«Túrkistan, ondaǵy Áziret Sultan kesenesi qazaq tarıhynyń
eń qasıetti jerinen sanalady. Bul — bizdiń eń jandy jerimiz.
Soǵan qaramastan, biletini bar, bilmeıtini bar — talaı
adam aralasyp, qasıetti Túrkistannyń taǵdyryn
durys sheshe almaı keledi. Qalaı degende de biz bul kúrdeli máselege
asa saqtyqpen qaraýymyz kerek».
Ózbekáli Jánibekov
(1 sýret. Qabirjapqyshtyń túpnusqasy)
Ózbekáli Jánibekov bılik basynda júrse de elimizdegi tarıhı-mádenı muralardy túgendeý, zertteý, qaıta qalpyna keltirý jumysyna beıjaı qaramaǵandyǵy ámbege aıan. Sanaly ǵumyryn qazaqtyń joǵyn túgendeýmen ótkizdi. Aıryqsha kúmbezi kókpen talasqan Qoja Ahmet Iasaýı kesenesiniń bolashaǵyna qatty alańdaǵany da belgili. Alyp keshendi qaıta jóndeýden ótkizip, murajaı jasaqtaýy da ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin sharýa edi. Qoryq-murajaıdyń qoldy bolǵan tarıhı jádigerlerin qaıta toptastyrýy da asa qarymdylyq tanytqan Ózekeń eńbegi aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Sonyń biri Qoja Ahmet Iasaýı qulpytasy ústine jabylǵan HİV ǵasyrdan jetken Qabirjapqysh ÁSMM KP №64 (kóne ınv. №TK 655 QR OMM) Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq murajaı qorynan qoryq-murajaı qoryna qaıtarýǵa qosqan Ózekeńniń úlesin birimiz bilsek birimiz bile bermeımiz.
1978 jyldyń 18 tamyzyndaǵy №3 aktisi boıynsha qoryq-murajaı qoryna qabyldanyp KK №64 tirkeý nomerin alǵan. Akt boıynsha Qabirjapqysh Qazaq SSR Mádenıet mınıstrliginiń 1978 jylǵy 5 sáýirdegi №106 buıryǵy boıynsha qoryq-murajaı qoryna qaıtarylǵan qujattar áli saqtaýly.
Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq murajaı HİV ǵasyrdan jetken Qabirjapqyshty Ortalyq murajaı qoryna qashan, kim ákelip tapsyrǵandyqtary týraly málimet bere almaǵan. 2016 jyly Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanada bolǵan saparymyzda «Sırek kezdesetin qoljazbalar» sektorynyń meńgerýshisi A. muqabasy ógiz terisinen jasalǵan alyp qoljazba Quran kitabyn kórsetti. Kitapty 1951-1952 jj. keseneden alyp kelgendigi jóninde aıtty. Bul biz kózimizben kórgen ǵana jádigerler. Biz bilmeıtin qansha jádigerler qoldy bolǵandyǵy bir Allaǵa ǵana aıan.
1970-1975 jyldary Ózbekáli Jánibekov Qoja Ahmet Iasaýıdiń murasy men ilimine alǵash betburys jasaǵan tulǵalardyń biri. Kóne «Dıýanı hıkmet» kitabynyń qoljazba, baspadan shyqqan nusqalaryn murajaı qoryna jınaqtaýdy tapsyryp, óz baqylaýyna alǵan bolatyn. Aýyldy jerlerdi aralap kóptegen dinı, tarıhı kitaptardy qoryq-murajaı qoryna toptastyrýǵa muryndyq boldy.
Ózekeńdi alǵash kórýim deıdi belgili aqyn-sazger Á.Manapov «bala kezimde aýylǵa uzyn boıly, susty, buıra shashty kisi ákem Manap Kókenovpen úıge keldi. Máke, ózińiz bilesiz qazirgi tańda Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýı kesenesiniń joǵalǵan dúnıelerin túgendep júrmiz. Murajaı qurýdy josparlap otyrmyz. Aýyldan kóne kitaptar jınap júrgen jaǵdaıymyz bar. Osy jaǵyna kómek qolyn sozsańyz dedi. Ákem osydan biraz jyl buryn taý bókterindegi aýyl mańynda bir qudyqtan kóptegen eski kitaptardy kórgendigin aıtty. Jas balasha qýanǵan Ózekeń mashınaǵa minip sol jaqa tartty. Araǵa edáýir ýaqyt salyp keldi. Eńseleri túsip ketken. Tappapty. Ózekeń bazynalyqqa basyp; «Máke, óziń aıttyń, ózińnen kór, maǵan endi, kóne kitaptar tabasyń»-dedi áńgimeni tótesinen qaıyryp. Sóıtip ákem aýyldan birshama kóne kitaptardy jınap berýge qolǵabys jasaǵan bolatyn»-deıdi estelik aıtýshy Á.Manapov.
Sondaı-aq 1980 jyldar basynda kesene ishinde saqtalǵan qulpytastardy ǵalym Ábsattar qajy Derbisálige (ol kezde Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń oqytýshysy) oqytyp, alǵash bolyp ǵylymı aınalymǵa engizdi. Esim han kesenesi, Shildehana dinı-ǵuryptyq orny, Qylýet jerasty meshiti, belgisiz saǵanalar, qam kirpishten turǵyzylǵan qamal qorǵannyń shyǵys bóligi qalpyna keltirilýine, Rabıa Sultan Begim kúmbeziniń qaıtadan boı kóterýine septigin tıgizdi. Bul turǵysynda «...Tarıhymyzdyń, ásirese eskertkishterimizdiń bilimpazdarynyń biri – Ózbekáli aǵamyz edi» – deıdi qoǵam qaıratkeri M.Joldasbekov.
Kesenege júrgizilgen qaıtajańǵyrtý jumystarynyń keıbir tustaryna kóńili tolmady. Almatyda jumys bólmesinde otyrsa da, tursa da kóńili Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinde júrgizilgen jumystarǵa alańdaýshylyq tanytty. Osy oıdy Ózbekáli Jánibekov óziniń «Taǵdyr taǵylymy» eńbeginde odan ári bylaı sabaqtaıdy:
«Qolymyzdy baılaı bergeni – zattyq-tehnıkalyq resýrstardy bylaı qoıǵanda, «Áziret Sultan» qoryǵy sıaqty asa kúrdeli sáýlet ǵımaratyn qalpyna keltiretindeı ozyq tájirıbeniń jetise bermeıtininde, mamandanǵan shileńgerlerdiń azdyǵynda, ártúrli sebeptermen birin-biri almastyra bergen sheberhana basshylarynyń turlaýsyzdyǵynda edi» - dep jazdy.
Osy oraıda Ózekeńe qatysty bir qyzyqty tarıhı derekti keltirýdi jón sanadym. 1982 jyldyń kúzinde «Kazmýzeırestavrasıa» Túrkistan bólimi mamandary Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi kúmbeziniń ushyna qoıylǵan «qubbany» alý týraly Qazaq SSR Mádenıet mınıstrligine hat jazady. Maqsat «qubbany» jańǵyrtýdan ótkizip ornyna qaıta qoıý bolatyn. Aldymen «qubba» sóziniń maǵynasyna toqtala ketsek. Qubba jaıynda ǵylymı ádebıetterde jazylǵan materıaldar joqtyń qasy desek te bolady. «Qubba» arabtyń sózi kúmbez degendi bildiredi. Bul tujyrymdy shyǵystanýshy tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty A.A.Ivanov ta rastaıtyndyǵyn ǵalym tarıh ǵylymdarynyń doktory, M.Qoja óz eńbeginde keltirgen. Qubba ǵylymı ádebıetterde kúmbezdiń ushtaryna ornatatyn shoshaqtardy aıtady. Ol kóbinese dinı jáne sáýlettik qurylystarǵa tán. Ony keramıkadan, aǵashtan nemese metaldan jasaıdy. Qubannyń ishi qýys, taban jaǵy keńeıtilgen, joǵary jaǵy shar ústine ornatylǵan konýs tárizdes. Moıny men taban bólikteri beldemshe-býyndarǵa bólingen. Otyrar aýdanyndaǵy Myńshuńqyrǵa júrgizilgen arheologıalyq qazbadan tórt bútin qubba jáne onyń bólikteri tabylǵan. Kıeli shahardy alǵashqy bolyp zerttegen ǵalym A.K.Klare qubbalardy mola ishinen de kóp kezdestirgendigin óz eńbekterinde jazyp qaldyrǵan.
Oıymyzdy ári qaraı sabaqtasaq qubbanyń dórekileý, sońǵy bir eki ǵasyrda jasalǵan úlgisin Sozaqtaǵy Qara Býra mazarynan da kezdestirýge bolady.
A.K.Klare «Drevnıı Otyrar ı raskopkı, proızvedennye v razvalınah ego v 1904 g.» eńbegindegi jarıalanǵan fotoǵa qaraǵanda Otyrardan tabylǵan nusqa osy myńshuqyrlyq qubbalarǵa óte jaqyndyǵyn atap ótedi. Bul derekterdi odan ári dáleldegen Masson M.E., Pýgachenkova G.A., «Gýmbez Manasa» atty eńbeginde ortaǵasyrlyq Qazaqstan men Orta Azıa keseneleriniń kúmbezderine ádette qubba
ornatylyp otyrǵandyǵyn jazǵan. Ádette Otyrardan tabylǵan alǵashqy qubbanyń bıiktigi 33 sm bolsa, ekinshi bútin qubbanyń bıiktigi 27 sm., tabanynyń dıametri 14 sm., sharynyń dıametri 18 sm. Shar betin aınaldyra 10 romb medalón túsirilgen.
Al Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi kúmbeziniń ushyna qoıylǵan «qubba» qoladan jasalǵan. Kólemi: bıiktigi 79 sm., dıametri 45sm quraıdy. Pishini qumyra tárizdes, ushar basyndaǵy kishkene tabaqshanyń ortasynda metal shabaqtary aıqasa ornalasqan da oǵan jarty aı beınesi salynǵan bóligi bekitilgen bolý kerek. Ókinishtisi bul bóligi bizdiń zamanymyzǵa deıin jetpegen. Qubbanyń onan tómengi bóligi qumyranyń erneýine uqsas, biraq bútin jumyrlanyp kelgen de moıyn tusyna aınaldyra jartylaı dóńgelek tárizdi dóńestelgen beldemshe jasalǵan. Búıiri dóńgelene syrtqa qaraı shyǵyp tabanyna qaraı qaıta qýsyrylǵan. Tómengi bóligi qumyranyń tuǵyry ispettes, ıaǵnı kúmbezdiń ushar basyndaǵy oıyqqa kıgizilip qoıatyn bóligi bolýy kerek. Qubbanyń ǵasyryn anyqtaý úshin eki túrli boljam jasaýǵa bolady. Birinshiden, HİV ǵasyrdan jetken jádiger bolýy múmkin. Sebebi kúmbez jumysy aıaqtalǵan kezde ǵana qubba qoıylady. Bul qurylys salasynyń zańdylyǵy. Qubba HİV ǵasyrdan saqtalǵan qola shyraǵdandarǵa, qabirhana esiginiń oń jáne sol jaq qabyrǵasyna mozaıkalyq kirpishpen konýs tárizdes salynǵan beınege de óte uqsas. Ekinshiden, 1405 jyly Turan bıleýshisi Ámir Temir Kóregen dúnıe salǵan soń kesene qurylysy toqtap qalǵany tarıhtan málim. HVİ ǵasyrda Syr boıynda ornalasqan qalalar túgelimen Buqar bıleýshisi Abdolla İİ qol astyna ótedi. Tarıhı derek boıynsha Qoja Ahmet Iasaýı kesenesiniń aıaqtalmaı qalǵan qurylystaryn osy bıleýshi tusynda aıaqtalǵandyǵy aıtylady. Múmkin qubba HVİ ǵasyrda jasalyp kúmbez ushyna qoıylǵan bolýy da yqtımal. Kesenege syı retinde jasalǵan taıqazan, shyraǵdandar, esikter, laýha tárizdi jádigerlerde qaı jyly, ne maqsatpen jasalǵandyǵy jóninde derekter kezdestirýge bolady. Al qubbada ókinishtisi eshqandaı jazýlar men oıý-órnekter kezdespeıdi. Sondyqtan qubba HVİ ǵasyrda jasalǵan jádiger degen pikirge kelip otyrmyz. (2,3,4 sýretter).
2 sýret. Qubbany kúmbezden alý sáti
3 sýret. Qubba 1983 jyl
4 sýret. Jańǵyrtýdan ótken qubba
Adam qoly jete bermeıtin jádiger talaı syn saǵattardy basynan ótkerdi. 1819 jyly Qoqan hany Omar (1809-1822 jj.) basyp alyp, Túrkistanaǵa óz bıligin júrgizdi. Qoqan handary Muhammed Áli (1823-1842), Qudıarlar (1844-1858, 1862-1863,1865-1875 jj. bılik júrgizdi) osy aımaqqa óz tártipterin ornatty.
1864 jyly polkovnık Verevkın bastaǵan orys áskeri Túrkistandy qorshaýǵa alyp, kesenege tyǵylǵan Qoqan áskerlerine qarsy 12 dúrkin zeńbirekpen oq atqany tarıhtan málim. 1864 jyly12 maýsymnan bastap kıeli shahar túbegeıli orys áskerleriniń qolyna ótedi. Kesene mańynan atty ásker, jaıaý ásker toptastyrǵan kazarma, sharýashylyq úılerin salǵyzdy. Qazirgi tańda kesene aýmaǵynda ornalasqan «Túrkistan tarıhy» murajaıynyń ǵımaraty orys áskerleriniń kazarmasy qyzmetin atqarǵan. Túrkistandyq kónekóz qarıalardyń aıtýynsha orys áskerleri kúmbez ushyna ornalasqan qubbany san márte vıntovkaly myltyqtarmen atqandyǵyn aıtady. Bul tarıhı shyndyq. Tórt jerinde oq tesken izderi kezdesedi. 1982 jyldyń sońyna qaraı keseneniń jaı kúıimen tanysýǵa kelgen Qazaq SSR Mádenıet mınıstriniń orynbasary Ó.Jánibekovke «Kazmýzeırestavrasıa» Túrkistan bólimi mamandar qubbany alý qajettigi jóninde másele kóteredi. Keseneniń jaǵdaıymen tolyq tanysqan Ó.Jánibekov kóp keshikpeı qubbany alýǵa ruqsat beriletindigin habarlap hat joldaıdy. Qubbany alýdyń ózi bir tarıhı sát edi. «Bul 1983 jyldyń qańtar aıy bolatyn. Joǵary basshylyqtan ruqsat berilgen soń mamandardy toptastyryp oılastyq. Qubbany qalaı alamyz? Kúmbezge qalaı shyǵýǵa bolady? degen saýaldar birinshi kezekte turdy. Oılasa kele arnaıy arqannan saty jasatý qajet dep sheshtik. 32 mm. arqan taýyp, túrkistandyq sheber A.Shaımerdenovtyń (2010 jyly 90 jasynda dúnıe saldy) úıine tarttyq Mán-jaıdyń barlyǵyn aıtyp, arqan satyny bárinshe myqty jasalyný qajettigin jetkizdim. Eki apta ýaqytta sheber arqan satyny jasap shyqty. Kúnniń sýyqtyǵyna qaramastan mamandar arqandy kúmbezge ilip alyp, jan-jaǵynan myǵymdap baılady. Arqannan jasalǵan satyǵa aldymen ózim shyǵýǵa bel býdym. Shyqtym. Alýǵa bolatyndyǵyna kózim jetti. Qubbanyń tesikteri azdap bitelgen. Kúmbez ushyna shyǵyp qubbaǵa jaqyndap barǵanymda qulaǵyma qazaq dalasyn terbegen Qorqyt qobyzynyń únindeı dybysty qulaǵym shaldy. Adamǵa erekshe áser beredi. Qansha kúmbezge shyǵyp júrip mundaı dybysty alǵash estýim. Bul Allanyń qudireti shyǵar destim. Osy qońyr úndi áýen áli kúnge deıin qulaǵymnan ketpeıdi. Sonymen 13 qańtar kúni úsh mamanymyz qubbany alý jumysyn bastady. Alý ońaı bolmady. Bes saǵatqa sozyldy. İsti aıaqtaǵan soń Qazaq SSR Mádenıet mınıstriniń orynbasary Ó.Jánibekovke telefon soǵyp, barlyq mán-jaıdy habarladym. Araǵa úsh kún salyp Ózekeń Túrkistanǵa keldi. Qubbaǵa qarap turyp, oıǵa shomylǵandaı áser qaldyrdy. Biraz únsiz turyp, basyn shaıqap, ras eken-aý, átteń-aı. Osydan on jyl buryn Túrkistanǵa kelgenimde H.Imanjanov qarıamen tabaqtas boldym. Qazynaly qarıa kúmbez ushyna qoıylǵan qubbaǵa orys áskerleri oq atqandyǵy jóninde aıtyp edi. Rasynda san márte myltyq oqtary tıip, qubbanyń tesilgendigi «taıǵa tańba basqandaı» bolyp kórinip tur. Iá, iske kóshelik, qubbany Almatydaǵy «Kazmýzeırestavrasıa» mekemesine jańǵyrtýdan ótkizýge alyp ketemin. Qubbany orap, Ózekeńniń mashınasynyń salyp berdik. Arada eki aı ótken soń Ózekeń telefon soqty. Mamandar qubbany jańǵyrtýdan ótkizip jatyr. Meniń senderge tosyn syıym bar. Sóıtip óziniń bir aptadan keıin Túrkistanǵa keletindigin jetkizdi. Bir aptadan soń Ózekeń Túrkistanǵa keldi. Barhyt materıalyna oraǵan qubbanyń kóshirmesin alúmını materıalynan arnaıy jasatypty. Qazirgi tańda qoryq-murajaı qorynda saqtaýly. Bárekeldi destik. Tarıhı jádigerdiń kelýin taǵatsyzdana kútken bolatynbyz. Qubba keletin kúni túrkistandyq qarıalar birinen soń biri kesene mańyna aǵyldy. Ózekeń aqsaqaldarmen amandyq saýlyq surasyp bolǵan soń qubbany bizge saltanatty túrde tabystady. Qubbany kóktem shyǵa qaıta kesene kúmbezine ornattyq» - deıdi estelik aıtýshy J.Álimov. Ókinishtisi Ó.Jánibekov «Taǵdyr taǵylymy» atty kitabynda bul tarıhı sát jaıynda «lám-mım» dep aýyz ashpaǵany ókinishti-aq. Múmkin óziniń bul iske de qatysy barlyǵyn egjeı-tegjeıli baıandaýǵa tabıǵı qarapaıymdylyǵy jibermegen bolýy da yqtımal. Ózbekáli Jánibekov qubbanyń tarıhyna qalam terbegende tarıhı jádigerdiń bizge beımálim tustary syryn ashyp, ǵylymǵa jańa qyrynan serpilis berer me edi.
Bul maqala «Ózbekálitaný» ǵylymynyń bir parasy bolsa, ıgi degen izgi oımen qaǵaz betine túsirýdi jón kórdik.
Berik Baıbolov,
Qazaqstan Jýrnalıser Odaǵynyń múshesi
