JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ (SOŃY)

    Assem Almuhanbet
    JALPYMUSYLMAN JÁNE ALASH QOZǴALYSY MÚDDELERİ (SOŃY)

    Beıbit Qoıshybaevtyń tarıhı-tanymdy «Alash joly» rısálásiniń basy men onyń jalǵasyn  usynǵan edik. Endi  sońyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

     

    Máskeý, 1–11.5.1917

    Tarıhı mınıatúra

     

    İİ. Ortaq múdde jeńisi

    1.

    Memlekettik qurylym túri haqyndaǵy aıtys-tartys sozylyp ketkendikten, arasynda basqa máseleler jaıynda da áńgime qozǵaldy. Sondaı sózdiń biri tórtinshi mamyrda boldy. Bul  kúni dúnıejúzilik soǵysqa ımperıa buǵaýynan azat musylmandardyń kózqarasyn aıqyndap alý máselesi talqylandy. Reseı budan eki jarym jyldan astam ilgeride, Taq nyq turǵanda belsene kirisken, endi Taq  tóńkerilip túskenmen, burynǵysynsha, birneshe maıdan quryp shaıqasyp jatqan. Osyǵan qandaı kózqaras qalyptasqan?

    Ýaqytsha Ortalyq musylman búrosy bul taqyrypqa da baıandama ázirlep ákelgen bolatyn. Búro tóraǵasy Ahmed Salıkovty tyńdap bolǵannan keıin, Qarataev sultan osy tarapta pikir aıtpaı tura almady. Ol sezge baıyrǵy belgili qaıratker retinde arnaıy shaqyrý alýyna baılanysty qatysýda-tyn. Sondyqtan da, kópshilikti tolǵandyrǵan memlekettik qurylym túri haqynda sabyr saqtap, jastardy tyńdaýmen shektelýde edi. Endi, ózi ózekti de zárý dep bilgen másele kóterilgende, baıyz taýyp otyra almady.

    Minberden qolyn jigerlene silteı sóılep, dúnıejúzilik soǵystyń maqsatyn áshkereledi.

    Osynda otyrǵan saıasatshylarǵa málim, keshegi qulaǵan ókimet óz nıetin Petrogradtaǵy aǵylshyn jáne fransýz elshiligine dúnıejúzilik soǵys júrip jatqan alǵashqy jylda-aq arnaıy estelik jazba joldap bildirgen. Kúllimusylman quryltaıynyń músheleri oılansyn, patshalyqtyń ozbyr úkimeti álemdik soǵys bitkennen keıin, ózine Stambýldy qaratyp alýdy josparlaǵan!

    Qaıran orys ákimshiligi, saryala oqaly generalıtet, sanalary jaýlap alýshylyqpen ýlanǵan jandaraldar tobyry-aı deseıshi! Olar ózderine ózderi otanshyldyqtyń mazmuny ispetti belgilegen sara joldy eshqashan umytqan emes. Ony – Konstantınopol-Stambýldy alyp,  Aııa-Sofá jámıi kúmbeziniń  tóbesine úsh jolaq baıraq tigýdi – budan qyryq jyl buryn general Jáńgirhanov qatysqan orys-túrik soǵysynda da orys ofıserleri ashyqtan-ashyq armandaǵan eken. Sonda, týysqan aǵasynyń aýzynan Qarataevtyń bertinde estigenindeı,  jaýlap alǵyshtardyń armandarynyń kúlin kókke ushyrǵan jáıt – ózinen zor shyqqanynda jatqan. Túrikke tilektes ózge jurttyń soǵys kemeleriniń bar qarý-jaraǵyn samsatyp túrik sýlaryna engeni, sóıtip orys áskerleriniń aldaryn orap,  «otanshyldyqtaryna» tosqaýyl qoıǵany olardyń armanyn eleske aınaldyrǵan edi.

    Endi, jahandyq soǵysta aq patsha shonjarlary solarmen odaqtasyp, dúnıeni bólip alýǵa tilek bildire qoıypty. Orys tóreleri bir kezde qoldary jetpegen qıaldaryn endi júzege asyrmaq!     Konstantınopol qalasyn ıemdenemiz deıdi.  Bosfor buǵazynyń, Mármár teńiziniń batys jaǵalaýyn alamyz deıdi. Dardanell, Ońtústik Frakıanyń biraz jerin, taǵy basqa aımaqty alyp Rossıaǵa qosamyz deıdi.   Olardyń ondaı pıǵyldaryna Anglıa kelisim bergen, Fransıa da qarsy bolmaǵan. Biraq olardyń da ish esepteri bar, tek Rossıa olardyń óz saıası múddelerine, basqa aýmaqtardy óz qolastaryna alý nıetterine oń kózben qarasa bolǵany...

    – Myrzalar, basqynshylyq oıdaǵy hukimet sahnadan ketti, – dep kúrkiredi Qarataev, – patsha taqtan qulady! Endi ne joryq? Ýaqytsha hukimettiń soǵysty jeńisti aqyryna deıin jetkizemiz deýinde ne maqsat bar? «Konstantınopol – Rossıaǵa tán!» uranymen soǵysýdy jalǵastyra berýge –bostandyqpen qol ustasyp turǵan ısi musylman qalaı kónbek?

    Suraqtardy osylaı tópep-tópep qoıyp aldy da, oǵan ózi jaýap berdi:

    – Já, jetedi! Mundaı jaýlap alýshylyq soǵysqa ashyq qarsylyq bildiretin kez keldi!

    Qarataev Reseı sosıal-demokratıalyq jumysshy partıasynyń Petrograd keńesi búkil álem eńbekshilerine joldaǵan úndeýdi durys dep biledi. Jáne osynaý úlken quryltaıda bas qosqan delegattardyń barshasyn sony qoldaýǵa shaqyrady. Musylmandar beıbitshilik úshin daýys berýge tıis! Eshqandaı aneksıa* men kontrıbýsıa** qoldanylmaıtyn bitim ornatylýǵa tıis! Musylmandar  Reseıdi azattyq úshin kúresý maqsatynda qorǵaýdy qajettilik dep biledi, biraq onyń jańa jaýlaýshylyq pen basqynshylyqqa barýyna qarsy, bilsin muny barsha jurt!

     

    *bóten memlekettiń belgili-bir aýmaǵyn kúshpen qosyp alý.

    **basyp alynǵan terıtorıalardaǵy halyqtan májbúrlep qarjy jınaý, sondaı-aq, soǵysta jeńilgen memlekettiń jeńimpazǵa tóleıtin somasy.

     

    Onyń oıy sosıal-demokrat, menshevık Salıkov baıandamasynda dáıektegen pikirge saıdy. Talqylaý  barysynda soǵysty aıaǵyna deıin jetkizýdi qoldaıtyndardyń azshylyqqa ushyraǵany málim boldy. Aqyry, kúllireseı musylman sezinde alǵash qabyldanǵan tórtinshi mamyr kúngi qarar Ahmed Salykkaty myrza usynǵandaı, odan  Baqytjan sultan qoldaǵandaı baǵytta, bir aýyzdan qabyldandy. Bul baǵyt budan bir aıdan astam ýaqyt buryn Petrogradta Ahmetzakı Valıdov muryndyq bolyp, osy Ahmed Salıkov birinshi bop qol qoıǵan úndeýde nobaılanǵan edi.

     Kadetterdiń jetinshi sezi minberinen aıtqan «soǵysty jeńiske jetkenge deıin júrgizýge qoldaýshylyq» sózi úshin musylman qozǵalysynyń baıyrǵy qaıratkeri Sadrı Maksýdıge sondaı qarsylyq kórsetilgen bolatyn. Endi myna jalpymusylman seziniń sheshimimen bul qarsylyq múldem tegeýirindi kórinis aldy.

    Jáne, Ótemistiń baıqaýynsha, qazaq halqyn týra jolǵa bastaıdy dep pálen jyldan beri úmit artyp kele jatqan qos kósemniń – Qarataev pen Bókeıhanovtyń bul máselede de saıası ustanymdary úılespeıtindiginen osy quryltaıdyń kóńil-kúıi belgi bergendeı bolatyn.    

    Qarataev sosıal-demokratıalyq baǵytqa kópten oń kózben qaraıtyn. Patsha  taqtan qulaǵannan keıingi jerlesteri arasynda ózine qatysty boı kótergen oqıǵalardan  soń – atap aıtqanda, alǵash uıysqan qazaq azamattyq komıtetin qaıta qurý, sol áreket arqyly onyń basynda turǵan ózine senimsizdik kórsetý máselesi oryn alǵannan keıin – ol sosıalıs-revolúsıonerler qurǵan Oral oblysy azamattyq komıtetiniń quramyna endi. Sonda qyzmet atqaryp júrip, Qarataev osy jalpymusylman sezine keldi. Eline oralǵannan soń, endi kóp uzamaı, jumysshy-sharýa depýtattary keńesterin qurýǵa aralasa bastaıdy.  Sosyn odan da solaqaılanyp, tipti, bólshevızm qushaǵyna birjolata qulaıdy...

    Al Bókeıhanov bul kúnde Orynborda jańa úkimet komısary retinde, jergilikti jerde – Torǵaı oblysynda kadetter baǵytyn júrgizýdi júzege asyryp otyrǵan. Ol qazaq baýyrlaryna óz paıymyn aqyl etip aıtty. Olardy óz ornyn bilýge shaqyrdy.

    – Bilip qoıyńdar, bolyp turǵan bostandyq, teńdik, týysqandyq bizdiń qazaq balasyna joq jerden aspannan tústi, – dedi Álıhan Bókeıhanov. – Bul jaqsylyqqa bizdi kezdestirgen – bizdiń memlekettiń turmys tarıhy, orys jurtynyń erleriniń júz jyl sarp etken qyzmeti. Nadan biz túgil, jalpy orystyń kóp jurty mujyqqa da búgingi jáıt aspannan túsken, oıda joq jaqsylyq. Mujyq bolsyn, tatar bolsyn, qazaq bolsyn, ondaı jaqsylyq qadirin áli kúngi bilip jatqan joq.

    Tarıh sahnasyna shyqqan ozyq oıǵa halyqtyń ilese almaı turǵanyn ýaıymdady.

    – Sabasyna qaraı pispegi bolmady, – dep paıymdady ol. –  Jurtqa bostandyq, teńdik, týysqandyq bolǵan soń, jurt bostandyqty buldanyp, óz tizginin ózi alyp, qaǵýshy, soǵýshy, kúzetýshi endi óldi dep kúsheıýi kerek edi. Jurt teńdikti buldanyp, er-áıel, baı-kedeı, myrza-buqara,  tóre-qara, aqsaqal-jas dep bólmeı, bárin teń ustaý kerek edi.  Jurt bostandyqty buldanyp, bir týǵan aǵaıyn, quda-tamyr, den qaryndas, kórshi demeı, barsha adam balasymen aǵaıyndyq, týysqandyq jolyna tartý kerek edi.

    Alaıda olaı bolmaı tur dep oılaıtyn Álekeńniń ılanymy berik:

    – Bostandyq, teńdik, týysqandyq – on segizinshi ǵasyrdan beri jaryqqa shyqqan taza pikir. Muny maıdanǵa salǵan – Fransıa jurtynyń saıası erleri. Osy úsh túrdiń bári bizdiń sharıǵattan, injilden, býdda oqýynan, Lev Nıkolaevıch Tolstoı fılosofıasynan tabylady. Kózi  ashyq talapty er izdense boldy, biledi munyń bárin. Bul úsh urannan bólek adam balasynyń baqyt, mahabbatyna jol joq.

    Osy  rettegi onyń berik senimi mynandaı:

    – Bostandyq, teńdik, týysqandyq – qazaq balasyna olja boldy.

    Qazaq  balasyna olja bolǵan bostandyq, teńdik, týysqandyqty baıandy etý úshin ol Ýaqytsha úkimet oryntaǵyna otyrysymen, oblystaǵy bıleý tetikterine óz pikirlesterin taǵaıyndady. Oblys turǵyndaryn árdaıym birlikke, yntymaqqa shaqyrdy.

    Torǵaı qazaqtarynyń quryltaıynan eki aptadan soń ótken oblystaǵy orys sharýalary men  qazaqtardyń sezinde úkimet saıasatyn túsindirdi. Soǵystyń eki baǵytta júrip jatqanyn aıtty. Bir baǵyt – syrtqy jaýmen shaıqas bolsa, ekinshisi – qulaǵan memlekettik qurylystyń dushpandyǵymen kúres bolyp tabylatynyn eskertti.

    – Sharýalar men qazaqtar, esterińizde bolsyn, – dedi, – maıdanda jaýdy jeńbeıinshe, al tylda, óz úıimizde beıbit eńbek qalpyn qamtamasyz etpeıinshe – biz jeńip alǵan bostandyǵymyzdy nyǵaıta almaımyz. Osyny umytpańdar!

    Ortaq mindetti bylaı tujyrymdady:

    – Elde tynyshtyqty saqtańdar! Al  maıdanǵa azyq-túlik jóneltińder!

    Naqty tapsyrmalaryn aıtty. Kóshpendi qandastaryna qarap:

    – Qazaqtar, mal berińder! – dedi

    Jer emgen sharýalarǵa qarap:

    – Orystar, nan berińder! – dedi.

    Soǵys júrgizip jatqan demokratıalyq memlekettiń Torǵaı oblysyndaǵy ákimi Álekeń:

    – Osylaı etý arqyly biz jańa úkimetimizge naqty kómegimizdi tıgize alamyz, – dep tujyrdy.

    Bostandyq býyna masaıǵan keı úıez qazaqtary patshalyq tusynda aırylǵan jerin talap ete bastaǵanda, olarǵa basý aıtty. Oryspen tatý turýǵa shaqyrdy. Jer máselesin quryltaıshy jınalys sheship beredi degen belgili ýájdi qaıtalady. Oǵan  deıin jer-sýymdy qaıtaram dep mazasyzdyq týǵyzýshylarǵa jaza qoldanýǵa ázir ekenin jarıa etti. 

    Ne kerek, Ýaqytsha úkimettiń saıasatyn Torǵaı oblysynda oıdaǵydaı júrgizdi.

    Máskeýdegi musylman sezinen sál keıin, Petrogradta, 1917 jylǵy mamyrdyń ortasynda, kadetterdiń segizinshi sezi boldy. Jańa ortalyq komıtet saılandy. Sol quramǵa 1908 jyldan Sankt-Peterbýrgtegi «Polárnaıa zvezda» mason lojasynyń múshesi, masondardyń samaralyq tobyn qurysýshy, Samara saıası toptarynda, ásirese sosıalıs-revolúsıonerler ishinde belsenip kórinip júrgen qaıratker, kadetter partıasynyń 1915 jylǵy tamyzda uıymdastyrylǵan Samara gýbernıalyq komıtetiniń múshesi, zemstvo lıberaldyq qozǵalysyna qatysýshy, batys maıdan zemgor basqarmasynda buratanalar bólimin basqarýshy bolǵan, Ýaqytsha úkimettiń Torǵaı oblysyndaǵy komısary Alekseı Nıkolaevıch, ıaǵnı Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov ta engizilgen-di.

    Eldegi ozyq saıası partıanyń ortalyq komıtetiniń múshesi bolyp saılanýyna onyń Dala ólkesindegi buratanalar arasynda bedeli múldem joǵary bolyp turǵany da yqpal etýi ǵajap emes.

    Sodan eki aı ótken soń, Orynborda tuńǵysh jalpyqazaq sezi bolǵanda, Álekeń ózi ortalyq komıtetiniń quramyna saılanǵan kadetter jolyn qoldap sóılep, endi qurylmaq qazaq partıasy ustanýǵa tıis baǵytty nobaılamaq boldy. Delegattardyń barshasy ustanǵan avtonomıa qurý ıdeıasyn da á degende qoldaı qoımady.

    Óıtkeni ol o basta batysshyl jáne ýnıtarıst edi.

    Ol ulttyq baǵytqa birtindep keledi...

     

    2.

    Jaryssóz barysynda federalızm paıdasyna mynandaı jolaý da aıtyldy:

    – Ǵaıaz myrza aıtyp turǵan zań shyǵaratyn mekemeni buryn Memlekettik Dýma desek, endi, bálkim, parlament dermiz. Oǵan kúlli musylman birigip birneshe ókil usynǵannan góri, ár musylman jurty óz ókilin engizgeni tıimdi bolmas pa eken?

    Tap osy oı basqasha túrde de damytyldy:

    – Shynynda, keshegi eski parlamentte, bárimiz de kórdik qoı, ısi túrkige, ısi musylmanǵa ortaq kórgen, barshamyzǵa ortaq dep bilgen azdaǵan depýtattarymyz boldy emes pe? Biraq, aıtyńyzdarshy, sondaǵy ókilderimiz – Dýmadaǵy musylman depýtattary ár musylman jurtynyń muńyn jyrta aldy ma? Joq, árıne!

    Sosyn sol joqtyń sebebi tarqatyldy. Óıtkeni, desti, osynaý quryltaıǵa qatysýshylardyń árqaısysyna málim, buratanalar ókilderiniń Dýmadaǵy sany saýsaqpen sanarlyqtaı shamaly edi. Áıgili «3 maýsym» tóńkerisinen keıin másele jyly jabylyp, onda barsha musylman halyqtarynan ókilder bolýy eskerilmegen bolatyn. Sony túzeýge septesý maqsatymen musylman fraksıasy janynan búro qurylyp edi, onyń da ótimdiligi shamaly bop shyqty. Sebebi, jalpy Dýma músheleriniń sany olardyń únin shyǵarmastaı mol-tyn. Kez-kelgen másele boıynsha solardyń degeni bop, daýystary bulardy emin-erkin basyp ketetin. Sondyqtan da odan sabaq ala bilý lázim.

    Osylaı paıymdaǵan federasıashyldar:

    – Musylmandardyń ortaq múddelerin aıqyndap, tıisti orynǵa másele qoıyp turatyndaı etip, osy sıazdy daıyndaǵan búro tárizdi bir ortalyq keńes qurý qajet-aq, bul jalpy durys ıdeıa, – dedi, – biraq ol avtonomıalyq birlikter jasaýǵa kedergi keltirmeýi kerek. Qaıta, sonyń birden-bir qamqorshysy bolýǵa tıis. Jańa Reseı basshylaryn sol qurylymǵa ıliktirýi qajet.

    Munyń bir-de-birine ılikpegen Ǵaıaz myrza óz usynysyn dáıekteýdiń taǵy bir joly retinde:

    – Edil boıy tatarlary búkil Reseı musylmandaryna jol kórsetpekshi. Óz mádenı avtonomıalaryn quryp, sózderiniń aqtyǵyn naqty ispen dáleldemekshi, – dedi.

    Oǵan patshalyqtan keıin boı túzep jatqan memlekette terıtorıalyq avtonomıalardan turatyn federatıvtik qurylym bolýyn jaqtaýshylar mán bermedi.

    Keıinirek, Ǵaıaz myrza ondaı áreketin shynynda jasaıdy, biraq oǵan áli biraz ýaqyt bar...

    Aıtys-tartys bir aptaǵa sozyldy. Ýnıtarıster keıingi sózderinde Qazaqstandy, Túrkistandy, Kavkazdy musylman azattyǵynyń uly murattaryna kedergi keltiretin zıankestik baǵytta tur dep tuqyrtýǵa tyrysty.

    – Olardyń avtonomıa alýyna jol berýge bolmaıdy! – dep, ashyq urandady.

    Bir kezde Qarataev myrza qazaq elin biriktirýdi ańsaǵanynyń belgisi retinde «Qazaqstan» degen gazettiń shyǵýyna qamqorshy bolǵan edi. Eger sol Dala ólkesi  shynymen Qazaqstan atanyp bólek shyqsa, oǵan bashqurttardyń shyǵys bóligi  qosylam dep jatsa, Túrkistan, Kavkaz bólinse, onda Rossıa shegindegi orys muhıty ishinde Tatarstan jaǵalary jyrymdalǵan aral tárizdi  bop qalmaqshy. Munyń astaryn sıez delegattary paryqtar ma eken?

    Tym bolmasa myna jáıtke oı júgirtsinshi: Qazaq dalasy men Túrkistan ólkesinde jer kóp. Eger olar derbestenip bólinse, olardyń ishine tatarlar kóship bara almaı qalady. Qazaqtar men sarttardyń tek ózderin oılamaýlary abzal...

    Ańǵal paıym. Federalıster birinen biri asa sóılep, ondaı paıymdardyń tas-talqanyn shyǵardy. Túrkistan ólkesinen kelgen Zákı, Kólbaı sekildi delegattarmen qatar, baıyrǵy musylman qozǵalysynyń qatysýshysy retinde arnaıy shaqyrýmen qatysyp otyrǵan Seráli naqty jaǵdaıdy áńgimeledi. Olar ólkedegi musylman sezi bul tarapta tap qazirgideı pikirtalas tasqyny astynda qalǵanyn, degenmen syndarly paıymǵa bári toqtaǵanyn, osynda da solaı bolýǵa tıistigin tilge tıek etti.

    Ár eldiń derbes damýy arqyly eleýli jetistikterge jete alý yqtımal. Al soǵan avtonomıa múmkindik beredi. Muny moıyndaý jón. Jáne bul rette eshkimniń de Reseıden múldem bólinemiz demeıtinin este tutý qajet...

    Ne kerek, memlekettik  qurylym túri birinshi kezekte sóz bolyp, sıez zalynda da, komısıa májilisterinde de tolassyz talqylanǵan edi. Uzaq  talqyǵa túsken osy mańyzdy másele jaıynda qaýly tek jetinshi mamyrda qabyldandy. Oǵan deıingi aıtys-tartysqa Aıaz Isqaqı de, Jahansha Dosmuhamedov te qaıta qaıta aralasty.

    – Jıgansha myrza qalaı dáleldi sóıleıdi, – dedi jaryssóz jaıynda pikirlesýshilerdiń biri, – zańdy kirpishpen qalaǵandaı dáldep qoıyp berdi ǵoı!

    Ótemis osy taqylettes sózderge súısine qulaq túrdi. Rızashylyq lebizder minbeden de aıtylyp jatty. Toqsan  toǵyz ulys biriktirilgen Reseı syndy jańa demokratıalyq memlekette nendeı sıpatty bılik bolý kerek ekeni haqynda  osynaý laýazymdy zań qyzmetkeri óte saýatty paıym keltirip otyr, ózi netken qyzý...

    Qyzý da tabandy jigitti Álımardan beı men Sálimgereı sultan óz aldyna, qyrymly Jaǵyfar Saıdahmedov te qoldady. Taǵy basqa da delegattar derbestik jaǵynda ekenin tanytyp jatty.

    Negizgi baıandamashy Salıkov eki qaǵıda usynǵan. Olary, onyń oıynsha, kópultty Reseıdiń demokratıalyq bolashaǵyn sıpattaıtyn kúlli ıdeıany naqty tujyrymdaı alady. Atap aıtqanda, ol parlamenttik respýblıka bolýy kerek. Ýnıtarlyq, demokratıalyq, parlamentpen basqarylatyn respýblıka turpatty jańa memleket. Al musylmandar mádenı-ulttyq avtonomıany paıdalanýǵa tıis. Oǵan eldiń konstıtýsıasy kepildik beretin bolady. Bir sózben, ýnıtarlyq Reseı respýblıkasy.

    Al Rasýlzade usynǵan jáne qyzý pikirtalas barysynda qorǵaǵan qaǵıda Reseıdiń federasıa bolyp qurylýynda edi. Bul joba boıynsha musylman halyqtary ulttyq-aýmaqtyq avtonomıa quqyǵyna ıe bolýǵa tıis. Iaǵnı ár ulttyq-terrıtorıalyq avtonomıa federatıvti qurylymnyń teń quqyqty  múshesi, jańa Reseı Federasıasyn qurýshy.

    Daýysqa eki túrli pikir qoıyldy. Biri – Mámet Rasýlzadeniń ulttyq-aýmaqtyń avtonomıalar qurý, solardyń Reseı federasıasyna birigýi jaıyndaǵy usynysy.  Ekinshisi – Ahmed Salıkovtyń Reseıdi birtutas ýnıtarlyq memleket etip quryp, ishinen ulttyq-mádenı avtonomıalar jasaý, solar arqyly ult múddelerin qorǵaýmen shuǵyldanýdy kózdeıtin usynysy.

    Asa kúshti qarsylyqqa qaramastan, federasıalyq qurylym haqyndaǵy kózqaras jeńdi. Onyń jeńýine Jansha Dosmuhamedov te eleýli úles qosty.

    Ótemis daýys berýshilerdi sanaýǵa turǵan sanaqshy delegattarmen ishteı jarysa sanady.  Olardyń  aıtqandaryn qaǵazǵa túsirdi. Óz esebimen týra kelgenin kórdi. Qyzyq, tórt júz qyryq alty daýys Rasýlzadeni qoldady, al eki júz jetpis bir daýys Salıkovke berildi. Sonda, dedi ol ishteı, bulardyń derbes el bolýdy ańsamaǵany ma? Derbestik úshin qazirgi ólara sátte daýys bermegende, qaı ýaqytta olaı etpek?

    Qalaı bolǵanda da, kópshilik jeńdi. Endi ýnıtarıster olarǵa ishteı qarsylyq qylsa da, musylman jurttarynyń derbes damý jolyn tańdaýyna kóndigetin shyǵar...

    Qarar óte syndarly boldy. Eki  jaq ta renjimeıtindeı, biraq shyndyqtyń birinshi toptaǵylar jaǵynda ekenin sezdiretindeı nusqada qabyldandy. Musylman halyqtarynyń múddelerine saı keletin memlekettik qurylym túri bylaı bolýǵa kerek: Reseı ulttyq-federatıvtik terıtorıalyq negizde qurylatyn parlamenttik demokratıalyq respýblıka bolýǵa tıis, al belgili terrrıtorıasy joq halyqtar ulttyq-mádenı avtonomıa quryp, sony paıdalanatyn bolady.

    Ulttyq problemalardy sez uıǵarǵandaı sheshýdi jerine jetkize  aparý úshin, Búkilreseılik ortalyq musylman keńesi quryldy. Qyzyǵy, ol jaıyndaǵy syndarly baıandamany Ǵaıaz myrza Isqakı jasady. Ol alda turǵan mindetterdi aıqyn tujyrymdap, ortalyq musylman keńesine júkteler mindetterdi tizbeledi. Máseleni ulttyq qarym-qatynastardy shıelenistirmeı, órkenıetti jolmen sheshý qajettigin jáne onyń ońaı emestigin baıandamashy Ǵaıaz myrza da, keńeske saılanǵan azamattar da jaqsy sezindi.

    Bul saılaý sıeziń sońǵy jumys kúni ótti. Oǵan deıin kún tártibindegi basqa máseleler qaraldy.

    Aǵartý seksıasy jasaǵan usynys boıynsha mádenıet, oqý-aǵartý sharýalary jergilikti halyqtardyń óz  qalaýymen sheshilýi qajet dep uıǵaryldy. Bastaýysh mektep jalpyǵa birdeı jáne mindetti bolýǵa kerek. Balalar óz ana tilinde tegin oqytylýy tıis. Al orys tili jeke pán retinde oqytylsyn. 

      Musylmandardyń Orynbor dinı jınalysy qaıta qurylǵany jón dep tabyldy. Ýaqytsha Dinı basqarmany saılaý jaıynda sheshim qabyldandy. Sıeziń sońǵy kúni, on birinshi mamyrda İshki Reseı men Sibir dinı isterin basqaratyn basqarma saılandy. Bul musylmandardyń kópshiligi turatyn aımaqqa qatysty bolatyn. Al Kavkaz men Qyrymda óz dinı basqarmalary bar-tuǵyn.

     Áıelder máselesi boıynsha másele talqylanǵanda, olardyń saıası jáne azamattyq quqtary erlermen teń bolýǵa tıistigi atap ótildi. Mundaı  teńdik kóp áıel alýshylyqqa is júzinde tyıym salýǵa aparady. Tatar áıelderi, dinı ǵulama Musa Bıgı, qazaqtan Máskeýde oqyǵan Aqqaǵaz qyz Dosjanova muny jan-jaqty dáıektedi.

     Jumysshy máselesin qaraǵanda – segiz saǵattyq jumys kúnine, jumys berýshiniń esebinen pensıa taǵaıyndalýyna daýys berildi.  Jumysshyǵa  qatysty zańnamanyń saqtalýyn jáne jumysshy eńbeginiń jaǵdaıyn qadaǵalaıtyn, balalar men jetkinshekterdi on alty jasqa tolmaıynsha jumysqa salmaıtyn, zalaldy jumystarǵa áıelderdi jumsamaıtyn bolý úshin arnaıy ınspeksıa engizý qarastyryldy.  

    Áskerı máseleler de talqylandy. Armıa ulttyq negizde  qurylýǵa tıis, soldattar shaqyrylǵan aýmaǵynda qyzmet óteý kerek degen qaǵıdalar jasaldy.

     Quryltaıshy Jınalysqa delegattar saılaý naýqanyn qalaı ótkizý máselesi de qyzý talqylandy. Musylmandardyń demokratıalyq blok jasaǵany oryndy dep tabyldy. Basqa halyqtardyń trýdovıkterden ońqaı turmaıtyn saıası partıalarymen kelisimge kelýge jol beriledi. Degenmen  sıez mynany aıryqsha atap ótti: qazirgi tańda orys emes halyqtardyń óz ómirlerin óz qalaýlarynsha qurýyna oń kózben qaraıtyn, olarda sondaı quqyq bolýy jolynda kúresetin tek qana eserler partıasy bolyp tur, muny este tutqan jón...

    Sosıalıs-revolúsıoner Shákir Muhamedıarov jer jaıynda baıandama jasaǵan. Toǵyzynshy mamyrda bul oraıda sez birqatar sheshim qabyldady. Barlyq qazynalyq, kabınettik, monastyrlyq, ýdeldik jáne jeke ıeliktegi jerler halyq qolyna esh tólemaqysyz ótýge tıis dep tabyldy. Jerge degen jeke menshiktik quq joıylýǵa tıis. Jerdi satý jáne satyp alý áreketterine tyıym salynýǵa tıis. Osylar jaıynda sheshim qabyldaı otyryp, sez muny birjolata túıip tastaý emes ekenin moıyndady. Agrarlyq  másele túbegeıli sheshimin Quryltaıshy Jınalysta tabýǵa tıis, oǵan deıin sabyr saqtap, burynǵa tártipti saqtaı turǵan durys.

    Munymen másele tynbady. Erteńine bashqurt delegattary bul jaıynda Orynborda jalpybashqurt sezi ótkizilgenshe, máseleni ashyq qaldyra turatynyn málimdedi. Qazaqtar da málimdeme jasady. Qyr ólkesine, qazaqtar turatyn aımaqtarǵa jáne Túrkistanǵa agrarlyq másele boıynsha sheshimder birden júrmeıdi degen  uıǵarymdaryn jarıa etti...

     

    3.

    Jer-sý daýyn órkenıetti jolmen sheshpekke árekettengeli qashan...

    Qazaq  qaıratkerleri 1908 jyly Úshinshi Dýma zańgerlerimen aqyldasa kele,  Aqmola, Torǵaı, Semeı, Oral, Jetisý jáne Kaspıı syrty oblystarynda jerge ornalastyrý mekemelerin qurý tártibi týraly zań jobasyn jasaǵan-dy. Otarlaýshylardyń ortalyq aýdandardan sharýalardy dala ólkesine kóshirip aparyp qonystandyrýyna zańdy shek qoıýǵa tyrysqan. Jergilikti  qazaq halqynyń jer-sýyn úkimet tarapynan qalaýynsha tartyp ala berýge zańmen tosqaýyl qoıý áreketin, sharýalardy qazaq jerine kóshirý saıasatyna qarsylyq bildirýin olar sol zań jobasymen kórsetken edi.

    On shaqty jyldan beri Pıterde túrli qyzmetshilik jumystar atqara júrip, Ótemis bul oraıda biraz jáıtke qanyǵyp qalǵan bolatyn.

    Qazaqtardyń tynys-tirshiligin zańǵa túsirgen Dala erejesin İİİ Aleksandr patsha 1891 jylǵy 25 naýryzda bekitti. Ereje kúshine 1893 jyly engizildi. Sodan bergi shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy kóshpendi qazaq osy zańmen – Dala nızamymen ómir súrip keldi.

    Onda qyr túlekteriniń óz atamekenine degen  quqynyń dárejesin eki negizgi bap aıqyndap turdy.

    Birinshisi – 119-bap, onda bylaı delingen: «Kóshpeli qonystar alyp jatqan jerler jáne sol jer-sý aýmaǵyna tán nárseniń bári, olardyń ishinde orman-toǵaılar da, memlekettik menshik dep tanylady».

    Al ekinshisi – 120-bap. Onda bylaı delingen: «Kóshpeli qonystar alyp jatqan jerler kóshpendilerdiń merzimdik shekteýsiz, ózderiniń ádet-ǵuryptary jáne osy erejeniń sharttary  negizinde qoǵamdasyp paıdalanýlaryna qaldyrylady».

    Qazaqtyń baıyrǵy ata qonysy, ata-babasynan mura bop qalǵan jer-sýy osynaý qazaqtyń syrtynan jasalǵan zań tilimen orys patshalyǵynyń jeri bop shyǵa keldi. Ǵasyrlar boıy naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap, tósinde aýnap-qýnap kele jatqan qazaqtyń uly dalasy endi Reseı ımperıasynyń ıeliginde bolyp shyqty.

    – Onda tańǵalatyn ne bar, – dedi Ótemiske jasy úlken aǵalary, – ondaı quqyqty qazaqqa Speranskııdiń Sibir qazaqtaryna 1822 jyly jasap bergen jarǵysy belgilegen edi ǵoı...

    Iá, Ótemis qazir táp-táýir habardar, odan qyryq pálenshe jyl keıin  shyǵarylaǵan Ýaqytsha ereje de sondaı tártipti qýattaǵan.  Qazaqtyń olarmen kelispegen neshe kóterilisi boldy, bárin patsha aǵzam qan qaqsatyp basyp-janshydy da, aqyry, «asqan meıirban keńshildigimen» osynaý Dala nızamyn syıǵa tartty emes pe...

    Degenmen Dala erejesinde kóshpendi qazaqqa óziniń qystaýy sheginen jalǵa jer berý quqy bekitilgen emes pe, narazy bolatyndaı, sonshalyqty ne zalaly bar edi ol nızamnyń?

    Ne zalaly bar? Jerdi  jalǵa berý quqy bekitilgen? Maqul, myna suraqqa jaýap izdestirip kóreıik: kimge jalǵa berýge bolady? Oı júgirtip qarańyz: tegi orys azamattarǵa! Ras, otyz jyldan aspaıtyn merzimge degen shekteýi bar. Ne úshin? Zaýyt, fabrıka, dıirmen salý úshin, taǵy da solar tárizdi óndiris oryndaryn jasaqtaý úshin.

    Ony qazaqtardyń nege ózi istemeıdi?

    Birinshiden, zań olardy mundaı sharýaǵa mindettemeıdi. Ekinshiden, olardyń ózderine keń dalada, salqyn saýmal-samal ótinde saırandap,   jylqy baǵyp, qymyz iship, shalqyp kóship júrý jarasady. Jandaryna jaǵymdy sol salttan ajyraǵylary kelmeıdi...

    Iaǵnı jer-sýyn jalǵa berý – qazaqqa tıimdi...

    Biraq  qazaqtyń ıeligindegi jerin jalǵa berýi tek bolys sıeziniń qaýlysymen, ári ony oblystyq basqarma bekitken jaǵdaıda ǵana júzege asady. Iaǵnı ondaıdy kásip etkender ilý de shalý.

    Sonda qazaq jerin estek* tárizdi satpasa da, zańda kórsetilgendeı jalǵa bermese de – shólden bir-aq shyǵyp júrgeni me? Dala nızamy bergen quqty kádege jaratpady degenge kim sener?!

     

    *bashqurt.

     

    Áıtse de solaı. Qupıalap aıtaıyn, tap sol quqyǵyn paıdalanyp shekesi shylqyǵan qazaqty kórmedim. Baıaǵy alǵashqy jarǵydan beri talaı jer-sý telimi  kenishter ashýǵa, túrli kásiporyndar salýǵa ketip jatyr, alaıda soǵan qazaqtan ruqsat surap, álde zań boıynsha belgili bir merzimge jalǵa alyp júzege asyryp jatyr eken degen sózdi estimeppin...

    Demek, ákimshiliktiń áreketteri zańsyz...

    Bir qaraǵanǵa ǵana. Hukimet kóshpendi bodandaryn otyryqshylyqqa shaqyryp, órkenıetke burýdamyn degen dabyratpasynan bir taımaıdy. Esesine qazaqty múldem jer-sýynan aıyrý joly bul Erejede syrt kózge eleýsiz ǵana tarmaqshamen kózdelgen jáne sol tarmaqsha eń arsyz da qatygez jolmen júzege asyrylýda.

    Qalaı kózdelgen deımisiz? Nızamnyń 120-babynyń birinshi eskertpesine nazar aýdaryńyz, onda bylaı delingen: «Kóshpendiler úshin artyq bolyp qalýy yqtımal jerler Jer óńdeý jáne memlekettik dúnıe-múlik mınıstrliginiń qaraýyna túsedi».

    Biraq myna jer maǵan kópteý eken degendi qazaq aıtpaıdy, otar bıligi aıtady...

    Qazaqtyń tańdaýly jer-sý pushpaqtaryn áskerı-feodaldyq jolmen tonaýdy úkimet týra osy eskertpeni zańı negiz ete otyryp júzege asyrdy. Onyń bul taraptaǵy isi shyǵys satrapıalarynyń úlgisinen de asyp ketti. Durysynda, solardy úlgi ete otyryp, Reseı samoderjavıelik-pomeshıktik memleketi qazaq jeriniń eń joǵarǵy menshik ıesi jáne birden-bir  qojaıyny bolyp aldy... 

     

    4.

    Seráli, Baqytjan, Eljan myrzalardyń úsheýi birdeı Úshinshi Dýma jumysyna kiriser-kirispesten Petrbordan oryn teýip, qazaq paıdasyna zań jasaý isimen shuǵyldanǵany  Ótemiske ábden málim-tin. Zań  jobasyn jasaýshylar Qazaq eli aýmaǵynda jerge ornalastyrý komısıalaryn belgili tártippen taǵaıyndaý arqyly atamekendi beı-bereket tonaýǵa kedergi qoıý maqsatyn kózdedi. Muny olar jerge ornalastyrý haqyndaǵy zań jobasy men onyń túsinikteme jazbasynda baıan qyldy.  Dala nızamynyń 120-baby men onyń birinshi eskertpesin tym erkin túsindirýdi doǵaratyn, ákimderdiń qıly pereselen* mekemeleri arqyly qazaqty jerden qýyp, qazyna qaramaǵyna tartyp ala berýine tyıym salatyn maqsat zań tiline túsirilgen-di.

     

    *qonys aýdartý, kóshirip ákelip ornalastyrý, muǵajyrlyq.

     

    Sol joba arqyly, árıne, ozbyrlyqty toqtata almaǵanmen, asqyntpaı, retke keltirý yqtımaldyǵy kórsetilgendeı-tin. Bılik áreketi zańdyq retke salynatyndaı iz jasalǵan edi. Onda, eń bastysy, dala oblystary úshin úıezdik jerge ornalastyrý komısıalaryn  qurý kózdelgen bolatyn. Ondaı komısıalarǵa vedomstvolardan úsh ókilden, qazaq turǵyndary atynan alty ókilden kirgizý jobalanǵan-dy. Qazaqtardyń óz ortalarynan, bolystyq jıyndarda irikteletin kandıdattar sezi úıezdik jerge ornalastyrý komısıalaryna kiretin ókilderin saılaıdy dep uıǵarylǵan edi.

    Zań jobasyn Memlekettik Dýma músheleriniń oktábrıster men kadetterden turatyn edáýir bóligi qoldady. Sóıtip,  halyq ókildigi bolyp tabylatyn zań shyǵarýshy mekemeniń qaraýyna óz jobalary retinde usyndy.

    Biraq oǵan úkimet jantalasa qarsylyq bildirdi...

     

    5.

    Jerge ornalastyrý jáne jer óńdeý isteriniń bas basqarýshysy* Aleksandr Vasılevıch Krıvosheın bul laýazymyna sol Baqytjandar jasaǵan zań jobasy usynylǵan 1908 jyldyń 21 mamyrynda bekigen bolatyn. Ol Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetin bitirgennen soń, quqyqtar kandıdaty dárejesimen, eńbek jolyn ıýstısıa mınıstrliginen bastaǵan. Otyz jasynda, 1887 jyly, ishki ister mınıstrligindegi zemstvo bólimine qyzmetke alyndy. Sodan bastap udaıy jer máselesine baılanysty qyzmetter atqaryp keledi. 1904 jyldan Pereselen basqarmasynyń bastyǵy, 1905 jyldyń maýsymynda   Jerge ornalastyrý jáne jer óńdeý isteriniń bas basqarýshysynyń orynbasary, 1906 jylǵy 8 maýsymnan 1907 jylǵy shildeniń sońyna deıin osy vedomstvo isterin atqarýshy, sonyń aldynda – 6 maýsymda ǵana Memlekettik keńes músheligine taǵaıyndalǵan. 1906 jylǵy qazannan bastap qarjy mınıstriniń orynbasary, Dvorán jáne Sharýa jer bankteriniń meńgerýshisi bolǵan. Aqyry, 1908 jyly knáz Vasılchıkovtyń ornyna taǵaıyndaldy...

    *Jerge ornalastyrý jáne jer óńdeý isteriniń Bas basqarýshysy – qazirgi uǵym boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

    Jer saıasatyn bes saýsaǵyndaı biledi. Dýmadaǵy kúlli aıtys-tartys kóz aldynda ótti. Stolypınniń sharýa reformasyn júrgizýdegi oń qoly. Sondyqtan da ol qazaq qaıratkerleriniń jerge bılik júrgizbek pıǵylyna qatań da shalt únmen qarsylyq bildirdi.

    Knáz  Vasılchıkov Birinshi Nıkolaıdyń jaqyn velmojalarynyń** biriniń nemeresi eken. Imperatorlyq quqyqtaný ýchılıshesin bitirip, Novgorod gýbernıasyndaǵy óz ımenıesine qonystanypty. Áýeli Eski Rýssa úıeziniń bastyǵy bolyp saılansa kerek. Onda alty jyl istegennen keıin Novgorod gýbernıalyq dvorándar qaýymynyń jetekshisi laýazymyna tańdap saılanǵan kórinedi. Ony osy qyzmetke tórt márte saılapty. Saılanymnyń  ár merzimi úsh jyldan eken, sonda jıyny on eki jyl istepti. Odan Pskov gýbernatory  laýazymyna taǵaıyndalyp, úsh jyldaı qyzmet atqarǵan. Orys-japon soǵysy  kezinde Qyzyl Aıqysh qoǵamynyń bas ýákili  retinde Manchjýrıada – Soltústik-shyǵys aımaqtaǵy Prımore jáne Amýr armıalary áreket etken jaqta qyzmette bolǵan. Soǵys qımyldary aıaqtalǵannan soń qyzmetti tastap, óz ımenıesine oralady. Aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanýyn jalǵastyrady. Qus sharýashylyǵyn ónimdiligi jóninen úlgili etip uıymdastyra alypty. Asyl tuqymdy shoshqa men sıyr ósirýdi damytypty. Aǵylshyn sáıgúlikterinen tutas bir tabyn ustaǵan. Onyń ıt qorasynyń ózi eresen úlken eken, ne túrli ıt tuqymdaryn ósirgen kórinedi. 

     

    **áıgili jáne dáýletti, laýazymdy aqsúıekterdiń.

     

    Biraq úkimet ony óz sharýashylyǵymen aınalysýǵa uzaq qaldyrmaıdy, áýeli Qyzyl aıqysh Bas basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik Keńes múshesi etip taǵaıyndap, Birinshi Dýma qýylǵannan keıin Jerge ornalastyrý jáne jer óńdeý isteriniń Bas basqarýshysy laýazymyna kóteredi.

    Onyń mekemesindegi májilisterge Qarataev sultan Ekinshi Memlekettik Dýmanyń depýtaty kezinde áldeneshe qatysyp, qazaq máselesin kótergen. Óziniń tikeleı qabyldaýynda bolǵan. Qazaqtardy  otyryqshy etý jaıyndaǵy, naqty áreketpen sáıkes kelmeıtin málimdemesin elden birinshi bolyp estip, óz pikirin aıtqan.

    Knáz Vasılchıkov saıası kózqarasy boıynsha – orys ultshyly. Bas basqarýshylyqtan ketkennen keıin bir jarym jyldaı ótkende, Petrborda uıysqan orys klýbyndaǵy stareıshınalar* keńesiniń alǵashqy tóraǵasy bolyp saılandy. Klýb ımperıadaǵy barsha ózge tektilerdi qýdalaý jaǵynda turatyn. Al Bas basqarýshylyq laýazymǵa alǵash kelgeninde, qalaı ekenin, baǵynyshtylarynyń aldynda ol:

     – Agrarlyq másele memlekettiń sońǵy jarty ǵasyr boıy álde  adasýshylyqpen, álde jetkilikti oılastyrylmaı júrgizgen saıasatynyń saldarynan týyp tur, –  degen oı  aıtyp jibergen eken.

     

    *aqsaqaldar.

     

    Sol adasýshylyqty, jalǵan jolǵa túskendikti túzetý úshin, basqasha aıtqanda, jete oılastyrylmaǵan saıasat saldarynan tirelgen tuıyqtan qınalmaı shyǵý úshin josparly zańnamalyq jumys júrgizý qajettigin tilge tıek etipti.

    – Alaıda qazir birinshi Dýma tarqatylǵan, al ekinshi Dýma áli shaqyrylar emes, sondyqtan, ondaı qyzmet ýaqytsha toqtap tur, – dese kerek. 

    Oryndaýshysy tarapynan mundaı synı kózqaras tanytylýy qaýyrt reforma júrgizý baǵytyn ustanǵan premer Stolypınge asa unamaǵany túsinikti. Sodan da  ony, aqyry, ózine shyn máninde úzeńgiles bola bilgen Krıvosheınmen aýystyryp alǵan ǵoı.

     

    6.

     Mine sol Krıvosheın bas basqarýshylyq oryntaǵyna otyrǵan bette, qazaq múddesin qorǵaıtyn zań jobasyn, túk oılanbaı-aq,  kúrt keri ıterdi.

    – Sońǵy shırek ǵasyr boıy dala oblystarynyń kóptegen úıezderinde jerdiń qundylyǵy aıqyndalyp, mańyzy artty, – dedi ol. – Ulan-ǵaıyr qunarly keńistik buryn tek kóshpendilerdiń jaıylymy retinde paıdalanylyp júrgen. Endi ony eginshilikti damytý maqsatynda óńdeýdiń tıimdiligi anyqtaldy...

    Bas basqarýshy kóz tikken jerlerde qazaqtar burynnan-aq óz qajetterine qaraı egin egip, mal jaıyp júrgen... Alaıda onyń paıymynsha, qazaqtardyń dala tósinde ersili-qarsyly jóńkilip mal sońynda kóship júretini ras, bul ahýal úkimettiń statısıkter komısıasy jumysymen anyqtalǵan. Túrli sebepterge baılanysty, eń bastysy, ekonomıkalyq ómirdiń sharttaryna oraı, dalany jańasha paıdalaný qajettigi týdy. Dala tósinde otyryqshy ómirdi jandandyrýdyń paıdaly ekendigi kórindi. Mádenıettendirilgen, pishen shaýyp, sút beretin iri qara ósirýmen shuǵyldanatyn mal sharýashylyǵy tıimdi ekeni aıdan anyq boldy. Jáne, árıne, sol mal sharýashylyǵymen qosa, onyń ónimderin óńdeýdi qosa júrgizýdiń tıimdiligi belgili.

    Qazaqtarǵa otyryqshylyq turpatta jer óńdep, egis egý sharýashylyǵyna kóshýge qolaıly jaǵdaı týyp tur dep sanaıdy eken jańa bas basqarýshy. Onyń oıynsha, qazaq qaýymy úshin patrıarhtyq-taıpalyq turmystan,  tıisinshe – rý alpaýyttarynan qol úzetin zaman týdy. Dástúrli qazaq turmysyn ydyratý pálsafasyn ol osylaı tujyrymdady. Qazaqtyń  kóshpendi tirshiligin reseılik qalypqa túsirý jolyn qarapaıym adamdardy rý bıleýshilerine qarsy qoıý arqyly ashqysy keldi.

    Otyryqshy turmysty kezinde Qarataevqa: «qazaq halqyn tosyp turǵan bolashaq ómir salty» dep, knáz Vasılchıkov te ataǵan. Krıvosheın osy otyryqshy turmysqa kóshýdiń basty sharty jer ıelenýshilik ekenine mán berdi. Nomadtardyń ábden qalyptasqan qaýymynyń ydyraýy nátıjesinde, olar otyryqshylanady. Jáne birtindep jerdi jeke menshiktik quqpen paıdalaný tásili paıda bolady. Buǵan ol senimdi.

    Dese de bas basqarýshy áldeneni búgip turdy.

    Neni?

    Bul kim úshin jasalmaq – mine, neni!

    Osynaý úderis nátıjesinde kim utpaq, kim utylmaq?

    Ony Krıvosheın bildi. Biraq ashyp aıtpady. Degenmen, qazaq qaıratkerleri ony aıqyn túısindi...

    Jerge jeke menshiktik quqyq engizýden birinshi kezekte orys pomeshıkteri utady!.. Qazaq ómirine ózgeris ákelmek úkimet, shyntýaıtqa kelgende, buratana bodandarynyń emes, alpaýyt pomeshıkteriniń qamyn jeýde!

    Al úkimet qyrdaǵy  ózgeriske qyraǵy kóz salyp otyrdy. Buratana  bodandarynyń bas kótererlerin qatań baqylady, adymdaryn ashtyrmady. Jerdiń qundylyǵynyń artýyn olar ózderiniń bas paıdalaryna asyrmaqshy dep paıymdady.

    – Jerdi jalǵa berý múmkindigi, ony eginshilikke paıdalaný úshin óńdeýdiń tıimdiligi týzemdikterdiń belsendiligin týdyrdy! – dep shoshyndy.

    Qaýym bop paıdalaýǵa berilgen jerlerdi buratanalardyń belgili bir bóligi is júzinde basy

    Qatysty Maqalalar

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    Bárimiz qazaqpyz ǵoı!

    12:57, 06 naýryz 2025