Ár halyqtyń ózine tán tól ádet-ǵurpy, salt-dástúrleri bar. Bular kóbinese ustanǵan dinine, senim-nanymyna saı qalyptasady. Árıne, kóp adam yrym men dástúrdi shatastyryp jatady. Salt-dástúr — adamdardyń qarym-qatynasynan týatyn erejeler jıyntyǵy bolsa, yrym - soqyr nanym bolyp tabylady (áldebir jandy/jansyz zat jaqsylyq nemese jamandyq ákeledi dep sený).
Biz qazaq ishine orystan engen ádet-ǵuryptar týraly aıtpaqshymyz. Olardyń jaqsy hám jamanyn saralap alýdy patsha kóńil oqyrmannyń óz enshisine qaldyramyz.
1. Orystar biz qazaqty tik turyp dáret syndyrýǵa úırettik dep maqtanady. Iá, ras. Islam dininiń ádebi boıynsha, er adam oń tizezin búgip, tizerlep otyryp dáret syndyrady. Alaıda, mundaı ádepti kóneniń kózi bolǵan aqsaqaldar ǵana oryndaǵanyn kórgenbiz.
2. Araq ishý. Qazaq arasyna ashshy sýdyń qaıdan kelgenin bárimiz bilemiz. Qazaq araqpen HH ǵasyrdyń basynda tanysyp, ǵasyr sońynda álemdegi eń kóp araq ishetin halyqtardyń qataryna qosyldy. Eskertý: qazir úlkender jaǵy bolmasa, jastar bul ádetten boı tartyp, Islamǵa bet burýda.
3. Tost aıtý. Toıda saǵattap turyp tost aıtyp, bitip bermeıtin tilek bildirý de orystan engen salt. Qazaqtyń dástúrinde toıda jasy úlkender bata berip, bylaıǵa jurt án-kúı tyńdap, balýandardyń kúresin tamashalap, túrli oıyn-saýyq jasaǵan.
4. Kelinniń neke kóılegin kıip, betin aq fatamen betin jabýy. Áýel basta kelinniń aq fatasy óliktiń kebini retinde sanalǵan. Iaǵnı, kóne orys dástúrinde áıeldiń qoǵamdaǵy orny óte tómen bolǵan. Turmysqa shyqqan áıeldi únemi baqyt kútip turmaıtyn. Sondyqtan, kúıeýge qyzdy ólik shyǵarǵandaı qylyp kebinge orap attandyratyn.
5. Anekdot aıtý. Kez kelgen jıynda, otyrysta taqyrypqa qatysy bolmasa da anekdot aıtyp, jurttyń nazaryn ózderine aýdaratyn adamdar bar. Anekdot mán-maǵynasyz jyrtyńdap-tyrqyldap otyrý úshin nemese bireýdi kelemejdep, keketip-muqatý úshin aıtylady. Al, mundaı qylyq qazaqqa jat.
6. Jýynyp-shaıynǵan adamdy quttyqtaý. Monshadan nemese dýshtan shyqqan adamǵa "ystyq býyńmen" dep aıtatyn aǵaıyndar bul maǵynasyz dástúrdiń de orystan engenin bilip júrsin. Kóne orystar úshin jýynyp-shaıyný bir baqyt bolǵan sekildi. Sondaı baqytqa qoly jetkenderge saltaq-saltaq bolyp júrgender qyzyǵa qarap, quttyqtasa kerek.
7. Ata-anasyna "sen" dep aıtý. Bul ádet orystyń asa bir jeksuryn, abyroısyz dástúrinen bastaý alady. Orys tarıhynan habary bar adamdar olardyń arasynda keń taraǵan "snohachestvo" degen jeksuryn ádetti jaqsy bilse kerek. Bul, qysqasha aıtqanda, ata men kelinniń ashynalyǵy degen sóz. Mujyqtar uldaryn erterek 12-13 jasqa tolǵanda 18-20 jastaǵy úlken qyzdarǵa úılendirip alyp, uldary erjetip erkek bolǵansha kelinderiniń qyzyǵyn ózderi kórgen. Kóbinese uldaryn basqa jaqqa tabys tabýǵa birneshe jylǵa jiberetin nemese áskerge attandyratyn. Búkil bala-shaǵasymen bir úıde tura beretin orystar bári birge monshaǵa da túse salatyn. Árıne, atasymen oınas bolǵan kelin oǵan da, kúndesine aınalǵan enesine de sen dep sóılep, attaryn ataıtyn. Mundaı kelinnen týǵan balanyń ákem dep júrgen adamy aǵasy, atam dep júrgen adamy ákesi bolyp shyǵatyn. Sondyqtan, orys balasy aǵasy bolýy múmkin ákesine sen dep sóıleıtin.
8. Merekeler. Orystan engen merekeler - jańa jyldy toılaý, 8-naýryzdy toılaý jáne t.b. Qazir buǵan rodjestvo qosyldy. Isa paıǵambardyń týǵan kúnin basqany qoıyp, oblystyń bildeı ımamy toılap júrgenin kórgenbiz. Orystyń merekeleriniń barlyǵy derlik Islam dinin ustanǵan qazaqqa jat dúnıeler.
9. Barlyq áıelderdi "qyz" dep ataý. Orystyń kempirine deıin ózine "devýshka" (ıaǵnı, "áı, qyz") dep sóılegendi unatady. Osy dástúri de qazaqqa qatty sińip alǵan. Kóptegen qazaq áıelder jasy kishi bolsa da erkekterge "aǵasy" dep maıysyp, erkekter ózinen kóp úlken áıelge "qaryndas" dep sóılep júr. Bul, ásirese, qoǵamdyq oryndarǵa anyq baıqalady.
10. Qarttar úıi, balalar úıi. Jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵyrtpaǵan qazaq búginde týǵan ata-anasyn qarttar úıine, sharanasyn sábıler úıine tastap júre beretin bolǵan. Osy bir adamgershilikke jat jeksuryn qylyq qazaq arasynda keń etek jaıdy!
Seıil Asqaruly
Feısbýk paraqshasynan
