1916 jyldaǵy ult-azattyq kóterilistiń qalaı bastaǵanyn bárimizge anyq. 25 maýsym buratana halyqtarynyń jigitterdi qosalqy qara jumystarǵa jiberý jóninde patshanyń buıryǵy shyqty. Basynda jasy 19 ben 43 arasyndaǵy, keıin 19 ben 31 arasyndaǵy jigitterdi alatyn boldy. Keıde zańdy buzyp jasy 16-ǵa kelmegen bozbalalardy men elýden asqan adamdardy alǵan – mysaly aqyn Isa Baızaqovtyń áýletinde ákesin de, inisin de jumystarǵa jiberdi. Qosalqy qara jumystar Latvıaǵa jiberilgen aqyn Sábıt Dónentaevtyń, Peterbýrgtyń mańaıyna jiberilgen jazýshy Saparǵalı Begalınnyń basynan keshken.
Soǵan narazy qazaq, qyrǵyz, ózbek, tájik, taǵy basqa Orta Azıa halyqtary kóterilisti bastaǵan. Al kóterilistiń sońy ne boldy, sońǵy shaıqasy qaıda ótti?
Tájikstannyń Hýdjand qalasynda Kadım Djamalak bastaǵan top áıel kúıeýlerimizdi, balalarymyzdy bermeımiz, asyraıtyn erlerimizden aıryldyq dep, basynan jaýlyq sheship áskerlerdiń aldyna tastap ereýilge shyqsa, Ózbekstannyń keıbir qalalarynda kóteriliske, dinı soǵysqa shaqyryp molda-qojalar úgit-nasıhat júrgizgen. Tashkent, Samarqan, Jızaq, Zamın kóterilisten tys qalmaǵan. Ferǵana alqabyndaǵy kóterilis Shermuhammat, Madamın bastaǵan basmashylar qozǵalysynyń bastaýy edi.
Qazaq pen qyrǵyzda kóterilis barysynda Ózbekstandaǵydaı dinı úgit-nasıhat asa júrgizilgen joq. Kóterilisti moldalar emes, elden shyqqan batyrlar, eldiń bı-aqsaqaldary bastaǵan. Bolystarǵa kelsek, keıbir bolystar halyqty jaqtap kóterilisti ózi bastasa, endi bireýler buıryqty, patsha bıligin, áskerin qoldap, óz balalaryn-týysqandaryn jibermeı, zańdy buzyp jumystarǵa eldiń kári-jasyn jibergen, paraqorlyqpen aınalysqan.
“Bala ólgenshe, shal ólsin” dep, Jámeńke-Uzaq bastaǵan Qarqara-Alban jurty patsha áskerlerine qyryn kórsetti. Olarǵa Tohnıaz batýr bastaǵan bir top uıǵyr kóterilisshiler de járdemshi bolǵan.Jetisýda Álı, Bekbolat, taǵy basqalar Shamalǵan,Uzynaǵash, Qordaı, Shý-Merki, búkil Almaty-Taraz óńirin kótergen. Kóterilisti jyrlaǵan Jambyl edi, kóteriliske belsendi qatysqan Kenen edi. Kóterilisti eske salǵanda, Turar Rysqulov, Oraz Jandosovtyń esimderin umytpaýymyz qajet. Alataýdyń ar jaǵynda qyrǵyz da kóterildi. “Qyrǵyz-qazaq” bir týǵan deseń, 1916 jyldyń kóterilisti aıt. Úrjar, Aqsýat, Baıanaýyl, Qaraǵandy, Yrǵyz...Búkil Qazaqstan kóterildi desek te bolady. Jalpyulttyq, jalpy Orta Azıalyq kóterilistiń qaharmandarynyń esimderiniń arasynda Múrsálim, Aıjarqyn, Nurlan, Bismillániń Nurǵalıy...Aıjarqyn men 9 han (Pirmaǵambet, Túmenbaı, Muqantaı taǵy basqalar) bastaǵan Qyzylorda-Aqtóbeniń Shómekeı eli 1916 jyldyń Yrǵyz kóterilisinde ǵana emes, keıin kámpeske-asharshylyq kezindegi kóterilisinde erlik kórsetti. Al, ór Torǵaı – erlik mekenine kelskek, Torǵaı kóterilisi – erekshe qubylys. Jetisý men Orta Azıada patsha áskerleri kóterilisti 2-3 aıdyń ishinde basyp tastaǵan. Jazalaýshy otrádtar qansha halyqty qyryp tastap, Qytaıǵa qashtyrdy. Qyrǵyz aǵaıyndar bul oqıǵany “choń úrkún” dep, esinde saqtaıdy. Kelesi jyly bosqyndardyń jartysy eline qaıtsa, jartysy Qytaıda qalǵan, kóbiniń urpaqtary áli de sonda. Qaıtqandarǵa járdem qolyn uzaǵandarynyń arasynda Mirjaqyp Dýlatov pen Jumaǵalı Tileýlın. “Oıan, qazaq” kitabinan túsken qarajatyn bosqyndarǵa jibergen aqyn Mirjaqyp edi. Bekbolat ta, Uzaq ta, Jámeńke de, kóterilistiń qyrǵyz basshylary da ólim jazasyna kesildi. Toqash Bokın ǵana aman qaldy. Al Torǵaıdyń kóterilisshileri jarty jyldan astam jazalaýshy otrádtarǵa berilmegen. Kóterilisshilerdiń basshylary Ábdiǵappar, Ospan, Qasym edi, sardary – Amankeldi edi, mergeni – Keıki batyr edi. Álibı Jankeldınniń atyn da umytýǵa bolmaıdy. Erlerge batasyn bergen Qaraman Dosaı qajy edi. Tatyr kóli, Qumkeshý, Kúıik qopasy, Torǵaı qorshaýy – kóterilistiń dańqty paraqtary, Qaraqypshaq Qobylandy men Shaqshaq Jánibek tarhannyń urpaqatarynyń qaldyrǵan izi. Sóıtip, basqa Orta Azıa men Qazaqstannyń aımaqtarynda kóterilis basylsa, Torǵaıda Amankeldiniń sarbazdary qys boıy shaıqasqan. 1916 jyldyń kóterilisiniń sońǵy shaıqasy Doǵal qopasy men Úrpek qonysy arasynda, qazirgi Qostanaı oblysy Amankeldi aýdany, Torǵaı elinde bolǵan. Shaıqas aqpan aıynyń aıaǵynda,
ıaǵnı 1917 jyly aqpannyń 21 men 24 arasynda ótken. Doǵal-Úrpek shaıqasy Qazaqstan men Orta Azıa elderiniń tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa. Bul shaıqasymen “1916 jyl” degen qubylys aıaqtaldy. Aqpan tóńkerisinen keıin kóterilis basyldy, kóterilisshiler aqtaldy, alynǵan jigitter eline qaıtty.
Aldynda Orta Azıany – Qazan tóńkerisi, Alash avtonomıasynyń jáne Túrkistan (Qoqan) avtonomıasynyń jarıalaýy, azamattyq soǵys, basmashylyq qozǵalysy, kámpeske-asharshylyq, keńes úkimetine qarsy kóterilister sıaqty qubylystar kútti. Alaıda, 1916 jyldaǵy kóterilis Hýdjand qalasynda bastasa, Torǵaıdyń Doǵal-Úrpeginde aıaqtaǵan eken.
Daırbek Asqar
