«Qazaq memleketine – 550 jyl» báıgesine!!!

(Basy)

Qasym han qaıtys bolǵan soń taqqa onyń uly Mamash otyrady. Bul han týraly derek joq, sebebi Mamash túsiniksiz soǵystyń qurbany bolǵan: shaıqasta tunshyǵyp óledi. Bul 1522 jyly oryn alǵan oqıǵa. Mamash (Mýmash, Qamash) han ólgen soń Qazaq handyǵynda alaýyzdyq órshı túsedi. Osyndaı alasapyran kezde Jánibek hannyń nemeresi Ádik sultannyń uly Tahır sultan han bolyp jarıalanady. Bul 1523-1524 jyldary bolǵan.

Tahır hannyń nemere aǵasy Qasym han sıaqty yqpaly bolǵan joq. Ol qatygezdigimen erekshelendi, oǵan qosa, ne dıplomatıalyq, ne áskerı talanty joq edi. Muny onyń talaı ret soǵysta jeńilis taýyp, dıplomatıalyq sátsizdikterge ushyraýy dáleldeıdi:

• han bola salysymen 1523-1524 jyldary qys ortasynda Tahır mańǵyttarmen kórshiles aımaqty qorǵaı almaı, 200 myń bodanymen Moǵolstanǵa kóship, Qashqarǵa barady;
• 1525-1526 jyldary qystyń bas kezinde Tashkent bıleýshisi Keldi-Muhammedpen bolǵan shaıqasta tas-talqany shyǵyp jeńiledi;
• 1526 jyly kórshi taıpalarmen óshtesý nátıjesinde Tahır hannyń nemere inisi Ábilqasym sultan óltirilip, hannyń ózin halqynyń basym bóligi tastap, kóship ketedi.

Al Tahır hannyń ózi 1531-1532 jyldary qyrǵyzdardyń arasynda joqshylyq kórip óledi.

Qazaq dalasyndaǵy áskerı demokratıanyń taǵy bir basty ereksheligin tarıhshy-jazýshy M. Maǵaýın “han talaý,” “handy talaq etý” dástúriniń bolýymen kórsetedi. “Han talaý” qazaq qoǵamynda sırek bolsa da, erekshe jaǵdaılarda ádilettilikti, buzylǵan halyq múddesi men quqyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda qoldanylyp otyrǵan[1].

Máni jaǵynan bul dástúr qazirgi zamandaǵy saıası tájirıbede qoldanylyp júrgen ımpıchmentti eske salady. Han ózine kórsetilgen halyq seniminen shyǵa almaı, túrli kemshilikterge boı aldyrǵan jaǵdaıda “han talaý” tetigi iske qosylǵan. Bul proses hanǵa onyń dáleldengen teris qylyqtaryn nemese kemshilikterin betine basa aıtylyp, halyq quryltaıy sheshimimen júzege asatyn dala demokratıasynyń kúshti quraly boldy. “Han talaý” HVİİİ ǵasyrdyń aıaǵynda Jobalaı rýyn bılegen tóre tuqymy Kereıge qoldanylǵan.

“Handy talaq etýge” kelsek, onyń máni: eger de han halyq aldynda senimnen shyǵyp, bar abyroıy men bedelinen aıyrylǵan jaǵdaıda, onyń qol astyndaǵy halyq odan bas tartyp, hannyń ordasyn jurtqa tastap, údere kóship ketetin bolǵan. Mundaı oqıǵa joǵaryda aıtyp ótken Taıyr hannyń basynan 1530 jyly ótken.

Tahır han qaıtys bolǵan soń onyń ornyna qazaq-qyrǵyz birlestiginiń basyna onyń inisi Buıdash (Buılash) sultan kelgen. Ol Qazaq handyǵynyń  bir ǵana bóligine bılik etip, qaramaǵynda 30 myńdaı ǵana halyq bolǵan degen derekter bar. Alaıda, Buıdash han týraly jazba derekter az bolǵandyqtan, onyń saıası qyzmetine toqtaý múmkin bolmaı otyr.

Buıdash handyq qurǵan kezeńde onymen bir mezgilde han ataǵy bolǵan sultandar kóbeıgen. Olardyń qatarynda Ahmet han men Toǵym han, Naýryz-Ahmet handar bar. Bul kezeń 1535-1538 jyldardy qamtıdy. Sol kezeńde Moǵolstanda Jarkent taǵyna Saıd hannyń úlken uly Ábdi ár-Rashıd han (1533 jylǵy shilde) otyrýyna oraı qazaqtar men moǵoldardyń saıası qarym-qatynastarynda kúrt ózgerister týyndaıdy.

Ábdi ár-Rashıd han alǵyr ári tapqyr bıleýshi boldy. Ol 1533-1537 jyldary qazaqtarǵa qarsy ózbek hany Ýbaıdollamen odaq quryp, qazaqtarǵa qarsy joryqtar uıymdastyrady. Bul joryqtar qazaq halqynyń qalyptasyp damýyna orasan zor nuqsan keltirdi.

Osyndaı syrtqy jaýlardyń áserinen joıylyp ketýge az qalǵan Qazaq handyǵy XVİ ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Qasym hannyń uly Haqnazar han tusynda qaıtadan túledi dep paıymdaýymyzǵa tolyq negiz bar.

Haqnazar han 30 jyldan astam ýaqyt bılik etti. XVİ ǵasyrdyń İİ-shi jartysynda tolas tappaǵan soǵystarǵa, ózara qyrqystarǵa baılanysty Qazaq handyǵy qatty álsirep ketken edi. Haqnazar han bılik etken kezeńde bul memlekettiń ishki jáne syrtqy saıası ómirinde belgili bir órleý baıqalyp, ol keıinnen taǵy da quldyraýmen almasty.

1560 jyly Moǵolstan bıleýshilerimen erekshe taban tiresken kúrestiń óris alýy Haqnazar kezinde qazaq-moǵol qatynastary shıelenisken kúıinde qala berdi de, bul kúreste moǵol handarynyń basym túsýi jıi bolǵanyn aıta ketken jón. Alaıda Haqnazar han qazaqtar men qyrǵyzdardyń birikken kúshimen Ábdi ár-Rashıdtiń uly Ábdi ál-Látıftiń áskerin tas-talqan etip, onyń ózin shaıqasta mert etedi. Bul oqıǵadan soń Ábdi ár-Rashıd kóp áskerimen qazaqtarǵa qarsy attanyp, Emel túbinde Haqnazar handy talqandaıdy. Keıbir derekterde Haqnazar sol shaıqasta qaza tapqany aıtylsa, keıbir málimetter boıynsha ol moǵolstannan sheginip, Sarysý aýdanyna kóship ketkeni baıandalady.

Haqnazardyń saıası jáne dıplomatıalyq sheberligi arqasynda Qazaq handyǵyn Moskvamen saýda baılanystaryn ornatyp, saıası qarym-qatynastar jasady. Qazaq handyǵynyń ara-aǵaıyndyq etýimen Moskva ózbek handyqtarymen baılanysyn jolǵa qoıdy. Reseımen qatynastarynda Haqnazar han ákesi Qasym hannyń qasqa jolyn ustandy. 1580 jyldan keıingi tarıhı derektemelerde Haqnazar han týraly eshnárse aıtylmaıdy, al onyń nemere inisi Shyǵaı Qazaq hany dep atalady. Shyǵaı han uzaq ýaqyt, 80 jyldaı ǵumyr keshken, biraq onyń ómiri, saıası qyzmeti týraly bolmashy ǵana málimetter saqtalǵan. Haqnazar han dúnıeden ótken soń, Shyǵaı han óziniń Shaıbanı urpaǵynan shyqqan Abdallah hanǵa degen adaldyǵyn dáleldeý úshin Baraqtyń urpaǵy, Naýryz-Ahmet hannyń uly Baba sultanǵa qarsy shyǵady. Ol memleket pen óziniń bolashaǵyn Shaıbanıler áýletimen baılanystyrǵysy kelgeni baıqalady. Qazaq hany Shyǵaıdyń Shaıbanı urpaǵy, Orta Azıanyń bıleýshisi İİ Abdallah han jaǵyna shyǵýy XVİ ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Qazaq handyǵyndaǵy eleýli saıası oqıǵalardyń biri boldy. Óıtkeni, qazaq handarynyń bılik úshin jáne Deshti Qypshaq úshin júrgizgen saıası kúresinde Shaıbanı urpaqtarynyń bitispes jáne ata jaýy bolyp kelgeni málim.

1582 jyly Shyǵaı han dúnıe salǵan soń onyń ornyna Táýekeldiń handyǵy kezinde de Abdallahqa vasaldyq táýeldilik saqtalyp qaldy. Biraq 1583 jyly Táýekel men Adallahtyń arasy sýyp, Táýekel Deshti Qypshaqqa qaraı údere kóshedi. Kóp uzamaı Táýekel Qazaq handyǵy men Moǵolstannyń Shaǵataı urpaqtary arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy jolǵa qoıady. Osyǵan oraı Shah-Mahmýd Shorastyń Moǵolstanda, atap aıtqanda, Shalysh pen Týrfandaǵy saıası isterine Táýekeldiń qatysýy týraly, onda Táýekel hannyń bul ıelik taǵyna kim otyrýy jónindegi máseleni sheshýiniń mańyzy erekshe.

Táýekel handyǵy tusynda Qazaq handyǵynyń syrtqy jaýlary kóbeıdi. Sondyqtan 1594-1595 jyldary Moskva úkimetimen kelissózderde Qazaq hany Táýekel óz dushpandaryna qarsy kúresý úshin Reseımen áskerı odaq ornatýǵa umtyldy. Alaıda, tolyp jatqan sebepterge baılanysty bul odaq jasalmady. Al Qazaq halqyna kórshi memleketter tarapynan shabýyl jasaý barǵan saıyn jıileı tústi: batysy men soltústik batysynan – bashqurttardyń, qalmaqtar men noǵaılardyń, shyǵystan – jońǵarlardyń, ońtústikten – Hıýa, Buqara, Qoqan handyqtarynyń qursaýynda qaldy. Ásirese shyǵystan, Balqashtyń arǵy jaǵynan jońǵarlar Ortalyq Qazaqstan men Jetisýǵa jyljı bastady. XVİ ǵasyrdyń İİ-shi jartysynda olardyń Qazaq handyǵyna qarsy soǵys qımyldary keń kólemde júrgizildi.

Osyndaı qıyn saıası jaǵdaıǵa qaramastan Táýekel han 1886 jyldan bastap Syr óńirindegi qalalar úshin kúres bastady. Alaıda bul joryq sátsiz aıaqtaldy. 1596 jylǵa deıin onyń han ataǵy bolǵanymen, ol ony zańdy túrde bekitpegen edi. Ol óziniń han ataǵyna shynaıy túrde 1586-1594 jyldar aralyǵynda júrgizgen uzaq ta tabandy saıası kúres jaǵdaıynda qol jetkizedi. Sodan keıingi kezeńdegi Moskvamen qatynastar jasaý kezinde ol naǵyz han retinde áreket etti. 1594 jyly Táýekel óziniń bodanyna qabyldaýdy ótinip, Fedor patshaǵa Qul-Muhamedti elshi etip jiberedi. Elshilik 1580 jyly Sibir hany Kóshimmen bolǵan soǵys kezinde qolǵa túsken Táýekeldiń jıeni Oraz-Muhammedti orys tutqynynan bosatý maqsatysen jiberilgen bolatyn.

Bul elshiliktiń aldyna Oraz-Muhammedti qaıtarýǵa qol jetkizý jáne Abdallahqa qarsy kúreste Moskvanyń kómegine ýáde alý mindeti qoıyldy. 1595 jyly Moskva patshasy Táýekelge Qazaq handyǵyn óziniń patshalyq qol astyna alatyny týraly jaýap gramotasyn elshi arqyly berip jiberdi.

1598 jyly Táýekel Shaıbanılerge qarsy shapqynshylyq jasaıdy. Ol óziniń Orta Azıaǵa jasaǵan joryǵynda tek qarý kúshine úmit artqan joq, ondaǵy belgili bir áleýmettik-toptarǵa súıendi. Biraq Táýekel han men Esim sultannyń jasaǵan joryqtary aldyna qoıǵan saıası mindetterin oryndaı almady. Máýerannahr qazaq handarynyń qol astyna kóshpeı qaldy.  Alaıda Túrkistanmen qatar Tashkent pen Ferǵana belgili bir ýaqytqa Qazaq handyǵynyń quramyna kirdi. XVİ ǵasyrdyń sońy men XVİİ ǵasyrdyń basynda Qazaqstan terıtorıasyndaǵy erekshe kezeń, qazaq memlekettiliginiń, kórshiles eldermen belsendi áskerı-saıası, saýda jáne mádenı qatynastary damydy.

1598 jyly Táýekel han qaza tapqannan keıin bılik Esim hannyń (1598 – 1628) qolyna kóshti. Resmı túrde han ataǵyn muraǵa alyp, Túrkistanda bılik etken Esim hannyń tusynda Tursyn, Abylaı, Hanzada sultandar basqarǵan ózara baqtalas saıası toptar paıda boldy. Tashkentte Aqnazardyń nemere inisi Tursyn Muhammed ózin han jarıalady. Úsh júzdiń ár qaısysynda birte-birte derbes handar paıda boldy.

İshki saıası turaqsyzdyq jaılaǵan qazaq handyǵyn qaıtadan qalpyna keltirý isi oryndalýy qıyn saıası mindetke aınaldy. Osyndaı almaǵaıyp kezeńge qaramastan, Esim han handyqtyń quqyqtyq júıesin jetildirýge talpynyp, ózindik bir quqyqtyq reforma jasaıdy. Bir ǵasyrdaı ýaqyt boıyna qoldanysta bolǵan “Qasym hannyń qasqa joly” Esim hannyń  tusynda tıisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, «Esim hannyń eski joly» dep atalǵan quqyqtyq normalar júıesi tarıh sahnasyna shyǵady.

El aýyzynda saqtalǵan ańyzdar men tarıhı derekterge qaraǵanda, Esim han bılik qurǵan kezeńde «qasqa jolǵa» qosylǵan jańalyqtar:

Han bolsyn, hanǵa laıyq zań bolsyn,

Batyr bolsyn, joryq joly maqul bolsyn.

Abyz bolsyn, abyz syılaý paryz bolsyn,

Bı bolsyn, bı túsetin úı bolsyn - degen erejeler eken. Bul Qazaq handyǵy qurylysynyń saıası-ákimshilik, áskerı, rýhanı jáne sot isteri jónindegi negizgi zań sıpatyndaǵy tórt tuǵyr ekeni baıqalady. «Eski zań» dep atalýyna qaraǵanda, bul erejeler burynnan kele jatqan dástúrli bir júlgemen jasalǵan bolýy da yqtımal[2].

Esim han burynnan kele jatqan jol-joralǵylardy bir retke keltirip, zaman yńǵaıyna qaraı onyń boıyna jańa nár beredi. Sondyqtan da ol halyq jadynda “eski jol” retinde bekıdi. B.J. Qýandyqov ańyzdar men derekterdi saralaı kele, “eski jolda” sol kezeńge deıingi qazaq elindegi zańdarǵa mynandaı tolyqtyrýlar men túzetýler engizilgen dep paıymdaıdy:

1. Eldik tártibine qatysty joralǵylar (han pármenine, batyr, abyz isi, bı mártebesi).
2. Qun tartý joralǵylary (óner quny, súıek quny jáne qun isin jaıǵastyrý).
3. Jesir isine qatysty joralǵylar (ámeńgerlik jáne jesir daýyn sheshý joly).
4. Jaza belgileý joralǵylary (jan jazasy, mal jazasy, ar jazasy jáne ony tartý tártibi).

Bul sol kezeńde shaqyrylyp turatyn «Bıler Keńesiniń» talqysynan ótip, bekitilgen. Atalǵan jol-joralǵyny túzýde Esim hannyń ákesi qurmettegen Dosmuhammed, Jıenbet, Montaı bılerdiń etken eńbegi erekshe bolǵan[3].

Esim handyǵy kezinde qazaq handyǵynyń syrtqy saıasaty da qıynshylyqtarǵa kezdesedi, ásirese, ońtústik, ońtústik-shyǵys shekarasyndaǵy jaǵdaı shıelenise tústi. Buharanyń hany Imanqul, Tashkentte otyrǵan Tursyn han Túrkistan qalasyn qaıtaryp alýǵa tyrysty. Oırattardyń qazaq jerine joryǵy jıiledi. Bıleýshiler (Esim han men Tursyn-Muhammed) arasyndaǵy arazdyq saldary soǵysqa ulasty. Tashkent tóńireginde bolǵan shaıqasta 1628 jyly Tursyn han mert boldy. Tursyn hanmen birge ony qoldaǵan qazaqtyń  qataǵan taıpasy tutastaı qyrylady.

M. Maǵaýınniń kórsetýinshe, qataǵan qyrǵyny - Esim hannyń jeńisi emes, búkil Qazaq Ordasynyń úlken jeńilisi boldy. İrgeli eldiń týyn kóterip otyrǵan segiz ulystyń eki bólshegi túnekke batypty. Sodan bylaı qazaq memleketin quraǵan qaýym alty alash atalady. Kelesi bir silkiniste qyrǵyz jáne qaraqalpaqpen qurama irgesin bóledi. Qazaq halqy degen ataýdy ustap úsh alash — úsh júz ǵana qalady. Eki san qataǵan aman bolsa, bes alash — bes júz bolar edi[4].

Mine, ótken tarıhymyzdaǵy osyndaı qaıǵyly oqıǵalardan sabaq ala bilgenimiz abzal. Táýelsizdigimizdi turlaýly etip, egemendi eldigimizdi baıandy qylamyz desek júzge, rýǵa odan qaldy aımaqtarǵa bólinetin jershildik degen jaman qasıetterden aýlaq bolǵanymyz jón. Qazaqtar mynadaı aınymas qaǵıdany myqtap túsinýi shart: qaı júz nemese qandaı rý bolsaq ta bárimiz qazaqpyz, qandaı aımaqta dúnıege kelsek te, qaı ulttyń ókili bolsa da bárimiz qazaqstandyq azamatpyz, Otanymyz bireý – Qazaq eli, Qazaqstan. Ulttyq birlik, tatýlyq pen kelisim sıaqty asyl qundylyqtardyń etnodemografıalyq turǵydan alyp qarasaq ta saıası mańyzy asa zor.

[1] Magaýın M. Azbýka kazahskoı ıstorıı. -Almaty, 1997. -S. 202.

[2] Qazaqtyń kóne tarıhy. (Daıyndaǵan M. Qanı). –Almaty: Jalyn, 1993. -B. 319.

[3] Qýandyqov B.J. Qasymnyń qasqa jolynan “Esimge deıin” // Qazaqtyń ata zańdary. –Almaty: Jeti jarǵy, 2004. 4 t. –B. 139.

[4] Maǵaýın M. Esim han jáne onyń zamany // Qazaq ádebıeti. 1993. № 10.