Aqparat jáne Komýnıkasıa mınıstri Dáýren Abaev «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berdi dep habarlaıdy Qamshy aqparattyq agenttigi. Belgili bolǵandaı, aldaǵy ýaqytta BAQ ókilderiniń, sonyń ishinde ınternet-resýrstar redaktorlarynyń basyn qosatyn, qaznettiń máselelerin talqylaıtyn arnaıy jıyn ótedi.
Mınıstr suhbatynda Qazaqstannyń aqparattyq keńistigi men qaýipsizdigin qorǵaý týraly basa aıtqan. Oqyrman nazaryna suhbattan úzindi usynamyz.
Sheteldiń nasıhat júrgizip otyrǵan telearnalaryna tosqaýyl qoısaq, másele ózinen ózi sheshilmeı me? Álde oǵan shamamyz kelmeı me?
– Siz maǵan jýrnalıser jıi qoıatyn suraqty qaıtalap otyrsyz.
– Jýrnalıser ǵana emes, mundaı pikirdi aıtyp júrgender kóp.
– Jýrnalıser kezdesken saıyn maǵan «Nege sheteldiń telearnalaryna tyıym salmaımyz? Kimnen qorqamyz?» deıdi. Másele qoryqqanda emes. Qajet bolsa, elimizde barlyq sheteldik BAQ-ty bir kúnde shektep, tek ózimizdikin qaldyrýǵa bolady. Sonymen másele sheshile sala ma? Joq, eshqashan sheshilmeıdi.
Kezinde qyrǵı-qabaq soǵys tusynda Sovet Odaǵy týra osylaı jasady. Ony ózińiz de bilesiz. Amerıka men Batystan keletin aqparat arnalarynyń jolyn tas qylyp jaýyp tastady. Onyń nátıjesi qandaı bolǵany tarıhtan belgili. Sol kezeńde sheteldik pop mýzykaǵa, Gollıvýdtyń fılmderi men «Amerıka daýysyna» jurt qalaı qyzyqqan bolsa, qazir de sol jaǵdaı qaıtalanatyny sózsiz.
Meniń ustanymym – másele shekteýmen sheshile salmaıdy. Eger olar (sheteldik BAQ – red.) Qazaqstan zańdaryn buzsa, áńgime basqa. Onda mindetti túrde shara qoldanylady. Sondyqtan, biz aqparattyq shabýylǵa qarsy turý úshin eń aldymen otandyq BAQ-tyń, jýrnalısıkanyń, kınolarymyz ben mýzykamyzdyń básekege qabiletin arttyrýǵa tıispiz.
Taǵy da bir mańyzdy másele − biz tutynýshylyq deńgeıdi kóterýimiz kerek. Kórermenniń deńgeıi óskende, soǵan saı mádenıet te qalyptasady. Mysaly, Elbasy «Astana Operany» ne úshin salǵyzdy? Osyndaı záýlim ǵımaratty salmasaq ta ónerimiz óz yrǵaǵymen damý ústinde bolatyn. Alaıda, maqsat kórermenniń álemdik deńgeıdegi ónerge suranysyn qalyptastyrý edi. Sol sıaqty, «Qazmedıa ortalyǵyn» alaıyq. Osynsha aqparat quraldary bul medıa ortalyq bolmaǵan kezde de jumys istep jatty. Biraq, zamanaýı ǵımaratta álemdik standarttarǵa saı jabdyqtarǵa qol jetken soń, bizdiń telearna, radıolarymyz jańa satyǵa kóterildi.
Sondyqtan, «óz qazanymyzda ǵana qaınamaı», ózgelerdiń ozyq jetistikterin boıǵa sińire bilý kerek. Sonda ǵana basqa ıdeologıanyń yqpalyna ermeıtin, aqparatty tańdap, talǵap qabyldaıtyn kórermen qalyptasady. Elbasy rýhanı jańǵyrý jónindegi maqalasynyń «Sananyń ashyqtyǵy» degen taraýynda bul týraly óte utymdy aıtty. Syrtqy yqpaldan qorqyp, esigimizdi jaýyp otyra bersek, problemamyz eshqashan sheshilmeıdi.
– Árıne, problemany túsinip, bilý bir basqa, biraq, sonymen qatar, naqty is te kerek sıaqty.
– Sonda qazir naqty is joq demeksiz be?
– Olaı dep otyrǵan joqpyn, biraz sharalar jasalyp jatqany ras. Biraq, máseleni keshendi túrde qarastyratyn júıeli is emes, kóbine jekelegen, naýqandyq sharalarǵa kóbirek súıenetin sıaqtymyz. Meniń oıymsha, solaı sıaqty...
– Bul sózińizben de kelise almaımyn. Atqarylǵan jumys jetkilikti. Bir kúndik emes, keshendi jumystar júrgizilip jatyr.
Mysaly, serıaldar naryǵyn alaıyq. Ótken jyly «Habar» men «Qazaqstan» 16 serıal túsirdi. Olardyń ishinde «Áke», «Án-aǵa», «İńkár júrek», «Aqyldyń kilti» sıaqty kóptegen sátti jobalar bar. Endi bul fılmderdi Qyrǵyzstannyń, Reseı men Qytaıdyń telearnalary da satyp almaqshy. Bul – syrtqy naryqqa shyǵa bastadyq degen sóz. Budan bylaı shetelderdegi qandastarymyz qazaq kınolaryn jergilikti telearnalardan kóre alady.
Osynyń mańyzdylyǵyn túsingendikten, memleket serıaldar óndirisin qarjylandyrýdy odan ári jalǵastyrýda. Jalpy, túrik pen úndi serıaldaryn kórsetpeý kerek dep qansha jerden shýlasaq ta, olardy almastyratyn óz ónimderimiz bolmaıynsha, onyń barlyǵy bos sóz bolyp qala beredi.
– Úndiniń fılminen qutylamyz deımiz, biraq bizdiki de solardyń soqpaǵymen ketip bara jatqan sıaqty. Qaısysyn kórsek te, ot basy, oshaq qasyndaǵy tartystar. Múmkin kórermenge tyń dúnıeler usynatyn kez jetken shyǵar?
– Onyńyz ras. Qarap otyrsaq, qazir Batys elderiniń ekranynda basty keıipkerler burynǵydaı polıseıler emes, ǵalymdar, ıntellektýaldar, startaperler men kásipkerler. Jurt ta otbasylyq talas-tartystan góri tanymdyq dúnıelerge qyzyǵa bastady. Bylaısha aıtqanda, qazir qoǵamdaǵy etıka men qundylyqtardy osyndaı keıipkerler qalyptastyrýda.
Osy tájirıbeni biz de engizýimiz kerek. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý degenimiz sol. Sol úshin serıaldardyń formaty men taqyryptaryn túrli aýdıtorıaǵa – jastarǵa, orta jastaǵy adamdarǵa, úlkenderge, aýyl halqyna nemese qala qazaqtaryna, zıalylarǵa nemese jumysshylarǵa tartymdy etýdiń tásilderin qarastyryp jatyrmyz. Iaǵnı, bizge barlyq azamattyń kóńilinen shyǵatyn ártúrli kontent kerek. Árıne, sonymen birge, melodramalardan tolyqtaı bas tartamyz dep aıta almaımyz. Olaı etsek, ekran aldyndaǵy apalarymyzdy joǵaltyp alamyz.
– Árıne, aıtqandaryńyzdyń bári jaqsy, biraq bul da aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy jumystyń júıeliligin dáleldeı almaıdy ǵoı.
– Bul bar bolǵany bir ǵana mysal. Qajet bolsa, kóptep keltirýge bolady. Mysaly, radıohabar taratý salasyn alaıyq. Mınıstrlik qurylǵannan keıin azamattardan osy máselege qatysty kóptegen ótinish kelip tústi. Shekaralyq aýdandarda radıo habaryn taratýǵa qatysty burynnan qordalanǵan problemalardyń bar ekenin depýtattarymyz da, aqparat quraldary da kóterdi. Osyǵan qatysty mınıstrlik búkil Qazaqstan boıynsha memlekettik radıostansalardyń qamtý aıasyna taldaý jasady. Sondaǵy tańǵaldyrǵany, bizdiń eldiń biraz jerinde, ásirese ońtústik óńirlerde ózimizdiń radıosıgnaldar óte nashar bolyp shyqty. Kerisinshe, olar úshin Qyrǵyz, Ózbek, Reseı, tipti Qytaıdyń radıosyn tyńdaýǵa múmkindik mol eken.
Osyndaı problemalardy joıý úshin biz otandyq radıohabardy damytý týraly arnaıy baǵdarlama ázirledik. Bul baǵdarlamanyń arqasynda «Qazaq radıosy», «Shalqar» sıaqty radıostansıa efırleri búkil Qazaqstan aýmaǵyn qamtıtyn bolady. Tozǵan sıgnal taratqyshtardy aýystyrý arqyly memlekettik radıohabar jelisin jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrmyz. Sonda radıohabarlarymyz qala men aýyl turǵyndarynda birdeı deńgeıge jetedi. Sonymen birge radıolardyń mazmunyn jaqsartý jumystary da júrgizilip jatyr.
Taǵy bir mysal retinde «Otaý TV-ny» damytýǵa toqtalaıyq. Memleket qomaqty qarjy bólip, osynyń nátıjesinde ulttyq spýtnıktik operatordyń qamtý aıasy 28 paıyzǵa jetti. Qazir 1 mln 200 myń otbasy – «Otaý TV» tutynýshysy. Eger, ortasha eseppen bir otbasynda 4 adamnan desek, otandyq telearnalardyń turaqty kórermenderi qanshalyqty ulǵaıǵanyn shamalaýǵa bolady.
Munyń bári ne úshin jasalyp jatyr? Bul, eń aldymen, kórermenderimiz óz arnalarymyzdy jaqsy sapada kórýi úshin jáne zańnamamyzdy tolyq saqtaıtyn telearnalardy qaraýy úshin jasalǵan sharalar. Negizi mundaǵy túpki maqsatymyz – halyqtyń arasynda «serye tarelkı» dep atalyp ketken spýtnıktik qabyldaǵyshtarǵa qajettilikti, ásirese, soltústik óńirlerde azaıtý. Óıtkeni, bul qabyldaǵyshtar birde bir otandyq arnany kórsetpeıdi. Osynyń saldarynan keıbir aýyldar Qazaqstan jańalyqtaryn múlde kórmeı kelgen. Bul degenimiz − aqparattyq qaýipsizdikke tóngen tikeleı qaýip. Mine, biz osy problemanyń aldyn alyp jatyrmyz. Ózińiz bilesiz, sheteldik telearnalardyń efırindegi jarnama translásıasyna da tyıym saldyq. Ol da aqparattyq keńistikti nyǵaıtý maqsatyndaǵy shara.
Sonymen qatar, mınıstrlik qurylǵan kúnnen bastap memlekettik buqaralyq aqparat quraldaryn jańǵyrtýǵa kiristik. Aldymen telearnalar týraly aıtaıyn. Elimizdegi tuńǵysh kıno arnasy – «El Arnany» ashtyq. Onda tek óz fılmderimiz kórsetiledi. «Kazakh TV»-ǵa rebrendıng jasap, ony sheteldik aýdıtorıaǵa baǵdarladyq. Jaqynda bul arna Qyrǵyzstan aýmaǵynda qyrǵyz tilinde habar tarata bastaıdy.
«Qazaqstan» Ulttyq arnasy da jańǵyrdy. Otandyq serıaldar, saıası tok-shoýlar sıaqty jańa tól jobalary paıda boldy. Al «Habar men «Habar-24» birin biri qaıtalaýdan arylyp, árqaısysy óz ornyn tapty.
Merzimdi baspasózdi damytýǵa kelsek, «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń qalaı jańarǵanyn ózińiz de jaqsy bilesiz. Bul gazetterdiń formaty ǵana emes, redaksıalyq saıasaty da ózgerdi. Basylym betterinde qoǵamdy tolǵandyratyn ózekti máseleler jıi jarıalana bastady.
Internet-resýrstardy damytý týraly aıtsaq, adebiportal jáne National digital history saıttary jańǵyrtylyp, jańa formatta ashyldy. «QazAqparat» halyqaralyq aqparat agenttigi jumys formatyn ózgertti, qazir ol Qazaqstandaǵy jurt jappaı oqıtyn agenttikterdiń birine aınaldy.
Televızıa salasynda taıaýda ǵana «Tumar» dep atalatyn arnaıy syılyq taǵaıyndap, úzdikterdi marapattadyq. Endi baspa, ınternet jáne radıo salasynyń mamandary úshin «Úrker» syılyǵyn jarıaladyq. Bul da yntalandyrýdyń bir quraly bolyp sanalady.
Osynyń bári – BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrý baǵytynda jasalǵan júzdegen adamnyń orasan eńbegi. Atqarylǵan jumys óte kóp. Men sonyń bir parasyn ǵana aıtyp óttim.
Ózderińiz bilesizder, Elbasy rýhanı jańǵyrý jónindegi maqalasynda qoǵamdy jańǵyrtatyn ulttyq-aqparattyq jobalardy iske asyrýdy tapsyrdy. Osyǵan saı, biz rýhanı jańǵyrýdyń barlyq baǵyty boıynsha respýblıkalyq BAQ-tarda iri jobalardy bastaımyz. Jaqynda ǵana sondaı aýqymdy sharanyń biri – dástúrli ónerdi nasıhattaýǵa arnalǵan «Men qazaqpyn!» televızıalyq mega jobasyn tanystyrdyq. Bul da aqparattyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdyń bir joly.
– Bul aıtqandaryńyz – shynymen de úlken sharalar. Kóp jumys jasalǵanyna kózimiz jetti. Ásirese, shekaralyq óńirlerdegi jobalaryńyz qýantyp otyr. Óńirde jumys istegende talaı kótergendikten, munyń úlken másele ekenin jaqsy bilemin.
Dáýren Áskerbekuly, sonymen BAQ salasynyń máseleleri birshama qamtylǵan sıaqty. Endi baılanysqa da toqtalsaq. Aýyl halqy sapaly ınternetke qashan qol jetkizedi?
– Iá, bul da óte ózekti másele. Mınıstrlik qurylǵanda Elbasy aıtqan mindetterdiń biri de osy komýnıkasıalyq ınfraqurylymdy jaqsartý bolatyn. Bıylǵy Joldaýynda da optıkalyq-talshyqty ınfraqurylymmen jappaı qamtýdy atap tapsyrdy. Jalpy, sıfrly ındýstrıany qurý úshin eń birinshi halyqty ınternetpen qamtamasyz etý qajet ekeni anyq.
Árıne, qazir aýyldardyń kópshiliginde ınternet baılanysy bar. Biraq, onyń sapasy syn kótermeıtinin jaqsy bilemiz. Sondyqtan qazir «Aýyldyq eldi mekenderde talshyqty-optıkalyq baılanys jelilerin qurý» jobasyn júzege asyrýǵa bar kúshimizdi salyp jatyrmyz. Osy joba sátti júrip ketse, aldaǵy úsh jylda 1900 aýylǵa jeli tartylyp, 5 mıllıonǵa jýyq adam sapaly ınternetke qol jetkizedi.
– Munyńyz jaqsy jańalyq eken! Taǵy bir másele – sizder jurtshylyq qyzý talqylap, áleýmettik jelilerde biraz shý bolǵan jańa zań jobasyn ázirledińizder. Sonymen, adamnyń jeke basyna qatysty málimetterdi jarıalaý úshin jýrnalıser jazbasha ruqsat alý kerek degen pikirden áli de aınymadyńyz ba?
– Ózińiz bilesiz, bul zań jobasyna qatysty jumystyń júrip jatqanyna 9 aı boldy. Osy ýaqyt ishinde qanshama talqylaýlar, pikirtalastar, jumys tobynyń otyrystary men qoǵamdyq tyńdaýlar ótti. Qujatqa 200-den astam túzetý men tolyqtyrý engizildi. Senseńiz, meniń qolymda zań jobasynyń 15 nusqasy boldy. Jobany 35 memlekettik organnyń kelisiminen ótkizdik. Esińizde bolsa, alǵashqy tujyrymdamasy ázirlengen bette biz ony ınternette jarıalap, jalpy talqylaýǵa shyǵardyq. Soǵan qaramastan, sizdiń sózińizge qarap, jýrnalıserdiń oıy áli ózgermegenin kórip otyrmyn.
Iá, jeke basqa qatysty málimetti jarıalaý úshin kelisimin alý qajettigi jónindegi talap kúshinde qaldy. Biraq, ol kelisimdi endi dıktofonǵa jazý arqyly da alýǵa bolady.
Bul belgili bir deńgeıde BAQ ókilderiniń jumysyn kúrdelendirýi múmkin. Biraq adamnyń jeke ómirine aralasýǵa bolmaıtynyn eshkim áli joqqa shyǵarǵan joq. Bul – jalpyǵa birdeı adam quqyqtary jónindegi deklarasıada bekitilgen qaǵıdat. Birqatar Eýropa elderinde, onyń ishinde Fransıa, Grekıa, Vengrıa sıaqty elderde osyǵan uqsas erejeler bar.
Sondyqtan, zańdy ázirleı otyryp, biz BAQ salasynyń damýyn ǵana emes, qarapaıym azamattardyń da múddesin este ustaýǵa tıispiz. Mysaly, biz bul zań arqyly BAQ-ta zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan balalar týraly málimet jarıalaýǵa tyıym salǵymyz keledi. Qarap otyrsaq, bul da shekteý, alaıda bul qajettilikten týyndaǵan shekteý. Keıde biz sensasıa qýamyz dep júrip, sózdiń qandaı qýatty qarý ekenin umytyp ketemiz. Aqparat quraldary qazir reıtıń qýyp, nebir jantúrshigerlik derekterdi ońdy-soldy jarıalap jatyr. Jábir kórgen balanyń ómiri endi qalypqa túse bergende, ondaǵan jyldan keıin osy derekter aldynan shyǵa kelse qandaı tragedıa bolatynyn qazir BAQ ókilderi de, keıbir jaǵdaıda ata-analar da paıymdap jatqan joq. Sondyqtan, bir ǵana aqparat adamnyń búkil ómirin qurtyp, otbasyn oırandaýy múmkin ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.
Degenmen, biz jobany aldaǵy ýaqytta Májiliske engizemiz. Negizgi talqylaý Parlament qabyrǵasynda bolady. Iaǵnı, qyzý pikirtalastar áli alda degen sóz.
– Árıne, qazir Aqparat jáne kommýnıkasıalar mınıstrliginiń ashyqtyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq, mınıstrlik azamattyq qoǵammen is júzinde kelissózder júrgizgenmen, olardyń talaptaryn qabyldaýǵa bara bermeıtin sıaqty...
– Sizdiń bul oıyńyzdy múlde negizsiz, tipti jalań sóz dep aıtar edim. Úkimettik emes uıymdar men BAQ ókilderi zań jobasyna 200-ge tarta túzetý men tolyqtyrý usyndy. Onyń 70 paıyzyn biz qorytyndy qujatqa engizdik. Ózińiz biletindeı, BAQ-tyń negizgi qojaıyny týraly málimetterdi jarıalaý, blogerlerdi tirkeý sıaqty kóptegen norma qabyldanbady. Osynyń barlyǵy azamattyq qoǵamnyń qalaýy boıynsha iske asqan sharalar. Búkil qoǵam zań jobasy týraly bilsin, ony talqylaýǵa atsalyssyn dep, bar múmkindikti jasadyq. Sebebi, bul – biz úshin de úlken tájirıbe. Munyń bári bolashaqta áli talaı salalyq zańdardy jazǵanda qajet bolady dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Dýman ANASH,
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan».
