Búgin Turar Rysqulovtyń týǵan kúni

/uploads/thumbnail/20171226095019028_small.jpg

Búgin – memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Túrkistan Respýblıkasy Halyq komısarlary Keńesiniń tóraǵasy, Túrksib qurylysynyń negizin salýshylardyń biri Turar Rysqulovtyń týǵan kúni.

Qaıratkerdiń ulttyq ekonomıkanyń, ónerkásiptiń, tipti turǵyn úı jáne komýnaldyq sharýashylyqtyń, t.b. áleýmettik-saıası mańyzy bar óndiristik salalardyń damýyna qosqan úlesi ushan-teńiz. 

1907-1910 jyldary Turar Merkedegi orys-qazaq bastaýysh mektebinde, al, 1910-1914 jyldary Pishpektegi (qazirgi Bishkek) aýyl sharýashylyq ýchılıshesinde oqıdy. Ony bitirgennen keıin baýbaqshashy mamandyǵyn alady.

1914-1916 jyldary Turar Merkede jáne Tashkent túbindegi dalada jumys jasaıdy. 1916 jyldyń jazynda ol Áýlıeata oıazynda otarshyldyqqa qarsy qarýly kóterilisti uıymdastyrady, sonysy úshin qamaýǵa alynady. Qazaq halqynyń 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysy jas ıntellıgentterdiń saıası saýattanýynyń mektebi boldy jáne olardyń   aldaǵy   taǵdyryn   kóp   jaǵynan   aıqyndap   berdi. 

1916 jyly kúzde  Turar Rysqulov Tashkenttegi muǵalimder ınstıtýtyna  túsedi. 1917 jylǵy revolúsıa kezinde patshanyń  taqtan  qulaǵany jóninde  habar alǵan sátten bastap, T.Rysqulov Tashkenttegi oqýdy tastaıdy, sóıtip,  Áýlıeata  oıazyndaǵy  Merke  aýdanyna  keledi, onda ol jergilikti  kýlaktardyń «1916 jylǵy  kóterilis  kezinde orys turǵyndaryna zıan  keltirdi» degen jeleýmen, sonyń ornyn toltyrý maqsatynda, jergilikti  halyqtan asa mol kontrıbýsıa tóletý jónindegi josparyn buzady. 

  Erkindik pen táýelsizdik úshin jan-jaqty kúres júrgizý maqsatynda 1917  jyldyń basynda Áýlıeatada Turar «Qazaq jastarynyń revolúsıalyq odaǵyn» uıymdastyrdy, 1918 jyly ol Áýlıeata oıazy Sovdepi  tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin  atqardy. Óziniń  qoǵamdyq  qyzmetiniń  áý  basynan kóshpeli aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartýmen aınalysty.

1918    jylǵy qazanda Keńesterdiń VI sezinde T.Rysqulov Túrkistan Ortalyq atqarý komıtetiniń quramyna kiredi, onan keıin ol Túrkistan Respýblıkasynyń  densaýlyq saqtaý halkomy bolyp taǵaıyndalady. Keıinirek  Túrkistan Respýblıkasy OAK tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine  taǵaıyndalady.  

1919 jyly Turar Túrkistan OAK janyndaǵy ashtyqpen  kúresý  jónindegi TK ortalyq komısıasynyń tóraǵasy, Ferǵanadaǵy basmashylarmen kúresý jónindegi komısıa tóraǵasy boldy. Ol  Túrkistandy meken etken túrki tildes halyqtyń  biregeı basshysy  bolady.

1920 jyly  Túrkistan  Kompartıasy OK-niń múshesi jáne  Túrkistan AKSR OAK Tóraǵasy bolyp saılanady.

1920 jyly Turar Rysqulov Bakýdegi Shyǵys halyqtarynyń Birinshi seziniń jumysyna qatysyp, sol jyly jeltoqsanda RSFSR-dyń ulttar isi jónindegi halkomynyń orynbasary bolyp qyzmet etedi.

Turar Rysqulov — Qazaq ólkelik komıteti BKP(b) baspasóz bóliminiń meńgerýshisi jáne «Eńbekshi qazaq» gazetiniń jaýapty redaktory, 1926-1937 jyldary maqta jónindegi turaqty májilis tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan.

1937 jyly 21 mamyrda Kıslovodskide demalysta júrgen Rysqulov «pantúrikshil», «halyq jaýy» degen aıyppen tutqynǵa alynyp, atý jazasyna kesiledi. Rysqulovtyń áıeli Ázıza da keńestik qýǵyn-súrgin quryǵyna iligip, ALJIR-de 18 jyl aıdaýdy bastan keshti. Jalǵyz uly Eskendir de túrmede qaıtys bolǵan.

Rysqulov esimi KSRO Áskerı kollegıasy Joǵarǵy Sotynyń sheshimimen 1956 jyly 8 jeltoqsanda aqtaldy. Qazirgi kezde Jambyl oblysynyń bir aýdanyna Rysqulov esimi berilgen.

Taraz qalasynda Rysqulov esimimen atalatyn demalys parki bar, onda Rysqulovqa eskertkish qoıylǵan Almaty qalasyndaǵy Basqarý akademıasyna Rysqulov esimi berilgen.

Kórnekti qazaq jazýshysy, memleket qaıratkeri Sherhan Murtazanyń «Qyzyl jebe» (1-2-kitaby), «Juldyzdy kópir», «Qyl kópir», «Tamuq» atty roman hamsasynda Rysqulov kelbeti somdalǵan.

Qatysty Maqalalar