaan kóne túrki ǵuryptyq keshenin» úsh jyl boıy keshendi zertteý bekitilgen. Zerttelip, artynan ashyq mýzeıge aınalýy kerek. Túrik qaǵandarynyń, nemese Shyńǵysqan dáýiri qaǵandarynyń beıitteri men múrdeleri áli kúnge deıin tabylǵan joq. Bul neni bildiredi? Bul bir qupıa. Ǵylymı, tarıhı jumbaqty bildiredi. Tabyla qalsa, bizdiń tarıhtyń úlken qaınarkózi bolady. Sondyqtan da Halyqaralyq Túrki akademıasy Mońǵolıanyń Tarıh jáne Arheologıa ınstıtýtymen kelisimge otyrǵanda kóne túrkilik muraǵa baı saltanatty Shıveet Ýlaan degen eskertkishte ǵylymı zertteý jasaýdy maqsat etti.
Shıveet Ýlaan – jerdiń aty. Maǵynasy qorǵandy qyzyl taý. Sýretten de qarasańyz, shynymen de qyzyl taý. İshinde qorǵany bar. Mońǵolıanyń Bulgan aımaǵy Baıan-Agt sumyny Sharga baq alqaby,sumyn ortalyǵynan 25 km jerde ornalasqan Hanuı, Kúnúı degen qosózenniń quıylysyna kire bergen tumsyqta eki jaǵy bıikteý kelgen,orta tusy alasalaý tóbede.
Ekinshisi,Hanuı, Kúnúı degen kóne dáýirden kele jatqan, kóne túrik eskertkishinde jazylǵan ózen sol Shıveet Ýlaanǵa óte jaqyn jerden aǵyp jatyr. Áli kúnge deıin 15 ǵasyr burynǵy atymen atalady. Orhon, Selenga ózeni de kóne ataýyn saqtap qalǵan. Mysaly orystar men qytaılar jer attaryn tez ózgertip jiberedi. Al, kóshpendi halyq jer attaryna ata-babanyń arýaqty jerleri dep tıispeıdi. Mysaly, bir kezde Vernyı atalyp aty qaıta túzelgen Almatynyń ózi Shaǵataı dáýirinen kele jatqan myń jyldyq ataý.
Kıeli jerlerde arheologıalyq qazbalar júrgizý de ońaı sharýa emes. Oǵan halyqaralyq kelisim kerek. Sondyqtan Halyqaralyq Túrki akademıasysaıası turǵydan da, halyqaralyq normalarǵa da saı zańdy kelisimshart jasasyp, biz 2016 jyly 2 shilde men 28 tamyz aralyǵynda eki aı ýaqyt qazba júrgizdik. Bul alǵashqy aýqymdy qazba zertteýlerdiń biri. Kelisim shart úsh jylǵa jasalǵan. Bul jerdi zertteýge alǵash ıdeıa tastaǵan Dovdoın Baıar degen túriktanýshy arheolog ǵalym bolǵan. Ol kisi júrgizgen qazba jumystarynda Bilge qaǵannyń altyn tájin tapqan arheolog.
Qazba jumystaryna qansha adam qatystyńyzdar?
Ekspedısıaǵa Monǵolıa jaǵynan 6 tanymal arheolog ǵalym 12 stýdentimen qatysty. Olar halyqaralyq ekspedısıalarǵa talaı qatysyp, shynyqqan, keminde 5 jyldyq dalalyq-ekspedısıalyq tájirıbesi bar bilikti ǵalymdar. Biz jaqtan men, Qaqarbek Ómirov boldyq. Ashyq aspannyń astynda eki aı jatyp zerttedik.
Bir aıta keterligi, akademıaǵa úlken alǵys. Qazba ekspedısıasy aıaqtalar tusta Shıveet Ýlaanda dalalyq semınar ótkizdi. Oǵan ázerbaıjannan, bashqurttan, tatardan, tývadan, túrikten búkil túrik áleminiń ǵalymdary keldi. Olar kelip, ana jerde ǵajap senarı ótkizdik. Sonda monǵol aǵaıyndar «endi kóshpendiler bir birikti ǵoı, bundaı jıyn búkil dúnıejúzinde bolǵan emes» dep tebirendi. Úlken kezdesý, ǵajaıyp semınar boldy. Halyqaralyq Túrki akademıasynan kóp ǵalym keledi degende monǵoldar ózderi jaqsylap daıyndaldy. Konsertin qoıyp, ákiminen bastap shopyrǵa deıin bárin ázirlenip, qoıyn soıyp, qymyzyn quıyp, ystyq yqylas kórsetti. Qazba jumystardy kórip kelgen ǵalymdardyń jylap-eńiregenderi boldy, tipti kóńilderi tolqyp, tebirenisten atqa minip alyp ary-beri shapty. Aqyndyq kózben qarasań sıpaty bólek, baǵasy asqaq jumys isteldi.
Qazba zertteýdiń alǵa qoıǵan maqsaty ne?
Ǵuryptyq keshender degenmen áli kúnge deıin múrde tabylmaǵan. Úlken bılik ıeleriniń, qaǵandardyń, patshalardyń múrdesi shyǵýy múmkin. Basty maqsatymyz qorymnyń qurylym-bitimin anyqtaý boldy. Óıtkeni, bul kóne túrki dáýiriniń bitim-bolmysy jaǵynan qaıtalanbaıtyn erekshe kesheni. 60-tan astam rý-taıpa tańbasy, 30-ǵa jýyq tas músinderi bar, taýdyń tóbesinde, eki ózenniń qıylysynda ornalasqan. Biz eki aıda birlesip sátti jumys atqardyq. Keshen qurylysynyń jalpy kólemi 120×45 metrdi quraıdy. Jalpy qurylymy taspen qalanǵan, tórtburyshty sozylyńqy pishindi 11 kishigirim munaraly qamal qabyrǵalardan turady. Arheologıalyq zertteý barysynda 9 adam beıneli, 4 jyrqysh ań beıneli, 1 qozyly qoı beıneli, 3 qoshqar beıneli tas músinder zertteldi. Qazba jumystaryn qaqpa jaǵynan bastadyq. Munan bólek, bir ǵajaby bas qurylystyń 8 qyrly bóliginiń tórtburysh tekshe irgetasty. Qazaqta «segiz qyrly, bir syrly» deıtin sóz bar. Qazaqtyń sózderi jaıdan jaı shyqpaǵan. Maqal-mátelderde kóp nárseniń syry qalǵan. Tarıhtyń, turmystyń óziniń bolmysynan týǵan. Eki aılyq qazba jumysynda osy eskertkishtiń birinshi qyryna deıin bardyq. Qazba jumystary qaqpadan bastalyp, keshenniń ishine ilgerileı endi. Segiz qyrly keshenniń bir qyrynyń ózi jeti metr. Bıiktigi on neshe metr bolýy yqtımal.
Monǵolıa albaty kezkelgen mekemege, tarıhshyǵa, arheologqalısenzıa bere bermeıdi.Halyqaralyq Túrki akademıasy shart jasasyp, júrgizip otyrǵan qazba jumystaryn Monǵolıanyń mádenıet jáne ǵylym mınıstrligi qadaǵalap otyrdy. Ókilderi jıi kelip, tekserip ketip turdy. Qazyp zerttegende qaqpa tusynan hanzadanyń jańa tas músinin taptyq. Tas qamaldy alańdy qazba jumystaryn aıaqtap qaıtarda qum toltyrylǵan qanarmen jaýyp kettik.
Ǵuryptyq keshennen qandaı ǵylymı oljalarǵa keneldińizder?
Ǵuryptyq keshennen tańba tas bar. Ol bir ǵajap dúnıe. Qazirgi sany boıynsha 50-ge jaqyn rý taıpanyń tańbalary bar. Bul tańbalar keshenniń qaı dáýirge tıesili ekeninen habar beredi. Burynǵy zertteýlerde ondaı anyqtalmaǵan. Sýretten kórgenińizdeı tas músinder bar. Tastan jasalǵan. Qozy men qoıdyń, arystannyń músinderi bar. Jergilikti eldiń aıtýy boıynsha onda kóptegen tas eskertkishter bolǵan. Endi bir qyzyǵy, eki ózenniń qıylysynda jartastardan osy keshendegi tańbalardan aınymaıtyn basqadaı tańbalardy taptyq. Bular dál sol ǵuryptyq keshende asa laýazymdy bılik ıesiniń, qaǵan patshanyń bolǵandyǵynan anyq habar beredi. Hanuı, Kúnúı Selengaǵa aǵady. Selenga Baıkólge quıady.
Biz osy qazba jumysyn jasap tamyzdyń aıaǵynda qaıtyp keldik. Odan soń esep jasadyq. Ózińiz aıtyp otyrǵandaı Halyqaralyq Túrik akademıasynda Astanada úlken tanystyrylymy boldy. Monǵol tarapy Ulanbatyrda monǵolsha jarıalady. Qazaqtardyń jarıalaǵanynda da, monǵoldardyń jarıalaǵanynda da ekspedısıa músheleriniń esimderi tolyq berilgen. Olar –D. Qydyráli, D. Seveendorj, N. Bazylhan, A.Enhtór,S. Dalantaı, S. Býıanhıshıg, K. Ýmırov, N. Mónhbat. Biraq sol shildeniń ystyǵyna kúıip, «ınemen qudyq qazǵandaı beınetpen» túıirlep tas pen qumdy topyraqtan alaqanmen arshyǵan azapty qazba jumysymyzdy suǵanaqtyqpen ıelenip kóńildi sýytty kóre almas qazaq...
Ol qaı qazaq boldy «daıyn asqa tik qasyq» bolǵan?
Bizdiń ataqty, belgili arheolog ǵalymymyz Zeınolla Samashev biz baryp zerttegen keshenge biz ketken soń izimizben qaıtadan barǵan. Ol kisi buryn da kóp ekspedısıa jasaǵan. Alaıda osy ekspedısıasy eshbir kelisim-shartsyz, zańsyz, ruqsatsyz. Tipti jergilikti ákimder beısaýat júrgen olarǵa shtraf salypty. Bizge «mynalar munda qańǵyryp júr» dep habarlady. «Kirme dep edik, sózimizdi tyńdamaı kirip ketti, biz polısıa shaqyryp, shyǵaryp jiberdik» dedi. «Búkil nársesin alyp qalýǵa tıisti edik, qazaqtar bolǵan soń qoıa berdik»dedi. Óıtkeni Halyqaralyq Túrki akademıasy men Monǵolıa jaq jasaǵan kelisim shartta úshinshi tarapqa jol berilmeıdi degen. Ol – dúnıe júzine belgili qaǵıda. Mysaly bizdiń artymyzdan japondardyń nemese nemisterdiń, kóp ǵalymdardyń kelýine bolady ǵoı. Mysaly, nemister men monǵol birigip Qaraqorymdy qazyp jatyr. Ordabalyq degen úlken qalany zerttep jatyr, oǵan eshkim jolamaıdy. Baryp kóre alasyń, biraq sýretke túsirýge, sýretin jarıalaýǵa esh qaqyń joq. Ondaı qaqyń bolý úshin kelisim-shart jasaýyń kerek. Halyqaralyq tártip degen bar emes pe?! Qarapaıym ǵylymı etıkany buzyp, zańsyz, eshbir kelisim-shartsyz, qandaı da bir ruqsatsyz qazba júrgizilip jatqan obektige baryp suqtaný qaı sasqandyq?! Olar tipti keshenniń ústine kólikpen shyǵyp, jádigerlerdi taptap ta ketken. Burynnan keshende bolǵan eki tasmúsindi julyp alyp sýretterin alǵan eken.
Negizgi ıdeıamyz – bul keshenniń qurylymyn tolyq anyqtaý. Bunyń bizdiń tarıh úshin máni men mańyzy zor eskertkish. Bastap qazba júrgizgen –Halyqaralyq Túrik akademıasy. Ony tastap ketken joq, jalǵastyratyn eki jyldyq jumysy bar. Endi oǵan siz kelip kıligetin ne qaqyńyz, quqyńyz bar? Qolyńyzda bir tal ruqsatnama qaǵaz joq. Soǵan qaramastan jaqynda bir kitap shyǵarypty. Biraz betterin qarap, tekserip kórdik. Tipti bizdiń qazba jumysty dronmen sýretke túsirip, arasynda bizdiń sýretterdi de paıdalanyp ketipti. Endi sony kitap etip jarıalap jatyr. Bul halyqaralyq daýǵa ulasady. Monǵol arheolog ǵalymdary bizden buryn bilip, bizge telefon soǵyp renjıdi. «Nápil bul ne?» deıdi...
Zeınolla Samashevten basqa zańsyz ekspedısıaǵa kimder qatysqan?
Zeınolla Samashev bolsa Seveendorj degen bizdiń ekspedısıada bolǵan ǵalymdy ózderine qosyp alǵan. Ol kisi IýNESKO kóleminde ataqty, Monǵolıanyń birinshi arheolog ǵalymy. Ony da aldap sýlaǵan. Jarıalaǵan kitaptaryna avtorynyń biri retinde ol kisini kórsetip qoıypty. Seveendorjyny ózderimen qosyp aldap-arbap alyp barǵan. Bizdiń ekspedısıaǵa qatysqan ǵalymdardyń basqalary ol kezde basqa arheologıalyq zertteýmen júrgen. Seveendorj úlken aqsaqal, akademık. Ol kisi jamandyq oılaǵan joq. Qazaq aǵaıyndarymyz qaıta keldi dep oılap qalsa kerek.
Zeınolla Samashevtiń janynda óz shákirtterinen Aqan Ońǵar men Aıdos Shotpaev bolǵan. Aqan Ońǵar Ulttyq mýzeıdiń «Halyq qazynasy» ınstıtýtynyń dırektory. Kıeli shańyraq Ulttyq mýzeıdiń maman qyzmetkeri mundaı qymqyrý-jymqyrý áreketke barýy rasymen qynjylarlyq jaıt emes pe?! Oleg Bılalov degen fotografty ertken. Tórteýi kitaptyń avtorlary eken. Samashev bastaǵan ǵalymdar ol keshendi baryp ruqsatsyz zertteýge tıisti emes. Sýret alýǵa da quqyǵy joq. Odan keıin Seveendorjynyń atyn paıdalanyp, ózderine kitabyna syrttaı qosypty. Jaqynda tanystyrmaq eken. Seveendorj aqsaqalǵa qońyraý shalyp suradym, ol kisi «Nápil sen bilesiń, kitapqa atymdy qos dep aıtpaımyn, maǵan qajet te emes, qos dep aıtpadym da» deıdi. Biz júrgizgen qazba jumys ornyna izimizben baryp syrtymyzdan buqpantaılap jazǵan Samashevtiń kitabynda arheologıalyq qazbamyz týraly tym bolmasa bir silteme joq. Halyqaralyq Túrki akademıasy, Mońǵolıa tarıh, arheologıa ınstıtýtynyń birlesken qazbasy týraly bir aýyz sóz joq. Z.Samashev «Shıveet ýlaanda eshqandaı arheologıalyq qazba jumys júrilmegen» dep jazypty. Jumǵan aýzyn ashpapty, kózi eshteńeni kórmepti. Biraq biz júrgizip ketken qazba zertteýdiń nátıjesin, keshenniń ashylǵan qabyrǵalarynyń qalandysynyń fotosýretterin kitabyna tutastaı basypty. Osylaısha avtorlar ǵylymı ádeptilikti aıaǵymen taptap, derekterdi qasaqana burmalap, qyms etpeı fálsıfıkasıa jasaǵan. Biz óz qazba jumysymyz týraly prezentasıa jasap qoıǵanbyz. Biz qazba jumysyn jasaǵanda ol alańda bizden basqa eshkim bolǵan joq. Qazba jumysy týraly sýretter tek bizde ǵana boldy. Bulardyń jarıalaǵan kitabynda sýretterdi tek dronmen ala bergen.
Zeınolla Samashevpen birge zertteý jasaǵan kezimiz de boldy. Úlkenimiz dep syılaǵan bolaıyq, qazaq bolmysqa salyp jaqsy dep qoıa salaıyn deısiń. Biraq arjaǵynda halyqaralyq kelisim-shart tur. Biz zerttegen kitapta tek qazaqtardyń aty turǵan joq, bes birdeı ǵalymnyń aty tur. Bular osyndaı áreketi arqyly ǵylymı etıkany turpaıylyqpen buzyp, áriptesteriniń eńbegine topyraq shashqan. Halyqaralyq avtorlyq quqyq týraly zańdardy buzyp, eki eldiń bolashaq ǵylymı baılanysyna syzat túsiretin daýly másele týyndatqan. Mońǵolıa Tarıh, arheologıa ınstıtýty bul máselege narazylyq bildirýde. Mundaı suǵanaqtyq áreket arheologıa tarıhynda bolmaǵan jıirkenishti oqıǵa dep bas shaıqap otyr. Bedel shashyp, bet satyp alǵan ataqtan, zańdy basyp, ardan bezip zerttegen ǵylymnan, ǵalymnan ne qaıyr? Álde qyzǵanǵanshaqtyq pa, ishtarlyq pa, aqsaqal basymen istegeni túsiniksiz...
Ókinishti jaǵdaı eken, árıne. Jýyqta Elbasy QR UǴA 70 jyldyq mereıtoıynda akademıkterge kezdesýinde plagıattyq áreketke qatań toıtarys berý kerek ekendigin beker eskertpegen-aý. Bul zertteýdiń bolashaǵy ne bolady?
Bireýdiń ǵylymı tabysyn syrttaı ıemdelý jaqsy qasıet emes. Meshkeı degen ataq jaman degen. Mońǵolıalyq áriptester jaǵasyn ustap otyr. Shıveet ýlaan zertteýi kelisim-shart boıynsha bıyl da jalǵasyn tabatyn bolady. Keshenniń irgesin, qorǵanyn, mádenıet qabattaryn tolyq teksermekpiz. Halyqaralyq Túrki akademıasy, Mońǵolıa tarıh, arheologıa ınstıtýty ǵalymdar tobynyń jumysy arnaıy jospar boıynsha bekitilgen. Qoldaýshylarymyz da mol. Eń bastysy zertteý alańyn kózimen kórgen halyq rıza, zıaly qaýym da úlken úmitpen qarap otyr. Akademıa jas daryndy túrkolog mamandardy qoldap, jańa býyn mamandardy daıyndap keledi. Bıyl jazda mońǵolıalyq áriptes ujymdarmen qupıasy mol, tarıhı tamyry tereń, kúrektiń ushy tımegen qasıetti oryndarda taǵy da zertteýler jasalatyn bolady.
Qurmetti Nápil Bazylhan, Tushymdy áńgimeńizge kóp-kóp raqmet, ózderińizge ǵylymı tabystar tileımin!
Ózińizge de raqmet! Shıveet Ýlaan ekspedısıamyz kezinde qonaq bolyp, tanysyp ketýge de shaqyramyz.
Suhbattasqan Nurǵalı Nurtaı
