Sot ta qatelesedi... Jýrnalıske shyǵarylǵan úkim osyny meńzeıdi
Ótken jumadan beri áleýmettik jelide, aqparat quraldarynda shymkenttik jýrnalıs –bloger Araı Esenbektiń 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna sottalǵany jarıalanyp jatyr. Jasyratyny joq, sońǵy kezderi elimizde, onyń ishinde Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynda tórtinshi bılik ókilderiniń, áleýmettik jeli belsendileriniń temir torǵa toǵytylýy tańsyq dúnıe bolýdan qalǵan. Biri jyrtylǵan týdy túsirip, bas dárigerden aqsha talap etkeni úshin sottaldy. Biri qolyndaǵy kýáligin paıdalanyp, árkimdi qorqytqany úshin tıisti jazasyn aldy. Jala jabý boıynsha 10-20 kún ákimshilik qamaýǵa alynǵandar da jeterlik. Alaıda bul joly jýrnalıske shyǵarylǵan sot úkiminiń bólekteý bolyp turǵany ras.
Sottalýshy Araı Esenbek buǵan deıin jergilikti, respýblıkalyq telearnalarda tájirıbe jınaǵan, sońǵy ýaqytta ınternet saıtta jumys istep júrgen, ózindik pikiri bar, ótkir jazatyn kásibı jýrnalıs (ýaqtysynda qala ákimi Murat Áıtenovtiń baspasóz hatshysy qyzmetin de atqarǵan). Oǵan qatysty qozǵalǵan qylmystyq is kásibı mindetin atqarýmen baılanysty. Kópshilik Araı Esenbek bopsalaýshylyqpen aınalysty degenge kúmán keltiredi. Ony arandatýshylyqtyń qurbany boldy degen pikirler de bar. Sondyqtan biz keshegi kúni Araı Esenbekke qatysty Shymkent qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq sotynyń shyǵarǵan úkimimen tanysyp, máseleniń mán-jaıyna úńilip kórgen edik.
Sonymen jýrnalıs týraly qoǵamdyq pikir ne deıdi? Sot ne deıdi?
Birden aıtaıyq jýrnalıske shyǵarylǵan úkim ádiletsiz deýshiler kóp bolyp tur. Ádiletsiz deıtin pikir týyndaý sebebi osy iske tóraǵalyq etken sýdıa mańyzdy degen aıǵaqtardy nazaryna almaǵan. Keıbir sózderge qısynsyz qate tujyrym jasaǵan. Qysqasy, istiń mán-jaıyn beıtarap tarazylaýdan góri qaralaý jaǵyna basymdyq bergen sıaqty.
Byltyr qazanda jýrnalıs A.Esenbek jubaıynyń atyna tirkelgen ınternet portalda Shymkent qalasy ákimdigine qatysty syn materıaldar jarıalaǵan. 1 qarashada osyǵan qatysty «mindetine ımıjdik máseleni alyp júrý, BAQ-taǵy jarıalanymdarǵa tıisti túrde áreket etý kiretin» Shymkent qalasy ákiminiń keńesshisi (keıbir derekterde shtattan tys keńesshi) bolyp isteıtin azamatsha Araı Esenbekke habarlasqan. Qaıtalap aıtaıyq, keńesshi jýrnalıske ózi shyqqan. Iaǵnı ekiaradaǵy dıalogtiń órbýine keńesshiniń ózi bastamashy bolǵan.
İstiń mán-jaıyna qaraǵanda, jýrnalıs jalpy keńesshimen buǵan deıin de tanys-bilistikte, qyzmettik qarym-qatynasta bolǵan. Tipti keıde onyń ótinishi negizinde saıttan syn materıaldardy alyp tastap otyrǵan. Ekiaradaǵy áńgimede A.Esenbek keńesshige bıylǵy tenderde ýáde etilgen qarajattardy tolyq ala almaǵanyn, qazirgi ýaqytta qarjylyq másele týyndaǵanyn alǵa tartyp, problemany demeýshiler arqyly sheship berýin ótingen. A.Esenbek sotta ózi múshesi sanalatyn jýrnalıserdiń áýesqoı fýtbol komandasyna ákimdik tarapynan buryn da osylaı demeýshilik jasalǵanyn málim etken. Iaǵnı, jýrnalısiń máselesin demeýshiler arqyly sheship berý buǵan deıin de bolǵan. A.Esenbek sony qaıtalaýdy suranǵan. Naqty aqsha talap etpegen. Alaıda 4 qarashada keńesshi quzyrly organdarǵa aryzdanǵan. A.Esenbekke qatysty jasyryn tergeý áreketteri bastalǵan.
Qarashada keńesshi jýrnalısi qaladaǵy kafelerdiń birine kezdesýge shaqyrady. Kezdesýde ol Araı Esenbekke ótinish aıtyp, saıtqa shyqqan bir-eki «negatıv» materıaldy kórinbeıtin etip tastaǵan. Osydan keıin keńesshi ústeldiń ústine aqsha salynǵan paketti qoıǵan (onyń az bóligi shynaıy aqsha, qalǵany mýláj bolǵan). Jýrnalıs aqshany alýdan bas tartqan. Nege? Osy jaǵdaıdyń ózi A.Esenbekte aqsha talap etý, qorqytyp alý nıetiniń bolǵanyn joqqa shyǵarady emes pe? Budan soń jýrnalıs pen keńesshi syrtqa shyǵady. Jýrnalıs kóligine otyryp ketip bara jatqan kezde aqshany almaq bolǵanǵa uqsaıdy. Alaıda keńesshi qolyndaǵy paketti jýrnalıske bermegen. Taǵy da túsiniksiz jaǵdaı. Onyń dál sol kezde aqshany A.Esenbekke berip, artynsha qolyna kisen saldyrýyna ne kedergi boldy?
6 qarashada keńesshi jýrnalıske habarlasyp, aqshany qalaı berý qajettigin suraǵan. Ol anasynyń «Kaspı goldyn» beredi. A.Esenbek sotta munyń sebebin sol kezde Taldyqorǵan qalasynda fýtboldan jýrnalıserdiń týrnıri ótetin bolyp, ózi sol boıynsha ákimdikten komandasyna demeýshilik kómek suraǵandyǵyn, aýdarylatyn aqsha sol demeýshilik kómek dep túsingenin aıtqan. Alaıda sot jýrnalısiń osy aıtqandaryn, dáliregi onyń ákimdikten demeýshilik kómek alǵan-almaǵanyna, sol kezde Taldyqorǵanda jýrnalıserdiń fýtbol týrnıri ótken-ótpegenin zerttemegen sıaqty. Nege? Ǵalamtorda jarıalanǵan málimetterge qaraǵanda, bir aptadan keıin 15 qarashada Taldyqorǵanda rasynda da jýrnalıserdiń dástúrli týrnıri ótken jáne oǵan Shymkentten arnaıy komanda qatysqan.
Keńesshi aldymen termınal arqyly jýrnalısiń bergen shotyna 990 myń teńgeni aýdarady. Qalǵan aqsha tehnıkalyq aqaýlarǵa baılanysty ótpeı qalǵan. Ol qalǵanyn jýrnalıske basqa bir adam arqyly berip jiberýge ýáde etken. Oqıǵanyń uzyn-yrǵasy osy ǵana. Arǵy jaǵy kópshilikke belgili. Artynsha bir top polısıa qyzmetkerleri jýrnalısi úıinen tap bir qaýipti qylmyskerdi ustaǵandaı, alyp ketken. Erteńine jýrnalıs pen keńesshi arasyndaǵy áńgimeler ınternetti kezip ketti. Alaıda bul aýdıojazbalardyń qıylǵany, kesilgeni baıqalady, tek jýrnalısiń aıtqandary ǵana berilgen. Ol istiń mán-jaıyn tolyq ashpaıdy.
Al istiń mán-jaıyna qatysty aıtylatyn birneshe másele bar:
Birinshiden, Qylmystyq kodekstiń 194-babynda jazylǵandaı, qorqytyp alýshylyq dep qysqasha aıtqanda jábirlenýshini nemese onyń jaqyndaryn masqaralaıtyn nemese olardyń múddelerine eleýli zıan keltirýi múmkin ózge de málimetterdi taratý qaterin tóndire otyryp, múlik, aqsha talap etý tanylady. Úkimge qaraǵanda, jýrnalısiń jarıalaımyn degen materıaly sheneýnikterdiń «Ordabasy» fýtbol klýby boıynsha qabyldaǵan sheshimderimen baılanysty kórinedi. Bul jerde masqaralaıtyn ne bolýy múmkin? Jumys barysyna qatysty jazylǵan maqalany sheneýnikterdiń jeke basyn masqaralaıdy deýge kele me? Úkimde sýdıa jýrnalısiń maqalasyna «eleýli zıan keltirýi múmkin» degen baǵa bergen jáne bul zıandy aqshamen (sol baıaǵy alǵan 990 myń teńge ǵoı) tarazylaǵany qısynǵa kele me? Osydan keıin keńesshiniń aqsha alyp, jýrnalıske qaraı júgire ketkenin túsinip kórińiz. Aldyn ala uıymdastyrylǵan senarı bolmasyna kim kepil? Munyń bári de aınalyp kelgende «eleýli zıandy» qoldan jasaý emes pe?
Ekinshiden, bul iste eń mańyzdy aıǵaq – saraptama qorytyndysy. Úkimge qaraǵanda, qorǵaýshy tarap 26.01.2026 jylǵy №02 sandy sot- fılologıalyq-psıhologıalyq saraptama qorytyndysyndaǵy: «A.Esenbektiń sózderi naqty qorqytý arqyly aqsha qarajatyn berýge ıtermeleý dep aıtý múmkin emes, vıdeolardy óshirýge ózine mindetteme alýǵa baǵyttalǵan tildik belgileri bar, alaıda, naqty jaýap retinde tender nemese aqshalaı qarajat berý talaptaryn bildiretin maǵynalyq komponentteri keltirilmegen» degen sózderdi alǵa tartyp, jýrnalısiń áreketinde qylmystyń quramy joq degen ýáj keltirgen. Alaıda sot bul ýájdi de nazarǵa almaıdy. Munyń sebebin sot bir jerde «sarapshy qorytyndysynyń basqa dálelderden artyqshylyǵy joq» dep túsindiredi. Bir jerde sarapshy qorytyndysynda «máseleni oń sheshý úshin ýáde boıynsha beriletin aqsha qarajatyn demeýshiler arqyly sheship berýge ıtermeleý maǵynalyq komponentteri bar» deıdi. Biraq báribir de «qorqytyp alý komponentteri» bar dep jazylmaǵan ǵoı. Al Araı Esenbekke aıyp «qorqytyp alý» babymen taǵylyp otyr emes pe?
Úshinshiden, esterińizde bolsa, Araı Esenbek ustalǵan soń, ınternetti kezip ketken aýdıojazbada jýrnalıs «Biz reıtıńke jumys jasaımyz» degen sózdi aıtady. Sot bul sózge «A.Esenbek talaby oryndalmaǵan jaǵdaıda «reıtıńke jumys jasaımyz» degendi qala ákimdigi men ákimniń jumys belsendiligi men onyń baǵalanýyna keri áser etetin maǵynada qoldanǵan» degen tujyrymǵa kelgen. Alaıda bul tujyrym qısynǵa kelmeıdi. Jýrnalısiń bul sóziniń túp-tórkini ózi jumys isteıtin saıttyń reıtıńisi týraly ekendigi aıtpasa da túsinikti emes pe?
Tórtinshiden, Araı Esenbekti bes jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesken sýdıa Abdrasılov ony bes jylǵa mass-medıa quraldarymen baılanysty qyzmetpen aınalysý quqynan aıyrǵan. Qylmystyq kodekstiń 194-babynda mundaı qosymsha jaza qarastyrylmaǵan. Sýdıa muny jasalǵan is-árekettiń sıpaty men qoǵamǵa qaýiptilik dárejesin jáne kináli adamnyń jeke basyn eskere otyryp taǵaıyndaǵanyn keltiripti. Sonda jýrnalıs qoǵamǵa qaýipti adam bolǵany ma? Araı Esenbektiń jeke basynan qandaı qaýipti belgilerdiń baıqalǵanyn sýdıa nege ashyq jazbaǵan?
Aqparat quraldaryna bergen suhbatynda jýrnalısiń advokaty úkim shyǵarýǵa jaqyndaǵan kezde iske qatysýshy memlekettik aıyptaýshynyń aýysqanyn málim etti. Alǵashqy prokýror sottalýshyǵa jeńil jaza, keıingisi alty jarym jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýdy surapty. Bul da istegi kúdikti, kúmándi jáıttardyń bir parasy ǵana.
Sonymen birge keńesshiniń ózi sot otyrysyna sebepsiz birneshe márte kelmegen. Tipti sot ony polısıa arqyly májbúrlep te keltire almaǵan. Osydan keıin sotty qurmettemegeni úshin oǵan jıyrma aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (86 500 teńge) aqshalaı óndirip alý jazasyn qoldanǵan.
Sot úkimi áli kúshine engen joq. Alda áli apelásıalyq alqa bar. Sondyqtan jýrnalıske shyǵarylǵan úkimge núkte qoıyldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Ádilhan Shaıhıslamov tóraǵalyq etetin Shymkent qalalyq soty, Báıdibek Dúısebekov jetekshilik etetin Shymkent qalalyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasy istiń aq-qarasyn anyqtap, ádil tóreligin aıtady degen úmittemiz.
