JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ (Jalǵasy)

    Assem Almuhanbet
    JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ (Jalǵasy)

    Bıyl Alash qozǵalysynyń jeńisti shyńy bolyp tabylatyn Alash-Orda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolady. Búginde Alash qozǵalysy dep atalýymen málim qazaq ult-azattyq qozǵalysy ımperıadaǵy birinshi orys revolúsıasynan qýat alyp, jalpymusylman qozǵalysymen astasa óristedi. Alash azamattarynyń qatysýymen 1917 jyly ótken birinshi jalpymusylman sezine de bıyl bir ǵasyr tolyp otyr. Osy qubylysqa jiti nazar aýdaryp, shyǵarmashylyǵyna arqaý etken jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń tarıhı-tanymdy «Alash joly» rısálásiniń basyn usynǵan edik. Endi jalǵasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

    Máskeý, 1–11.5.1917

     

     

    Jalǵasy

    Jańa Reseıdiń ýnıtarlyq sıpatta uıysýyn jaqtaýshylar Ahmed Salıkovtyń sózin qoldap sóılep jatty. Olardyń kóshin Ǵaıaz Isqakov bastady. Onyń  kózqarasyna   Shákir Muhamedárov, taǵy basqa sóıleýshiler qosyldy. Tipti Salıkov te óz baıandamasynyń negizgi qaǵıdalaryn qorǵap, minbege taǵy birneshe márte shyqty. Isqakov ta qaıta kóterilip, onyń usynysyna  taǵy basqa dáıekter keltirip jaqtasty.

    Al olardy tyǵyryqqa tiregen, árıne, Muhammed-Ámın Rasýlzade tuǵyrnamasynyń kópshilik kókeıine qona ketkeni edi.  Ári baıandamany qostap sóıleýshilerdiń negizdemeleri myqty kóringenin ańǵarǵandarynda,  ózderiniń jarıa etilgen jáne durystyǵyna kámil sengen kózqarastaryna jan-jaqtan dálel tartyp, odan saıyn shıryqqan.

    Federasıashyldar qataryna ázirbaıjan Álımardan Topchıbashev, qyrymly Jaǵyfar Saıdahmedovpen birge  jarq etip, qazaq Jahanshah Dosmuhamedov qosyldy.

    – Jadyńda usta ony, Slava, – dedi Ótemis, – baıqaımysyń, qalaı silteıdi?! Men toǵyz júz besinshi jyly onymen alǵash tanysqanda – naqty ýchılısheni bitire de qoımaǵan edi. Sodan beri ol eski júıe qyzmet basqyshtarymen táp-táýir ósti. Ulttyq  qozǵalysqa revolúsıadan keıin keldi, ıýstısıa generaly mártebesin tárk etip, halyqqa qyzmet etip júr...

    Slava ony qasyn tańdana kerip tyńdady da, minbedegi Janshadan kózin aıyrmaı, sózine jiti qulaq tosty. Paıym-baılamdarynyń kesektigin ańdady. Endi  az ýaqytta onymen Pıterde ushyrastyratynyn, árıne, tap sol sátte bile qoımady. 

    – Mynaý quddy Jasaı ǵoı, – dep sybyr etti Ótemiske.

    Ótemis únsiz, basyn shulǵydy.

    – Átteń, Jasaıdyń densaýlyǵy qalypty bolǵanda ǵoı...

    Slava kúrsinip, shamaly úndemeı otyrdy da:

    – Olar pikirles bolar edi, halyqtaryńdy jańa ómirge burýda bir-birine senimdi  úzeńgiles bolar edi... – dedi.

    Sosyn Pıterdegi dimkás dosyn ishteı myna sheshenmen salystyra oılaǵan qalpy, tym-tyrys qatty da qaldy. 

    Ótemis Janshany Oraldaǵy qazaq konstıtýsıashyl-demokrattar uıymy jınalysynan keıin kórmegen bolatyn. Sonaý  bir jyldardan beri osy sezge kelgeninde bir-aq kezdesti. Sondaǵy eti tiri sıdań bala jigit, odan beri bir múshel ýaqyt ótkenmen, qazirgi jigeri kemerinen asa  bulqynyp turǵan, sózi mirdiń oǵyndaı ótkir, shalt, dáleldi, kesimdi qapsaǵaı azamat beınesinen  búgin de tanylyp turǵan. Onyń bar bolǵany on shaqty jyl ishinde ımperıa joǵary oqý ornyna túsip, anaý-mynaý emes, zań, quqyq máselelerin oqyǵany óz aldyna, sol salada patshalyqtyń bılik satysymen órlep, úlken dárejege jetkeni ǵalamat edi. Ol zań qyzmetkerlerine beriletin úlken ataqqa ıe boldy, ony general deıtin. Ótemis ózi bala kezdegi uǵymymen,  tek general Jáńgirhanov tárizdi áskerı kıim kıip júrgenderdi ǵana  solaı ataýǵa bolatyndaı kóretin. Biraq myna ózinen az ǵana úlkendigi bar jigitti Baqytjan sultan serikterine sypattap, ádilet salasyndaǵy shenin aıtyp jatqanda, á degende tańyrqap qalǵan.

    Jansha saqal-shashy áppaq egde kisige sonshalyqty balalyq izetpen erkelegendeı túr kórsetip, óziniń o basta zań oqýyna barýyna Baqytjan sultannyń yqpal etkenin musylman qozǵalysynyń ardagerleri bop tabylatyn túrki-azamattar kózinshe yqylastana aıtty.

    Ákesi ulynyń ýchılıshe bitirýine oraı, Óleńti jaǵasyna qonǵan maldy aýylyna dastarhan jaıyp toı jasap, syıly azamattardy shaqyrǵan. Sonda Tekeden solqyldaq kúımemen arnaıy kelip, qonaq bolǵan kisilerdiń ishinde osy qadirmendi Baqytjan aǵa da bar edi. Onyń jıylǵan jurt aldynda Janshaǵa bata berý ispetti aıtqan sózi  tek ómirlik jolyn tańdaý sátin bastan keship turǵan jas jigitke emes, kúlli halyqqa arnalǵan baǵdarlama tárizdi bolyp shyqqan-dy.

    – Qazaqtardyń ókimet ozbyrlyǵyn kórip júrgeni az ba, – degen ol. – Tek sol neden shyǵyp jatyr degenge oı júgirtip kórińizdershi... Másele – bizdiń qazaqtyń zań jaǵynan nadandyǵynda jatyr. Myrzalar, biz ózimiz qolastynda turǵan memlekettiń zańdaryn jetik bilmegendikten, alýan qıyndyqqa ushyrap júrmiz. Zań men quqyq máselelerinen qarańǵy bolǵandyqtan da, biz eń aldymen, óz ishimizde, túrli topqa, ataǵa, rýǵa bólinemiz de, qıly alaýyzdyqqa jol beremiz. Sondaıda, tipti, úı syrtynda bizdiń osal tustarymyzdy ańdyp turǵan dini bólek qojaıynnyń baryn oılamaımyz.

    Aımaqtaǵy bedeli aıryqsha zor Baqytjan Qarataev sultan sóılegende, toı dastarhanyna jıylǵan jurtshylyq ár sózin qalt jibermeı tyńdaǵan. İshteı  qysylyp, aıtylǵan synı sózdi árqaısysy ártúrli dárejede qabyldasa da, tym-tyrys, iltıpatpen tyńdaǵan. Ol pikirin órbite kelip:

    – Al bizdiń ondaı saýatsyzdyǵymyzdy ókimet ábden ońdy paıdasyna asyrýda. Bılik adamdarynyń qazaqqa qoqańdap ketetini sodan. Bizdiń  zańdy quqtarymyzdy ajyrata almaıtynymyzdy, ıaǵnı zańnamany qoldanyp qorǵana almaıtynymyzdy  olar jaqsy bilgendikten de  – túrli ozbyr qylyqtaryn emin-erkin júrgize beredi, – degende, ún-túnsiz bastaryn shulǵyp maquldaı bergen.

    Otar elde otarlaýshylar jasaǵan birjaqty zańdardyń ózi ornymen qoldanylmaıdy. Sóıtip, tıisinshe, otardaǵy bodandar tirshiligin qıyndata túsedi. Uzaq jyl ımperıanyń basqa óńirinde qyzmet atqarǵan zańger muny bilip aıtady...

    Ol sóziniń qorytyndysy retinde, Janshanyń ómirdegi bolashaq ornyna, alýǵa tıis mamandyǵyna baǵdar berdi.

    – Doseke, – dedi onyń Janshanyń ákesine buryla qarap, – esimin jahannyń bıleýshisi, shahy, qahany  bolsa eken degen  úlken úmitpen Jahanshah dep qoıǵan sizdiń myna balańyz ókimettiń ozbyrlyǵyn bilimmen aýyzdyqtaıtyn urpaqtyń aldy bolsyn, siz ony zań oqýyna berińiz!

    Qadirmendi zıalynyń tilegi kóptiń qolpashyna, ákeniń quptaýyna ıe boldy. Sonda ol qara jýsandy saıyn dala aspany astynda jas óskinge keń shalqar kóńilimen aq jol tilep, aq batasyn berdi...

    Baqytjan aǵanyń sózin Jansha joǵary oqýda júrgen kezinde bir sát te esten shyǵarǵan joq. Ol tek quqyqtyń qısyndaryn, ımperıa zańnamasynyń qyr-syrlaryn oqyp úırenýmen shektelmeı, uly dalanyń quryqqa túsý tarıhyn zerttep, otarlaýshylardyń bodandaryna kórsetip júrgen zańsyzdyqtaryn zerdeledi. Ýnıversıtettegi oqýshy jastardyń demokratıalyq qozǵalysyna da aralasty.  Túrli saıası jıyndarǵa baryp júrdi, stýdenttik sqodkalarǵa qatysty. Álginde salıqaly baıandama jasaǵan Ahmed Salıkovpen de sol Máskeý ýnıversıteti stýdentteriniń is-sharalarynda, solarǵa ózi de qatysa júrip tanysqan.

    Ahmed óte jaqsy baıandama jasady, óz usynysyn jap-jaqsy dáleldedi de. Biraq onysy Janshanyń kózqarasymen múldem úılespeıtin edi. Óıtkeni, ekeýi tanysqannan beri ótken on shaqty jyl olardyń ustanymdaryn óz aımaqtarynyń naqty áleýmettik-saıası ahýaldaryna saı, bir-birinen ózgesheleý etip shegendegen-di.

    Ahmed Reseıdiń evropalyq bóliginde, Kavkazda, al Jansha azıalyq bóliginde, Sibirde eńbek etti. Ahmed únemi qoǵamdyq-saıası jumystarda, al Jansha memlekettik qyzmette boldy. Ras,  memlekettik qyzmet ony birden alaqanyna salyp aıalaı qoıǵan joq. Oqý bitirip eline kelgeninde birden Oral oblystyq gýbernatorynyń basqarmasyna qyzmetke alynǵan edi, biraq resmı laýazymǵa taǵaıyndalmastan, bosap qaldy.  Oǵan sebep bolǵan – ókimettiń ortalyq gýbernıalardan sharýalardy kóshirip ákelip qazaq jerine qonystandyrý sharalaryna baılanysty, Janshanyń baspasóz betinde jarıalaǵan synı maqalalary  bolatyn.

    Sodan keıin bılik oǵan, degenmen, mamandyǵy boıynsha qyzmet atqarýǵa pursat beredi. Ol birer jyl okrýgtik sotta bazbuzarlyq ister bólimi men usaq basbuzarlyq jáne azamattyq isterdi qaraıtyn sýdıanyń hatshysynyń kómekshisi boldy. Munda sýdıa laýazymyn alýǵa kandıdat retinde qyzmet atqarǵan-dy, alaıda oǵan sýdıa laýazymy bul jerde buıyrmady. 1912 jyly sondaı laýazymǵa aǵa kandıdat bolyp, Sibirge – Omby sot palatasyna aýystyryldy. Barnaýl jáne Zmeınogorsk úıezderinde usaq basbuzarlyq jáne azamattyq isterdi qaraıtyn sýdıa bop istedi. Odan kóp uzamaı Barnaýl qalasynyń prokýratýrasyna shaqyryldy. Taǵy tórt-bes aıdan keıin, 1914 jyldyń naýryzynda Tom oblystyq prokýrorynyń Kaınsk úıezi boıynsha orynbasary laýazymyna taǵaıyndaldy. Saıası sebeppen jer aýdarylǵandardy baqylaý salasyn basqardy. Ádilet generaly sheninde qyzmet atqara júrip, ol patshalyq bıliktiń kózsiz qolshoqparyna aınalmaı, demokratıalyq ılanymǵa berik qaıratker retinde qalyptasty. Sondyqtan da monarhıa taǵy qulasymen, Sibirdegi revolúsıashyl uıymdar basshylarynyń qataryna kóterildi.

    Sońǵy úsh jyly Úlken Sibir poshta jolynda, Tastysýdyń Omǵa quıylysynda oryn tepken Kaınsk qalasynda ótti. Qala tarıhy tereń-di. Ol orys memleketiniń Kóshim handy Sibir tarıhy sahnasynan yǵystyrǵan dáýirinen kóp keıin, Barbara dalasyn on segizinshi ǵasyrdyń basynda mekendegen kóshpendi qazaqtar men qalmaqtardyń shabýylynan qorǵaný úshin salynǵan  bekinisten bastaý alatyn. Tom gýbernıasynyń okrýgtik qalasyna aınalǵanyna da ǵasyrdan asyp bara jatqan.

    Barabalyq túrkilerdiń kóbi orystanyp ketken. Degenmen, musylman dinin ustanyp otyrǵandary da az emes-ti: jalpy sany segiz myń qaraly. Olardy  Baraba  tatarlary dep ataıdy. İshterinde  birli-jarym tegi qazaq ekenin umytpaǵandar ushyrasady. Al taza qazaqy saltpen tirshilik qurýshylar múldem joq dese de bolady, qalaı bolǵanda da Jansha olardy keziktirgen emes. Barabalyqtar orys sharýalary sekildi eginshilikpen jáne mal sharýashylyǵymen shuǵyldanady. Sondaı-aq kirpish quıý jáne kúıdirý, teri ıleý, maı qorytý, sabyn qaınatý kásiporyndarynda, dıirmenderde, tipti, araq jáne syra zaýyttarynda jumys isteıdi. Qalada turaqty bazar bar, jyl saıyn jármeńke de bolady. Jaqyn mańdaǵy aımaqtardan saýda jasaý úshin kezdeısoq kelgen birli-jarym qazaqtar da keıde solardan kórinip qalady.

    Biraq osylardyń báriniń Kaın ólkesiniń qoǵamdyq-saıası tynys-tirshiliginde eshbir úlesi joq-tyn. Janshanyń oıynsha, mundaǵy kóne túrki taıpalarynyń jurnaqtary múldem álsiregen. Túp-tamyrymen baılanys nyshany múldem sezilmeıdi. Kóbi ıslam dinin ustanady degenmen, óz meshitteri joq sebepti, sol musylmandaryńnyń óziniń dini qatty deı almaısyń. Oryssha ómir súrý salty olardyń tirshiligine qalypty jaǵdaı sekildi sińip kele jatyr. Tipti, bul turǵyda, sınagogalary* bar evreıler de qorshaǵan ortasynan asa erekshelenbeıdi.

     

    *ıýda dinin ustanatyndardyń ǵıbadat etetin úıi.

     

    Patshany taqtan túsirgen qaharly revolúsıanyń zor dúmpýi Sibir qalalarynyń saıası ómirin de tez jandandyrǵan-dy. Sonda Dosmuhamedovtiń de aımaqtaǵy bedeli aıqyn tanylǵan. Ol Kaın úıezinde bolǵan sıeze úıezdi basqarý jónindegi azamattyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılanǵan edi. Biraq aıǵa jeter-jetpes ýaqytta ondaǵy saıası qyzmetin  dóńgelekteýge týra keldi. Óıtkeni eldegi bir aǵasynan júrek tolqytar habar kelgen bolatyn...

    Aq patshanyń el bıliginen taıdyrylýy, barlyq jerlerdegi tárizdi, Jansha týyp-ósken óńirge de úlken jandaný ákelgen edi. Oral oblysynyń túrli qyzmette júrgen oqyǵan qazaqtary men el ishindegi bas adamdar Tekede bas qosyp jınalys ótkizdi. Jınalysta jaǵdaıdy talqylaı kele,  resmı túrde Jaıyqtyń syrtqy bóligi  dep atalatyn daladaǵy, ózenniń sol jaǵalaýynan ári qonystanǵan qazaqtardy basqaratyn azamattyq komıtet atty basqarý uıymyn qurdy.   Azamattyq  komıtettiń tóraǵasy bolyp baıyrǵy qaıratker, zańger, Ekinshi Memlekettik Dýma múshesi, qadirmendi Baqytjan sultan Qarataev saılandy. Komıtettiń atqarý alqasynyń quramyna oblystyq basqarma men úıezdik polısıanyń qazaq qyzmetkerleri, birer bedeldi bolys basqarýshysy, bir belgili dáriger endi. 

    Azamattyq  komıtettiń tóraǵasy Qarataev birinshi kezekte jańa Reseı qurylysshylaryn quttyqtaýdy jón kórdi. Kúzde ǵana ol Tórtinshi Memdýma tóraǵasy Rodzánkonyń  aldynda bolyp, qazaqtar jaıynda estelik jazba tapsyrǵan. Qazaq  ishindegi dúrbeleńdi basý úshin – tyl jumystaryna adam alý merzimin keıinge qaldyrýdy suraǵan bolatyn. Búginde Rodzánko Dýmanyń Ýaqytsha komıtetin basqaryp, jańarǵan Reseıdi jasaýshylardyń kóshbasy bolyp otyr. Mine osy demokratıalyq ókimet serkesine aınalǵan oktábrıst Mıhaıl Vladımırovıchke Oral oblysy qazaqtarynyń zamana talabyna saı uıysqan basqarý qurylymy atynan jedelhat joldap,  jańa úkimet jumysyna tilektestik bildirdi. Sosyn azamattyq komıtet atqarýǵa tıis qyzmetter aıasyn naqtylaýǵa kirisken.

    Alaıda aımaqtaǵy azamattardyń sana-sezimderine revolúsıa aıryqsha serpin bergendikten,  olar el isin eski daqpyrtpen tóre tuqymyna basqarta berýdiń durystyǵyna kúmán keltire berdi. Aqyry, araǵa eki apta salyp,  zıaly qaýym qaıta jınalys ótkizdi de, azamattyq komıtetti tarqatty. Ony oblys qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizgenshe jumys isteıtin ýaqytsha qazaq komıteti retinde qaıta qurdy. Ýaqytsha qazaq komıtetiniń tóraǵalyǵyna bolys basqarýshysy Ǵubaıdolla Álibekov saılandy. Burynǵy azamattyq komıtettiń músheleri negizinen jańa qurylym quramyna kirdi, Qarataev ta bir múshesi boldy. Sol tusta ol sosıal-demokrattar uıystyrǵan Oral oblystyq azamattyq komıteti quramyna Álibekovpen birge,  qazaq komıteti atynan engizildi. Onda negizinen Qarataev belsendi qyzmet atqardy, al Álibekov qazaq komıteti sharýalarymen shuǵyldandy.

    Mine osy Ǵubaıdolla Álibekov, Jahanshanyń jympıtylyq jerles aǵasy, sol aımaqtaǵy Óleńti bolysyn basqarýshy Ǵubaıdolla Álibekov – saqal-shashy aǵarǵan qartamysh Qarataevtan on shaqty jas kishi, qaıraty kemelinde turǵan el aǵasy edi. Kezinde  ýchılıshe, semınarıa taýysqan, kózi ashyq,  laýazymdy. Sondyqtan da oǵan qazaq  komıtetiniń jumysyn jańasha úıirip áketedi degen senim artylǵan.

    Al ol sol senim údesinen shyqpaqqa tyrysty. Ozyq  bilimdi, memlekettik qyzmetshi dárejesindegi bıik laýazymǵa jetken, patshalyqtyń ıýstısıa salasynda iri shenmen qyzmet atqaryp júrgen Janshany – jas ta jigerli azamatty revolúsıa dáýiri talabyna saı qyzmet qylýy úshin Oralǵa shaqyrdy.   Onyń san-salaly taram jol aldynda turǵan týǵan eline kelýin surap, alys ta beımálim Sibirge jedelhat joldady. Týǵan elde tosyp turǵan revolúsıalyq ózgeristerge Jahanshahtaı jigit  tikeleı qatysýǵa mindetti, onyń bilimi men jınaǵan jumys tájirıbesi qazirgi tańda munda óte-móte qajet. Demalys alǵan saıyn jylda bir at izin salyp ketetin Jympıty túlegi Jaıyq syrtyndaǵy sardalany meken etken halyqty búgingi almaǵaıyp zamanda bilek sybanyp týra jolǵa bastaýy kerek...

    Jansha Dosmuhamedov Kaın úıezi atkomy tóraǵasynyń joldasy* qyzmetin qaldyratynyn jarıa etip, kúrestegi úzeńgilesterimen qosh aıtysty. Sosyn bes jyldaı meken etken Sibir qalalaryn, sońǵy jyldary múldem etene jaqyn tutyp ketken Kaınsk men Barbara dalasyn birjolata artqa qaldyryp, jan jary Olgany ertip aldy da, batysqa, Oralǵa tartyp ketti.

     

    *orynbasary.

     

    Ony jerlesteri qýana qarsy aldy. Ǵubaıdolla aǵasy oǵan saıası ahýaldy baıan etip, revolúsıa tolqynymen ár jaqtan jınalyp jatqan, ýaqytsha qazaq komıteti tóńiregine uıysa bastaǵan jigitterdi tanystyrdy. Jansha olardyń birazyn burynnan biletin, keıbirimen endi bilisip, pikir almasty. Iýstısıa salasyndaǵy bıik resmı mártebesi men kópshilikke baspasóz arqyly málim kózqarasy ony ulttyq qozǵalys jetekshisi deńgeıine birden jáne daý-damaısyz kóterdi.

    Ýaqytsha komıtet oblys qazaqtary sezin daıyndaıtyn uıymdastyrý búrosyn qurdy. Saıasat  isterindegi jańa áriptesteri Janshany sol búronyń basyna saılady.

    Petrograd ortalyq musylman búrosynan kelgen jalpy nusqaýlar men usynystardyń negizinde ol alda atqarylmaq isterdi nobaılady. Búro  múshelerine úıezderde jınalys ótkizip, máseleni talqylaý jáne oblystyq sezge delegattar saılaý naýqanyn júrgizý haqynda mindetter bóldi. Jalpy basshylyq jasaýdy óz qaraýyna qaldyra  turyp, ár atqarylmaq jumys jaıynda túrli aqyl-keńesin berip otyrdy. Sosyn sezge usynylatyn basty qujatty – oblystyń qazaqtar ómir súrip jatqan Jaıyq syrtyndaǵy bóligin basqarý erejesin jasady. 

    Quryltaıǵa úıezder men bolystardan kelgender týra myna kúllireseılik jalpymusylman sezine shartaraptan jınalǵan delegattar sanyndaı edi. Oraldaǵy sırk úıine segiz júzden asa ókil syıdy. Solardyń aldynda ýaqytsha qazaq komıtetiniń tóraǵasy Ǵubaıdolla Álibekov qysqasha quttyqtaý sóz sóılep, sıezi ashty. Sosyn  quryltaıdyń tóraǵalyǵyna osy kúnderi demalysyna oraı el ishinde júrgen Tom okrýgtik soty prokýrorynyń orynbasary Jahanshah Dosmuhamedovty saılaý jóninde delegattarǵa usynys aıtty. Jurt dý etip, usynysty bir aýyzdan qoldady...

    Sáýirdiń  on toǵyzy kúni taltúste ashylǵan Oral qazaqtarynyń quryltaıy tórt kún boıy jumys istedi. Delegattar eldiń basqarylý júıesi jóninde federatıvtik demokratıalyq respýblıkany qoldady. Qazaqtarǵa  mindetti túrde keń kólemde ulttyq-aýmaqtyq avtonomıa berilý kerek degen qaǵıdaǵa daýys berdi. Jansha bas bolyp, zańnamalyq sıpatpen dáıektep jasaǵan Oral oblysynyń Jaıyq syrty bóligin basqarý erejesin bir aýyzdan qabyldady. Barlyq kún tártibine shyǵarylǵan soǵys, syrtqy saıasat, jer-sý, oqý-aǵartý máselelerine qatysty ulttyq múddege jaýap bere alatyn bekem sheshimder qabyldandy.  Jahanshahty bas etip, atqarýshy organ – qazaq komıteti quryldy.

    Ol bir top úzeńgilesterimen birge osy búkilreseılik musylman sezine delegattyqqa saılandy. Iaǵnı endi ol bul jerde – Máskeý quryltaıynda – Oral qazaqtarynyń oı-pikirin arqa tutyp, oblystyq sıezde qorytqan kózqarastaryn qorǵaýǵa tıis edi. 

     

    5.

    Sondyqtan da Jansha jaryssóz bastalysymen, alǵashqylardyń biri bolyp, minbege shyqty. Imperıa zańnamasyna jetik zań qyzmetkeri ám ult qaıratkeri biligimen qazaq jeriniń otarlaný tarıhyn sholdy. Imperıanyń uly dala tirshiligine qatysty zańdaryn synı turǵyda qarastyrdy. Qazaqtyń memlekettilik belgilerin túgel joıýǵa baǵyttalǵan pármenderdi, jer-sýdy bólshektep, túrli ákimshilik birlikterge qaratý, halyqty óziniń atamekeninen qıly jolmen yǵystyrý áreketterin delegattar aldyna aıqara ashyp tastady.

    – Túrki halyqtary ishindegi eń sany kóp qalyń kóshpendi qazaqqa múldem adam aıtqysyz ozbyrlyq jasap otyrǵan eski úkimet joıylǵan tusta, onyń ornyna kelgen jańa memlekettik qurylym kóne jolmen júrip ketetindeı bolmaýyn oılaý kerek, – dep, ol prokýror sabyrymen ortaǵa salmaqty oı tastady. – Shynaıy demokratıa ornatady ekenbiz, demek, keshegi otarlyq  dáýirde ezilgen halyqtardyń tarıhı quqtary qalpyna keltirilýi qajet ekenine daý týdyrmaǵan jón. Qazaq halqy óz jerinde tutastanyp otyr, ol tek ımperıalyq basqarý júıesine kúshtiniń quqymen zorlap kirgizilgendikten ǵana bólshektenip qalǵan, jáne tıisinshe, damýy kenjelegen. Jańa ahýalda onyń aýmaqtyq avtonomıa  alýy – tarıhı qajettilik bolyp otyr. Jerlik, terıtorıalyq ózin-ózi basqarý quqyǵyn júzege asyra otyryp, qazaq eli  federatıvti, parlamenttik, demokratıalyq  Reseı quramyna kirýge ázir bolady... 

    Osy turǵyda Dosmuhamedov sıeze salıqaly baıandama jasaǵan Rasýlzadeni qoldaıtynyn bar daýyspen jarıa etti. Burynǵy ımperıanyń shartarabynda óz tarıhı atamekenderinde tirshilik keship jatqan jalpy sany otyz mıllıon musylman otarlaýshy qursaýy qaýsaǵan, otar qamytynan azattyq alǵan tusta óz eldik sıpattaryn jańǵyrýǵa tıis. Sol sebepti Jahanshah bútkil halyqtar ókilderin Muhammed-Ámınniń usynysyna – jurttardyń ǵasyrlar boıy tunshyqqan armandaryna jaýap beretin túrde usynǵan jobasyna daýys berýge shaqyrady.

    Úziliste ony Ótemis ótkir de dáıekti sózimen quttyqtady. Petrogradtaǵy beldi jýrnalıserdiń biri, óziniń on shaqty jyldan bergi jaqsy dos-joldasy Slava Preobrajenskıımen tanystyrdy. Olar ashyq-jarqyn kóńilmen emin-erkin pikirlesip turdy.

    Sol kezde Janshanyń janyna serikterimen Baqytjan sultan da keldi. Sálimgereı sultan, Seráli, Álımardan bári jastardyń saıası betterin aǵa urpaq retinde qadaǵalap otyrǵandyqtan, rızashylyqtaryn bildirýge arnaıy burylǵan eken.

    Oryn alyp turǵan oıjarys aýqymyn sholysty. Sosyn:

    – Shyndap kelgende, keshegi birtutas ımperıa ishinde avtonomıalyq qurylymdar týýyna úkimet jol bere qoımaıdy ǵoı dep oılaımyn, – dedi Baqytjan Qarataev, – biraq másele jurttyń óz pikirin aıqyndaýynda...

    – Nege olaı oılaısyz? – dedi Seráli Lapın narazy únmen. – Revolúsıa zańy túbegeıli ózgeriske qurylady emes pe...

    – Naqty shyndyq, alaıda, túbegeıli ózgeriske – biz áńgime etkendeı nusqaǵa – jol bermeý jaǵynda. – Qarataev qysyq kózin syǵyraıtyp, sózin oılana sabaqtady. – Bıliktegiler qaı zamannan orys memleketi ishinde separatızm* týyp kete me dep qorqady, al ulttyq avtonomıa qurýǵa múmkindik berý – soǵan tikeleı jol salatyn shara. Úkimet ókilin tyńdadyńdar emes pe?! Kadet partıasynyń quttyqtaýyn jetkizgen knázdiń sózine mán berip kórińdershi! Onyń da lebizi úkimet ókili sózine uqsas. Oǵan tańǵalatyn eshteńe joq, bılikke jetkennen keıin kadet kósemderi úkimettik baǵytpen sanasýǵa májbúr boldy. Qazir olar úkimettegi ózge serikterimen birge Reseıdi birtutas jáne bólinbeıtin respýblıka dep jarıalaý amalyn qarastyryp jatyr...

     

    *kópultty memlekettegi ulttyq azshylyq qozǵalysynyń bólinip ketýge jáne derbes memleket qurýǵa umtylysy.

     

    – Qarastyrsyn, meıli, biraq musylman qaýymy ózine qolaıly memlekettik qurylym túrin aıqyndap, estirtip aıtqany jón, – dedi baıyrǵy avtonomıashy Sálimgereı Jantórın. – Jáne mundaıda jastardyń ózderin tanytqandary, keshegi Ismaıl-beı, Rashıd qazı sekildi jańa turpatty kúreskerler bolyp kele jatqandaryn kórsetkenderi bek abzal.

    Álımardan Topchıbashev Janshany aqyryn qarynan qaqty.

    – Baǵdar durys, osyǵan kóptiń kózin jetkizýimiz kerek...

    Durysy durys-aý, biraq, tap osy durystyqty qorǵap shyǵý ońaı sharýa emes bolatyn.

    Ǵaıaz Isqakı minbege qaıta kóterilip, taýsyla sóıledi. Óz kózqarasyn dáleldeı tústi. Qaıtkende Reseıdiń birtutas bolýy mańyzdy degendi shegeledi. Al ulttyq birlestikter tek mádenı avtonomıa túrinde ǵana damýdy qolǵa alsa, ózderine paıdaly bolmaq, osyny, ókinishtisi, bizdiń túrki tektes baýyrlardyń birazy uqpaı tur dedi.

    Quddy Janshany nysanaǵa alǵandaı boldy. Reseıdiń federasıalyq júıede qurylýyn qalap, avtonomıa alamyz dep otyrǵandar, qyzyǵy, Ǵaıazdyń oıynsha, sonshalyqty jetkilikti damı qoımaǵan halyqtardyń ókilderi kórinedi.

    Ol qazaqtardyń, sarttardyń,* kavkazdyq halyqtardyń, ózge de jurttyń bolashaǵyna senbeıdi, munysyn jasyrmaı, ashyqtan-ashyq jarıa etti. Sebebi, dedi Ǵaıaz, olar tipti nadan. Olarda, ıaǵnı mal sońynda salpaqtaǵan qazaqtarda  zamanaǵa laıyq óndiris oshaqtary, túrli kásiporyndar, zaýyt-fabrıkalar joq. Sony jasaı qoıatyn ozyq oıly adamdary da shamaly, shamaly deıdi-aý, oqymystylary joqtyń qasy...

     

    **bul jerde – túrkistandyq ózbek, tájikterdiń jıyntyq ataýy.

     

    Ótemis zor bilimdi tatar jazýshysy Ǵaıaz-Aıaz Isqakı aǵasyn qaıran qala tyńdady. Osy ýaqytqa deıin, baıaǵy Ismaıyl ápendi, Rashıd qazıler qatarynda, durysynda, jasy kishi shákirt ispetti olardy óksheleı basyp, musylman qozǵalysynyń bel ortasynda júrgeninde, onyń Ǵaıaz aǵasy din ıslam pendelerin rý-taıpaǵa bólmeı, teń qarap, bútin túrki, bir musylman turǵysynan ortaq máseleler kóterip kele jatqan.

    Bir kezderde onyń «Ike ıoz eldan son ınkyıraz»** deıtin boljal-qıalmen jazylǵan hıkaıatyn oqyp, Ótemistiń kóp oıǵa qalǵany bar-dy. Onda ol tatar halqyn eki ǵasyrdy artqa salyp, ábden azǵyndap, ajalǵa dýshar bolatyn etnos retinde sıpattaǵan. Onysy oqyrmanyn jaıbaraqat qaldyrmaıtyn, kókiregi oıaý azamatty qarsylasýǵa, otarlyq qursaýdan qutylýǵa umtyltatyn. Ótemis razy bolǵan. Aıaz-jazýshy bul fantasıkasy arqyly bóten eldiń ezgisine túsip, kúshi, sany basym ult arasynda jutylý, sińisý kezeńin bastan keship júrgen noǵaıdyń ǵana emes, sondaı qalyptaǵy kúlli túrkilerdiń namysyn janyp otyr dep oılaǵan. Kim biledi, shuraıly jerin de, bar saladaǵy quqtaryn da joǵaltyp bara jatqan qazaqty da sondaı keleshek tosyp turǵan bolar, bálkim…

     

    **«Eki júz jyl ótkennen keıin azǵyndap ólý».

     

    Aıaz Isqaqov, Ótemistiń óz oqyǵan-toqyǵanynan jáne on shaqty jyldan beri qyzmetshileri bolyp qastarynda júrgen İlıas Boraǵanly men Sálimgereı Jantórınnen bilýinshe, orny erekshe adam. Ol ótken ǵasyrda dúnıeden ótken pálsafashy Kýrsavı, aǵartýshy Marjanı sana áleminde tyńnan túren salyp nobaılaǵan, osydan eki jarym jyldaı ǵana ilgeride dúnıe salǵan uly ustaz, aǵartýshy-jornalshy Gaspraly shegendep, keńitken dańǵyldy jalǵastyryp, ilgeri aparýshylar sapynan. Kýrsavı kóne medreselerde oqytylatyn qatyp qalǵan dinı qaǵıdalarǵa syn kózben qarap, olardy jańa zaman talaptaryna saı túsindirý jáne solaı ıkemdeý qajettigin tuńǵysh ret  kótergen edi. Mundaı kózqaras musylmandyqtyń dinı-jalań aqylgóısýge negizdelgen, ómirden alshaq oqý oryndarynda evropalyq bilim berý júıesine uqsas ózgerister jasaýǵa múmkindik beretin. Jańa tásilmen oqytatyn medreselerdi Marjanı damytty. Oqý baǵdarlamasyna zaıyrly pánder engizildi. Uzamaı jádıdshildik áıgili «Tárjiman» arqyly kúlli túrki álemine tarady...

    Ótemis eski mektep pen jańa mekteptiń aıyrmashylyǵyn táp-táýir biledi. Eger kóne medreseler jastarǵa tek dinı kózqarasyn tárbıelep, nyǵaıtý úshin qudaı sózin oqytyp-úıretýmen shektelse, jańa tásilmen oqytatyn medreseler olardyń keń dúnıege kóz asha qaraýyna mán beredi. Ondaı oqý oryndarynda oqyǵan shákirtter tek meshitterge emes, aınaladaǵy tirshilikke aralasyp, ekonomıkaǵa, saıasatqa qyzmet ete alatyn bolady. Solaı bolyp ta keledi! Ulttyq qundylyqtardy saqtaýǵa osyndaı mektepterden tárbıe alǵan azamattar belsene aralasyp júr. Sondaılardyń kóshbasy osy Aıaz aǵalar sıaqty edi ǵoı. Onyń Ismaıyl-beı sekildi kemeńgerlikpen: «Bilim alý –  azattyqqa bettegen joldaǵy alǵashqy qadam!» degen qanatty sózi barshaǵa málim... 

    Imperıadaǵy otarlanǵan halyqtardyń barshasyna jany ashı qarap júr dep sanaıtyn Ǵaıaz aǵasy qazir tatardan ózge túrkilerdi túńilte sóıledi. Ótemis kúrsindi. Ǵaıaz myrzaǵa qaıran qala qarady.

    Ol Qazaqstan, Túrkistan sekildi elderdi ǵylym men bilimnen, ónerden quralaqan qalǵan dep tóndirdi. Sosyn solardyń sany az ǵana oqyǵan tobyna kiná arta sóıledi.

    – Bizdiń qazaq baýyrlarymyzdyń birli-jarym kózi ashyqtary búgin osy minberden avtonomıa alamyz dep jarıa etip tursa, bul solardyń artyndaǵy jurtyna qolaıly jáne durys bolady degen sóz emes, – dedi ol. – Túsinińizder, myrzalar, osylardaı qarańǵy halyq Reseıden ajyrap, avtonomıa alar bolsa,  onda olar burynǵydan da beter sorlady deı berińizder. Onda olardyń patsha ýaqytynda kúni ótken baıaǵy aqsúıekteri bılikti qaıtadan qoldaryna alady. Han tuqymy sanalatyndar, qaradan shyqqan ózge de yqpaldy qaýym – baı, manap, bek bitken atqa qonady. Báriniń de qudaılary berip, kúni keshe patsha ákimshiligi ozbyrlyqpen júrgizgen zorlyqty endi óz qandastaryna ózderi jasaıdy.

    «Osyny Aıaz aǵam shynymen qazaqqa jany ashyǵandyqtan aıtyp tur ma eken?» – Ótemis demin ishine aldy.

    – Imandylyq ustar edi olardy ondaı ozbyr qylyqtan, – dep, Ǵaıaz sózin kúrsine sabaqtady, – biraq olar shyn máninde musylman da emes. Ózderiniń beıtaraptyqtarymen qoımaı, qazaq arasynda musylmanshylyq kúsheıip ketpesin degen pıǵylmen, olar jantalasyp, óz qandastaryn dinnen aıyrý úshin barlaryn salýda. Bul oraıdaǵy zalaldy is júrgizýshilerdiń aldyńǵy qatarynda osynda sóılegender de, bul sıeziń májilisine kelmegender de bar. Jasyratyn nesi qaldy, qazaq halqynyń musylman bolýyna oryssha oqyp, orys tárbıesin alǵan qazaqtar kóp kedergi kórsetip júr...

    Jurt shegin tartty...

     

    6.

    Ǵaıaz Isqaqovtyń minberden málim etip turǵan senbeýshilik sózderi tyńdap otyrǵandardyń basqasyn qaıdam, Ótemistiń kóńiline á degende qatty keldi. Renjı otyryp oıǵa shomdy. Bútkil túrki álemine áıgili bilimdi de bilikti qaıratkerdiń óz usynysyn dáıekteý úshin qazaqtarǵa týra mundaı túrde senimsizdik bildirýi ol úshin múldem kútpegen jáıt edi.

    Avtonomıa máselesin qazaq Sálimgereı sultan Jantórın osy otyrǵandardyń barshasynan buryn qozǵap, áýelde poláktar muryndyq bolǵan avtonomıster odaǵynyń sonaý 1905 jylǵy basshylarynyń biri bolǵan-dy. Úkimet qyryna alǵan bul máseleni Alǵashqy Dýmada polák kolosy múshelerimen ońasha talaı talqylasqan. Ol Rashıd qazı Ibragımovpen birge arnaıy kitap ta shyǵarǵan. Sonda olar qazaqtyń da, tatardyń da emes, ısi túrkiniń, tipti ımperıadaǵy bóten tekti atalatyn barshanyń  múddesine jaýap beretin is qylýǵa tyrysqan bolatyn. Isi  túrkiniń múddesi birligin qyrymdyq aǵartýshy Ismaıyl Gasprınskııden artyq jyrtqan eshqaısysy joq shyǵar. Musylmannyń rýhanı tirshiligine beldi qazaqtardan general Ǵubaıdolla Jáńgirhanov qalaı kómektesti. Sonaý astana sáni bop turǵan úlken meshitti salýdy uıymdastyrǵanda, ol da, osy zalda otyrǵan túrkistandyq zańger Seráli   Lapın de, ózgeler de eshteńeden tartynǵan joq edi. Tipti, el ishinde júrgen burynǵy kóterilisshi, jasy ulǵaıǵanyna qaramastan musylmandardyń basqosýynan qalmaı, kezinde Dýma saılaýyna qatty mán berip, Aqmola jaǵyndaǵy úgit-nasıhat jumystaryna shama-sharqynsha atsalysqan  óziniń Erkindik kókesi de azattyqqa jetýdi árdaıym ortaq arman dep biletin. Endi kelip, ózderin kemitken mynandaı sóz aıtylatynyn  qaısysy oılapty olardyń?

    Áıtkenmen... Osy oraıda Ótemis óziniń kóńilin kúpti qylǵan jáıtterdiń árádik qylań berip júrgenin eriksiz oılady. Sýmań etip, mıynyń bir túkpirinen atoılap, árne boı kórsetip turǵan...

    Ras, aq patshany sastyrǵan  bastapqy revolúsıalyq oqıǵalar qazaq buqarasynyń saıası belsendiligin kóterýge sheshýshi yqpal tıgize almady. Buǵan Ótemis bul kúnde senimdi. Bul oraıda, bálkim, Ǵaıaz myrzanyń renish týǵyzyp turǵan álgi pikiriniń jany bar deýge keler...

    Áıtse de 1905 jylǵy 17 qazan manıfesi jarıa etken saıası ózgerister qoǵam ómirine belgili dárejede áser etti, ony Ótemistiń ózi de shet-jaǵalatyp kórgen. Biraq, shynynda, kózi ashyq, oqyǵan azamattary az qazaq arasynda  buqaralyq sıpat almady, eleýli kúsh túrinde ańǵarylmady.

    Degenmen, buqarany oıatatyn saıası oı ushqyndary ólkege jetken-di, bul anyq. Ádilet ańsaǵan ulttyq topyraq azattyq armanymen tyńaıtylǵan bolatyn.   Onyń ósip-ónýine jerdiń tarylýy eleýli úles qosyp kele jatqan. Ótken ǵasyrdan bastalyp, Stolypın reformasymen kúsheıe túsken muǵajyrlyq – sharýalardyń qazaq jerine aǵylǵan kóshi-qony – bostandyq tileýshilikti arttyra túsken.

    Jer-sýdy dástúrli kóshpendilik ómir saltymen paıdalaný tártibi kúrt ózgeriske ushyraýǵa májbúr boldy. Qaýymdar arasyndaǵy úırenshikti qarym-qatynas buzyldy. Kóshpendilerdi shóleıtke yǵystyryp, oıdym-oıdym shuraıly oryndarǵa pereselenderdiń qonystanyp alýy qalypty jaǵdaıdy kópe-kórneý astyn-ústine shyǵarǵan faktorǵa aınaldy. Munyń alǵashqy kórinisterine Ótemistiń bala kezinde ákesi Batyrbek qol bastap qarsy turyp kórdi. Árıne, kóterilis jeńiliske ushyrady. Ákesi qaza tapty, al onyń qarýlas serigi Erkindik katorga dámin tatyp, birinshi orys revolúsıasy dúbirlegende, elge qashyp keldi. Biraq,  jurtty qaıta kótere almady. Al kóp uzamaı,  kúres joly basqa ekenin uqty.

    Sonda saıası saýaty tómen, saıasat álippesin ómirden úırengen qart sarbaz jastarǵa úmit artty. Balasy ispetti Ótemisti ozyq oılylarǵa taqaý júrsin ári oqysyn degen nıetpen osynaý ımperıa astanasyna ornalastyrdy. Ózi musylman qozǵalysyna qatysty, qazaq múddesin Dýma minberi arqyly kúıtteý qajet dep bildi, depýtat saılaýǵa qaıta qol jetkizý jolyn tabýdy oılady, aqyry, oryndalmaǵan sol armandarymen dúnıeden kóshti...

    Búginde Edil-Jaıyq aımaǵyn qara shekpendiler men atty kazaktar qara qurymdaı bop basyp aldy. Aqmola, Semeı aımaqtarynda olar qazir jergilikti qazaqtardyń sanyna jetip qaldy, úshten birinen anyq asyp ketti. Tek Túrkistan aımaǵynda ázirge azshylyq, sonyń ózinde ár júzdiń altaýy kelimsek kórinedi degen sóz bar.

    Osyndaı jaǵdaıda elge jón jolbasshy kerek-aq ekeni aıqyn-tuǵyn. Ári ondaı orynnan kórinýge tıis el aǵalary bar da tárizdi edi. Átteń, olar úmitti aqtamady, olaı bolmaı tur...

    Osy jerde muny moıyndamasqa bolmas...

    Baıandamasynda aıtqan qaǵıdalaryn qorǵaý úshin minbege qaıta kóterilgen Aıaz Isqaqov sheshenderdiń jaryssózde aıtqan pikirlerimen aıtysqa túsken, sonda,  qyza-qyza, jandy jaraǵa tıip ketkendeı boldy ma, qalaı....

    Mıynyń tereń bir túkpirinen soǵan baılanysty bir estelik naızaǵaısha sýmań qaqty. Umytylsa eken degen jandy jarany osynaý saıası pikirtalas jarqyrata ashyp, sanasyn qaryp ótkendeı boldy...

    Azattyq qozǵalysyn bastaıdy dep úmit artqan aǵa urpaq ókilderiniń alaýyzdyǵy tym tereńge ketkenin 1914 jyldyń jazynda kórip, Ótemis qatty kúızelgen-di. El sengen eki serke bar edi, solar jurtty eki jarǵan ba dedi. Bul qalaı, munyń syry nede? 

    Zıalylar ishindegi ózi biletin, kópshilik moıyndaǵan qos serkeniń juldyzy jaraspaýy jaıyna Ótemis qınala oı júgirtti.  Qansha ókpelegenmen, Ǵaıaz myrzanyń aıyptaýlarynyń jany da bar...

    Biraq ol tap osy kúllimusylman sezi minberinen sonshalyqty dabyralatatyndaı másele me edi...

    Osylaı ýaıymǵa salynyp otyrǵan Ótemis bir sát jeńildene basyn kóterdi: tatar aǵaıyndardyń oqyǵandary túgeldeı Ǵaıaz myrza syqyldy oılamaıtyny anyq!..

    ...1912 jyly ol jazdaı el aralap kelip, kúzde Orynborda boldy. Bul úshinshi Dýmaǵa saılaý ótkizý naýqanynyń qarsańy edi. Osynda baıaǵy Qoıandy jármeńkesinde tanysqan jigitterdiń birazyn kórdi. Oǵan sebep bolǵan – osynaý jalpymusylman sezi tóralqasyna saılanyp, tórde otyrǵan baıyrǵy baspager ám jornalshy Fatıh Karımı ábzı edi.

    Tolyq aty-jóni Mýhammed-fatyh Ǵylmanuly Kárimov, esimi Fatyh, Fatıh túrinde kóbirek aıtylady.  Samara jaǵynda ahýn otbasynda týyp-ósken. Alǵashqy  saýatyn óz ákesinen ashqan eken. On jasynda Chıstopolde medresede oqypty. Jıyrma bir jasynda, 1891 jyly, Orynbor musylman dinı jınalysyna qatysyp ımam jáne múdáris  ataǵyn alýǵa múmkindik beretin emtıhandy Ýfada oıdaǵydaı tapsyrypty. Bunysy oǵan dinı laýazymmen qyzmet atqarýǵa jol ashady eken. Alaıda Fatıh oǵan asa qyzyqpasa kerek. Sondyqtan ákesi ony qyshtamapty. Tańdaýly  mektepterde oqytyp, jaqsy, zaıyrly bilim berýge tyrysypty. Sosyn Stambýlǵa oqýǵa jiberipti.

    Fatıh onda tórt jyl  oqyp, arab, parsy, túrik, fransýz, latyn tilderin úırenedi. Algebra, tarıh, geografıa, hımıa, quqyqtaný pánderin oqıdy. Sosyn medresede sabaq beredi. Odan Orynborǵa keledi. Bul 1898 jyl edi. Sol jyly Orynbordaǵy altyn ónerkásibimen shuǵyldanatyn Shákir Ramıevpen birge saıahatqa shyǵyp, birqatar Evropa elderin aralaıdy,  Germanıa, Belgıa, Fransıa, Italıa, Avstro-Vengrıa, Serbıa, Bolgarıa jáne  Túrkıada bolady. Sapardan alǵan áseri jaıynda kitapsha shyǵarady.  Odan Moskvada alty aı boıy turyp, býhgalterıa men nemis tilin oqıdy.

    Osy kezde ákesi Ǵylman qaziret dinı laýazymyn tárk etip, baspagerlik ispen jáne kitap saýdasymen shuǵyldanýǵa bet burǵan eken. Orynborǵa kóship kelipti. Orys  álippesine Ybyraı Altynsarınniń qosqan áripterin paıdalanyp, qazaqtarǵa arnap túrli kitaptar basqan  Breslın degen baspagerdiń kitap basatyn baspahanasyn satyp alypty. Sol shaǵyn kásiporynmen birer úı-jaıǵa qonys aýdaryp, aqyry Or kóshesindegi Gostınyı dvordyń* ońtústik qatarynan oryn tepken úsh dúkendi on eki jylǵa  jalǵa alǵan kórinedi.  Sharttasý jolymen qurylystyń ishine ózgerister jasap, kitap jáne jazý qaǵazyn satatyn dúken ashypty. Biraq isti keń jolǵa qoıyp úlgermeı, dúnıe salǵan. Sonda baspahana basyna uly Mýhammetfatyh turǵan eken. Mine osy Fatıh aǵanyń Orynborǵa kelip ákesi bastaǵan baspa isin jandandyrýy noǵaılardyń ǵana emes, qazaqtardyń da baǵyna aınalǵan edi.

     

    *Saýda jaımalary jasaýly, arnaıy salynǵan ǵımarat.

     

    Úkimet býyndary, biraq, mundaı ózgeristi qalamaıtyn. Olar ólkede Mýhammetfatyh sekildi kisiniń paıda bolýyna seskene qaraıtyn. Ótemiske málim, ondaǵy Pýrıshkevıch rýhynda paıymdaıtyn  astam pıǵyldy úkimet qyzmetshileri ózara:

     – Buratanalar damýdyń tómengi satysynda tur, mádenıetti bilmeıdi, – deıtin. – Olardy ne ádebıet, ne óner qyzyqtyrmaı

    Qatysty Maqalalar

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    12:57, 06 naýryz 2025