Álemde birde bir memleket arnaýly qyzmetsiz ómir súre almaıdy. Qaýipsizdik organdary – árqashan memlekettik qurylymdarǵa senimdi qyzmet etetin arnaıy qupıa uıym. Keńes zamanyndaǵy qazaqstandyq qaýipsizdik organdary qalaı jumys istedi? Qurylymy qandaı boldy? Olardyń basshylary týraly ne bilemiz? Bul týraly QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti arnaıy maqala jarıalaǵan. 

1917 jyldyń qazanynda Reseıde memlekettik tóńkeris bolyp, bılik basyna bólshevıkter partıasy keldi. Jańa ókimettiń ózindik bılik organdary bolatyny belgili. Osy jyldyń jeltoqsanynda Halyq komısarlary keńesiniń qaýlysymen kontrrevolúsıa jáne sabotajben kúres maqsatynda Búkilreseılik Tótenshe komıtet quryldy. Ony halqymyz «VCHK» (Vsesoıýznyı chrezvychaınyı komıtet) degen atpen jaqsy biledi.

«VCHK» qyzmetkerleri Keńes ókimetine qarsy tulǵalarmen ymyrasyz kúres júrgizdi. Sol sebepti bul mekemeniń Keńes ókimetiniń ornyǵýynda ózindik orny bar. Onyń birinshi tóraǵasy bolyp F.Dzerjınskıı taǵaıyndaldy. Osy laýazymda ol 1922 jyldyń 6 aqpanyna deıin qyzmet etti. Ataqty revolúsıa sarbazy qaýipsizdik organdarynyń negizin qalap, onyń mindetteri men bolashaǵyn aıqyndap berdi.

1922 jyldyń 6 aqpanynda Memlekettik saıası basqarma (el aýzynda «OGPÝ» dep te atalady) qurý týraly qaýly qabyldandy. Ol 1923 jyly Birikken memlekettik saıası basqarma KSRO Halyq komısarlary keńesi quramynda uıymdastyryldy. Dzerjınskıı osy qupıa qyzmetti ómiriniń sońyna deıin basqardy. Ornyna V.Menjınskıı taǵaıyndalyp, 1934 jylǵa deıin qyzmet etti.

«VCHK»-nyń qazaq jerindegi ókiletti ýákili kimder edi? 1921 jyldyń sáýirinen osy jyldyń qarashasyna deıin Ivan Danılovskıı basqardy. Qaýipsizdik salasynda qyzmet etken jyldary Qazaqstan aýmaǵynan basqa Gomel gýbernıasy Tótenshe komıtetiniń tóraǵasy jáne Tatar oblysy GPÝ basshysy boldy. 1921-1922 jyldary bul qyzmetke Grıgorıı Moroz keldi. Ol Qazan revolúsıasynan keıin qaýipsizdik organdaryndaǵy jumysymen qosa, ár kezderi partıa jáne kásipodaq uıymdarynda qyzmetter atqardy. 1937 jyly qamaýǵa alynyp, atý jazasyna kesildi.

1922-1928 jyldary Ivan Kashırın tóraǵa boldy. Ol da Keńes úkimetine qarsy terro­rıstik uıym qurdy degen aıyp taǵylyp, 1937 jyly atyldy. 1928-1930 jyldary bul orynǵa nemis ultynyń ókili Nıkolaı Vollenberg jaıǵasty. Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan. Belorýssıadaǵy qyzyl áskerdi uıymdastyrýshylardyń biri. Shetelde dıplomatıalyq laýa­zymda qyzmet atqaryp júrgen ýaqytynda densaýlyǵyna baılanysty Máskeýge oralyp, 1937 jyly qaıtys bolǵan.

1930-1931 jyldary joǵaryda atalǵan Ivan Danılovskıı qaıta basshylyq etti. 1934 jyldyń shildesindegi KSRO Ortalyq atqarý komıtetiniń qaýlysyna sáıkes, memlekettik qaýipsizdik organdary İshki ister halyq komısarıaty quramyna enedi. Ony halqymyz «NKVD» degen atpen jaqsy biledi.

V.Menjınskıı qaıtys bolǵannan keıin OGPÝ, al keıinnen NKVD jumysyn 1934-1936 jyldar aralyǵynda G.Iagoda, al 1936-1938 jyldary NKVD organdaryn N.Ejov basqardy. Ejovtan keıin NKVD organdaryna 1945 jylǵa deıin L.Berıa basshylyq qyldy.

Bizdiń elidegi jaǵdaıǵa keletin bolsaq, Qazaq SSR İshki ister halyq komısarıaty 1937 jyldyń 7 qańtarynda quryldy. 1931-1935 jyldar aralyǵynda Qazaqstan aımaǵy boıynsha Búkilreseılik tótenshe komıtettiń ókiletti ýákili, keıin Qazaq ASSR İshki ister halyq komısary mindetterin Vasılıı Karýskıı atqarǵan. Alǵashqyda Kolchak armıasynyń mýzykalyq komandasynda mobılızasıa boıynsha qyzmet etip, keıinnen partızandar jaǵyna qashyp ótken. Qaýipsizdik organdarynda 3-dárejeli memlekettik qaýipsizdik komısary laýazymyna deıin ósken. 1938 jyly Máskeýdegi Botkın aýrýhanasynda ózin-ózi atyp óltirgen degen málimet bar.

Budan keıin Qazaq SSR-i İshki ister halyq komısary mindetterin birneshe adam atqardy. Onyń alǵashqysy – 1935-1938 jyldary basshylyq etken Lev Zalın (Levın Zelman). Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysýshy. Nemister tylynda astyrtyn jumys jasap, partızan otrádtaryn uıymdastyrǵan. 1938 jyly qamaýǵa alynyp, 1940 jyly atý jazasyna kesildi. 1938-1939 jyldary Stanıslav Redens keldi. Ol da 1938 jyly qamaýǵa alynyp, 1940 jyly atý jazasyna kesildi. 1939-1940 jyldary qupıa qyzmetti Semen Býrdakov basqardy. N.Tol­machev atyndaǵy Petrograd qyzyl ásker ýnıversıtetin bitirdi. Qyzyl ásker jáne qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmeti aralyǵynda qatardaǵy jaýyngerden general-leıtenant dárejesine deıin ósti.

1941 jyldyń 3 aqpanynda KSRO Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń Qaýlysymen İshki ister halyq komısarıatymen qatar, KSRO Memlekettik qaýipsizdiginiń halyq komısarıatyn (NKGB) qurý týraly sheshim qabyldanyp, bul jańa qurylǵan mekemeni V.Merkýlov basqarady.

Uly Otan soǵysy bastalǵannan keıin 1941 jylǵy 20 shildedegi KSRO Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń Qaýlysymen NKVD jáne NKGB L.Berıa basqarǵan ortaq KSRO İshki ister halyq komısarıatyna biriktirildi. 1943 jyldyń 14 sáýirinde KSRO Joǵarǵy keńesi Prezı­dıýmy sheshimimen V.Merkýlov basshylyq etken Memlekettik qaýipsizdik halyq komısarıaty (NKGB) qaıta quryldy. 1946 jyldan bastap «narkomattar» men mınıstrlikter qurylǵannan keıin, Memlekettik qaýipsizdik mınıstri bolyp V.Abakýmov taǵaıyndalady. Tarıhtan jaqsy biletinimizdeı, joǵaryda attary atalǵan Iagoda, Ejov, Berıa, Merkýlov, Abakýmovtar qyz­metterinde óreskel qatelikter jiberdi. «Zańdy aıaqasty etti» degen taǵy da basqa túrli aıyp­taýlarǵa ushyrap, sońynan atý jazasyna kesildi.

Osy kezeńderde Qazaqstanda qandaı taǵaıyndaýlar boldy? 1940-1944 jyldary Qazaq SSR memlekettik qaýipsizdiginiń Halyq komısary bolyp Alekseı Babkın taǵaıyndalady. Babkınniń qatardaǵy jaýyngerden general-leıtenant ataǵyna deıin ósýi – onyń Keńes Odaǵyn nyǵaıtý jolyndaǵy janqıarlyq qyzmet jolynan syr shertip turǵandyǵy anyq. Sonymen qatar birqatar joǵarǵy memlekettik nagradalary da bar ekendigin aıta ketý kerek.

1944-1945 jyldary bul qyzmetke Sergeı Ogolsov taǵaıyndaldy. Ol qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken ýaqytynda general-leıtenant áskerı ataǵy jáne KSRO Memlekettik qaýipsizdik mınıstriniń birinshi orynbasary, KSRO Memlekettik qaýipsizdik mınıstriniń Bas barlaý basqarmasynyń bastyǵy laýazymdaryna deıin kóterildi.

1946-1951 jyldary Qazaq SSR-i Memlekettik qaýipsizdik mınıstri bolyp Alekseı Byzov taǵaıyndalady. Ol Qazaqstanmen qatar, Reseı, Ýkraına, Tatarstan jáne Ózbekstan qaýipsizdik organdarynda basshylyq laýazymdarda qyzmet atqarǵan. 1960 jyly memlekettik qaýipsizdik komısary, general-maıor ataǵynda zeınetke shyqty. 1951-1953 jyldary Pavel Fıtın keldi. Keńestik saıası barlaýdyń kórnekti basshylarynyń biri. General-leıtenant ataǵyna deıin jetken. Uly Otan soǵysy jyldarynda syrtqy barlaýdy basqara otyryp, nemis basshylyǵynyń pıǵyldary týraly aqparatpen el basshylyǵyn qamtamasyz etý jo­lynda úlken eńbek atqarǵan. 1953-1959 jyldary Vladımır Gýbın jaıǵasty. Qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmeti aralyǵynda general-leıtenant ataǵyna deıin kóterildi. 1948-1951 jyldary Qazaq SSR ishki ister mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan. 1959-1960 jyldary Konstantın Lýnev otyrdy. Ol qyzmettik jolynda KSRO İİM mınıstriniń birinshi orynbasary jáne KSRO MQK Tóraǵasynyń orynbasary laýazymdarynda bolǵan. Berıa isi boıynsha sot úrdisine qatysqan.

1960-1963 jyldary Qazaqstan MQK tóraǵasy qyzmetine Áýbákir Arystanbekov keldi. Ol – qazaqtan shyqqan tuńǵysh qaýipsizdik qyzmet basshysy, general-maıor. Á.Arystanbekov 1930 jyly memlekettik qaýipsizdik organdaryna, atap aıtsaq Birikken memlekettik saıası basqarmaǵa (OGPÝ) shaqyrylady. Uly Otan soǵysy jyldarynda Arystanbekov barlaý bólimshesin basqarǵan ýaqytynda jaý jaǵyna ótip, birqatar barlaý tapsyrmalaryn oryndaǵan. 1944-1956 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń Jambyl, Semeı, Ońtústik Qazaq­stan, Qaraǵandy oblystarynyń memlekettik qaýipsizdik basqarmalaryn basqardy. 1956 jyly general-maıor Á.Arystanbekov Qazaq SSR-i MQQ tóraǵasynyń birinshi orynbasary, al 1960 jyly osy mekemeniń basshysy bolyp, atalǵan laýazymda zeınetke shyqqansha qyzmet etti. 1970 jyly qaıtys boldy.

1963-1975 jyldary bul qyzmetke Georgıı Evdokımenko keldi. 1939 jyly İİHK (NKVD) qyzmetke jiberilgen. Uly Otan soǵysy kezinde ózge qyzmetterimen qatar, Soltústik Kavkaz, Prımorsk armıasy men Baltyq jaǵalaýy maıdany «SMERSH» qarsy barlaý bólimshe­lerin basqarǵan. General-leıtenant G.Evdokımenko Qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmetimen qatar, KSRO Joǵarǵy keńesiniń eki shaqyrylymynda depýtattyqqa saılanǵan. 1975-1982 jyldary Vasılıı Shevchenko basqardy. Ol Qazaq qaýipsizdik organdarymen qatar, Tájik SSR-i MQK basshysy jáne KSRO Joǵarǵy Keńesiniń eki shaqyrylymyna depýtat bolyp saılandy. Sonymen qatar 1982-1989 jyldar aralyǵynda KSRO MQK Almatylyq joǵary kýrstaryny bastyǵy bolǵan. General V.Shevchenko 1989 jyldary zeınetke shyǵyp, ómiriniń sońyna deıin ulttyq qaýipsizdik organdary Ardagerler keńesiniń qyzmetine belsene qatysqan.

1982-1986 jyldary tóraǵa oryntaǵyna Zaqash Qamalıdenov otyrdy. Qaýipsizdik or­gandaryndaǵy qyzmetimen qatar, Qazaq SSR-i Joǵarǵy keńesiniń depýtaty, 1988 jyly Qazaq SSR-i Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń Tóraǵasy, Qazaq SSR-i Komýnıstik partıasy Ortalyq komıteti búrosynyń múshesi bolǵan. «Zavetam Lenına verny» (1974), «Vernyı pomoshnık partıı» (1978) kitaptarynyń avtory. Áskerı ataǵy – general-maıor. 1988 jyly zeınetke shyqqan. 1986 jyldan 1990 jyldyń sáýirine deıin Qazaqstan MQK-in Vıktor Mıroshnık basqardy. 1970 jyldan bastap qaýipsizdik organdarynda qyzmette. Osy salada Qazaqstanmen qatar, Túrkimenstan SSR-i Charjoý oblysy boıynsha MQKB bastyǵy jáne Reseıde birqatar basshy qyzmetterde bolǵan. Áskerı ataǵy – general-maıor.

1990 jyldyń naýryzynan 1991 jyldyń qazanyna deıin Nıkolaı Vdovın keldi. Ol Qazaq SSR-i MQK tóraǵasy bolar aldynda Kýrsk oblysy, sonymen qatar Qazaq SSR-niń Semeı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń memlekettik qaýipsizdik komıteti basqaramalaryna jetekshilik etken. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Reseıdiń qaýipsizdik salasynda birqatar jaýapty qyzmetterde bolyp, 2007 jyly zeınetke shyqqan.

1991 jyldyń qazany men jeltoqsany aralyǵynda Qazaq SSR-i MQK tóraǵasy bop general-maıor Bolat Baekenov taǵaıyndalady. 1973 jyldan bastap KSRO jáne Qazaqstan qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken. B.Baekenov 1991 jyldyń jeltoqsanynan Qazaqstan Respýblıkasy MQK tóraǵasy, al 1992 jyldyń shildesinen 1993 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy laýazymynda bolady. Sonymen qatar ol – óziniń eńbek jolynda Qaýipsizdik keńesiniń hatshysy, İshki ister mınıstri, Prezıdenttiń Kúzet qyzmetiniń bastyǵy mindetterin atqarǵan belgili memleket qaıratkeri.

Búgingi tańda táýelsizdikke qol jetip, tarıhqa degen kózqaras ózgerdi. Qazaqstandyq ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qazirgi qyzmetkerleri saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń shektelgen quqyqtary men múddelerin qalpyna keltirýdi, jarıalylyq pen qoǵammen aradaǵy baılanysty keńeıtýdi ózderiniń boryshy dep sanaıdy.

1992 jyldyń 13 shildesinde Elbasymyzdyń jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti qurylyp, sodan beri egemendi elimizdiń qaýipsizdik organdarynyń jańa tarıhy bastaldy. Qaýipsizdik komıtetiniń negizgi qundylyqtary – adam, qoǵam jáne mem­leket qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Keńestik kezeńde qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken ardager-chekıster qazir de qatarda, olar ulttyq rýhty kúsheıtip, qazaqstandyq patrıotızmdy nasıhattaý maqsatynda aıanbaı qyzmet etip keledi.