"Qazaq handyǵyna – 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine

Qazaqta qala bolǵan ba? Tolǵandyratyn suraq. Biz osyǵan deıin: «Kóship-qonyp júrip, órkenıet aýylynan alysta qalǵan adamdarmyz», – degen pikirge ózimizdi sendirip keldik. Basqalardy da soǵan eriksiz qosylýǵa jeteledik. Qazir osy joldardy oqyp otyrǵan sizdiń de júregińizde kúmándaný turǵanyn joqqa shaǵarmaımyn. Úńilip kóretin bolsaq, ata-babalarymyz álemdegi qala mádenıetiniń negizin qalaǵan tulǵalar deýge negiz jetkilikti. Eń bastysy, biz álemniń uly astanalary babalarymyzdyń parasatynan nár alǵan jobalar boıynsha salynǵanyn maqtanysh etýge tıistimiz. Al Eýropalyq qala mádenıetin Edil patshanyń alǵa jyljytqanyn eskersek, Amerıka qurlyǵyndaǵy álem órkenıetiniń ortalyǵy bolǵan iri qalalar baıaǵy Maıa mádenıetin jaratqan dili de, tili de, jany da, tarıhy da qazaqpen qabysyp jatatyn úndisterdiń aqyl-parasatynyń ushqyny ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Osy oıymyzdyń shynaıylyǵyn bilý úshin myna bir jaıdy aıta ketý oryndy shyǵar. Qazir álem jurty Reseı astanasy Máskeýdiń kezindegi Altyn ordanyń astanasy Saraıshyq qalasynyń úlgisi boıynsha jobalanyp, salynǵanyn biledi. Keıin orys otarshyldary Saraıshyq qalasyn jurtymen qosyp, jermen-jeksen etip qıratty. Biraq, shetel saıahatshylarynyń jazbalary arqyly bizge jetken aqıqatty óshirip tastaýǵa dármensiz boldy. Endeshe, Qytaı astanasy Beıjińniń (Pekın) irgetasyn hannyń bir kezderi oırandalǵan Otyrar qalasynyń úlgisi boıynsha  Qubylaı hannyń Jarlyǵymen qypshaq Elqydyr babamyzdyń qalaǵanyn bireý bilse, endi bireý bilmeıtini ókinishti. Árıne, bul oıymyzdy shırata bersek, tarıhtyń kóptegen aqtańdaǵyn anyqtaýǵa bolar edi. Biraq, bul joly biz qaptaǵan qalanyń keshegisi men búgingisin qoıa turyp, tek qana el astanasy bolǵan irgeli qalalarǵa ǵana toqtalǵandy jón kórdik.

Nesin jasyraıyq, osy kúnge deıin qazaq memlekettiginiń tarıhyn tolyǵymen turaqtastyra almaı kele jatqanymyz anyq. Bul jaıly tarıhshy ǵalymdar san-saqqa bólinip, talasyp-tartysyp keledi. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, bes ǵasyrdyń aldyndaǵy Qazaq handyǵy týraly san suraq basymyzda órip júr. Sondyqtan  baǵzy zamandaǵy skıfterden búgingi táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasyna deıingi handyq pen memlekettiń astanasy bolǵan qalalardy anyqtaý ońaı bolǵan joq. Biraq, osy mindetti alǵashqy adymda bir júıege keltirýdi maqsat etkendikten talmaı izdenýge týra keldi. Álbette, tómende keltiretin derekterdi tolyǵymen durys dep aıtýdan aýlaqpyn. Dese de, «Kósh júre túzeledi» demekshi, artyq-aýys tustary bolsa, osy jazbaǵa kóz salǵan synshyl qaýym oı men paıymyn bildire jatar. Biraq, eńsesi bıik elordalar tarıhyn jazý úshin kóne qytaı  jylnamalary «Shı-szı» («Tarıhı belgileýler»), Lı-Údanyń «Lá udysynyń qujattary», «Týndán shejiresi», Elú-dashıdyń «Batysqa jasaǵan joryq», «Jol qatynas tarıhynyń kúndeligi», Rashıd-ad-Dınniń «Jylnamalar jıyntyǵy», «Mońǵuldyń qupıa shejiresi», «Altyn shejire», «Shyńǵys han tarıhy», «Qytaı tarıhyndaǵy ǵun, túrik baıandary», «Úısin týraly zertteý», «Qytaı tarıhnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter» (1, 2, 3-tom),  Lev Gýmılev «Qıal patshalyǵyn izdeý», Sý Bı Haı «Qazaq mádenıetiniń tarıhy» jáne «Qazaq tarıhynyń damýy» atty eńbekteri, «Qazaqtyń qysqasha tarıhy», Hanǵalı Súıinshálıevtiń «Qazaq ádebıetiniń tarıhy», «Qazaq fólklorynyń tarıhy», Islam Qabyshulynyń «Turan álemi» jáne orta mektepterge arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtarynan, sondaı-aq, táýelsizdikten keıin jarıalanǵan qazaq tarıhy jaıly jazylǵan zertteý eńbekterinen izdestirip, qazaq memlekettiginiń sonaý saq dáýirinen búgingi elordamyz Astanaǵa deıingi astanalar tizbesin jazyp shyǵýǵa kúsh saldyq. Sonymen meniń paıymymsha qazaq memlekettiginiń astanasy bylaı óriledi.

Sonaý Saqtar kezindegi Iaksart, Ǵundar kezindegi Ordos, Úısinder tusyndaǵy Shekúk (Chıgýn), Túrikter kezindegi Erkine-kón, Ótekin, Sýıab, Batys Túrik, Túrgesh jáne Qarluq qaǵandyqtarynyń astanasy Sýıab qalasynyń irgesi 5 ǵasyrda qalandy. Ortalyq Azıadaǵy asa iri qalalardyń biri Balasaǵun (Aqtóbe) – Batys Túrik qaǵandyǵynyń, Qarahan jáne Qaraqıdan memleketiniń bas qalasy boldy. Jazba derekterde «Birinshi qala» atanǵan dańqty Ispıdjab (Saıram) 7 ǵasyrdan belgili. Kúltegin, Bilge qaǵan tas eskertkishinde Tarband degen atpen jazylǵan Otyrardy (Farab) arab ǵalymy ál-Maqdısı (10 ǵasyr) óte kóne astana dep ataıdy. İH – Hİ ǵasyrlarda Syr óńirindegi Jankent (Iangıkent) Oǵyzdar memleketiniń, al Ertis boıyndaǵy Imaqıa qalasy Qımaq memleketiniń órkendegen astanasy boldy.  Naıman memleketiniń ortalyǵy – Orhon ózeni boıyndaǵy «Hara balǵysyn» («Qarabalyq») qalasy, Orhon ózeninen 109 shaqyrymaralyq tastap, qatarlasa aǵatyn Tamyr ózeniniń boıyndaǵy Bı-tóbe qalasy Naıman memleketimen bir mezgilde ómir súrgen Kereı memleketiniń astanasy boldy. Bı-Tóbeden elý shaqyrym jerde máńgilik mura bolyp bizge jetken Tonykók eskertkishi tur. Al Naıman memleketiniń astanasy bolǵan Qarabalyqtan 29 shaqyrym jerde Shyńǵys han irgesin qalaǵan Qaraqorym qalasynyń jurty jatyr. Orhon ózeni Qaraqorym qalasyn eki jaryp aǵady. Keıin Shyńǵys hannyń nemeresi Qubylaı Qytaıdy tolyǵymen jaýlap alǵannan keıin «Iýan» memleketin quryp, astanaǵa Hanbalyq (Búgingi Qytaıdyń astanasy Beıjiń qalasy) qalasyn turǵyzdy. Deshti Qypshaqtyń astanalary Orda Bazar men Jend, Aq Ordanyń bas qalalary Saýran men Syǵanaq (Sýnaqata) áldeneshe qıratylyp, qaıta jandandy. Keıin, 1226 jyly Joshynyń ulysynan Orda Ejen Aq Ordaǵa han bolǵanda Syǵanaqty óz ulysynyń ordasy etti. Kók Ordanyń astanasy Shańǵy-Tara (búgingi Túmen) qalasy boldy. Qazaq handyǵyn Altyn Orda ımperıasynyń birden-bir murageri dep uǵatyn bolsaq, 1242 jyly Batý hannyń Edil boıyna saldyrǵan Saraı Batý qalasy da Qazaqtyń baıyrǵy astanasy sanalady. Odan keıingi Berke hannyń tusyndaǵy Saraı Berke, Jánibek pen Edige bıdiń tusyndaǵy Saraıshyq kóne astanalarymyz bolyp tabylady.  Tarıhı derekterde Máskeý knázy Ivan Kalıta Kremldiń úlgisin Saraıshyq qalasynan alǵandyǵy aıtylady.

Belgili tarıhshy-arheolog M. Eleýovtiń pikirinshe, 1456  – 1457 jyldary Kereı men Jánibek han Qozybasy óńirine kóship barǵannan keıin, munda Shar (shahar) degen qala saldyrǵan. Bul qalanyń orny búginde Jambyl oblysy, Shý qalasynyń tóńireginde. Kereı men Jánibek hannyń saldyrǵan Shar qalasy qaladan góri, úlken bekiniske uqsaıdy. Alaıda, biz «Shıpagerlik baıandaǵy» derekterge súıene otyryp, Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Balasaǵun (Qazirgi Taraz) qalasy bolǵanyn bildik. «Shıpagerlik Baıandaǵy»: «Óteıboıdaq Tileýqabyluly bın ulu ıúz bın Zarman bın Alban bın Ál-Quzorda».., «Ordadan ońasha, arnaýly syılasyrdan jaıly oryn bergesin, mıyma toqyǵanym men qaıta eske jazǵandarymdy, oıǵa jıǵandarymdy jazýǵa kiristim» degen derek boıynsha Kereı men Jánibektiń  Shý ózeni boıyndaǵy Quzordany eń alǵashqy astana etkenin bildik.  Endeshe, bundaǵy Quzorda qazirgi qaı qala degen suraqtyń týatyndyǵy anyq. Hİ ǵasyrda ómir súrgen ǵulama Júsip Balasaǵun: «Bolǵan talaı qalalar da halyq ta, ýaqyt kómdi bárin jerlep tabytqa» degendeı, esimi eski tarıhtan belgili  Quzorda jaıly derekti izdestirip júrip, Qarahan áýleti men Qaraqytaı (Qytan) handyǵynyń saıası ortalyǵy bolǵanyn bildik. Hİ ǵasyrda Qarahanıdter memleketiniń astanasy Balasaǵun (Quz-Orda) shahary mádenıet, ǵylym-bilim salasynda basqa qalalarymen salystyrǵanda oq boıy ozyq turǵan.  Oǵan dálel retinde Mahmýd Qashqarı «Dıýanı lýǵat at-túrk» (1072 – 1074) sózdigi men Jamal Qarshıdyń «Múlhakat ýl Sýrah» (1230 – 1305) shyǵarmalaryndaǵy dálelderdi aıtsaq ta jetkilikti. «Qarahanılar eliniń eki ortalyǵy boldy. Onyń biri Shý ózeni boıyndaǵy Balasaǵun qalasy, ıaǵnı Quzorda, endi biri Qashqar qalasy» («Qazaqtyń qysqasha tarıhy», SHUAR halyq baspasy, 209-bet,  1986 jyl). «1133 jyly Shý ózeni boıyndaǵy Balasaǵun qalasynyń qasyna Qaraqytaı patshalyǵynyń jańa astanasy salyndy. Bul Quzorda dep ataldy» (Bul da sonda). Halıdovtyń aıtýynsha: «Bala» – kórikti qashalǵan tas, «Saǵun» – qala degen mońǵul sózi. Kórikti tas qala degen uǵym beredi, – deıdi» (Qurbanǵalı Halıdov. Taýarıh hamsa, Qazan, 1911, 681-bet). Osy dálelderdiń ózinen-aq Quzordanyń Balasaǵun qalasynyń  ekinshi bir ataýy ekendigine kóz jetkizemiz. Sonda Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Balasaǵun qalasy deýge negiz jetkilikti. Al 1480 jyly Buryndyq han Qazaq taǵyna otyryp, Syr boıyndaǵy qalalar úshin Shaıbanıttermen kúres júrgizip, nátıjesinde Muhammed Shaıbanıden Syǵanaq qalasyn tartyp alyp, ony astana etti. Syǵanaqtan keıingi astanasy Aqjaıyqtyń jaǵasyndaǵy Saraıshyq qalasy boldy. Qasym hannyń kezinde Qazaq handyǵynyń astanasy Sibirdegi Ubaı-Subaıra boldy degen de tarıhı derektiń bar ekenin joqqa shyǵarmaýǵa tıistimiz. Qasym hannyń dáýirinde Qazaq handyǵynyń saıası ortalyǵy Saraıshyqtan buryn Ubaı-Subaıra qalasy bolǵan, ıaǵnı sol shaqta Qazaq memlekettiliginiń teriskeı shekarasy Sibir jurtyn da qamtyǵan degen sóz. 1513 jyly Qasym han astanany Syǵanaqtan Saraıshyqqa kóshirdi. 1523 jyly Qasym han ólgennen keıin uldary Mamash, Buıdash, Tahır handar ózara talas-tartysta qaza tapty. Bul kezde Qazaqtyń astanasy qandaı qala bolǵandyǵy týraly naqty derekter joqtyń qasy. Tarıhı derekterde Qazaq handyǵynyń qaıta etek-jeńin jınap, eńsesin kótergen 1538 jyly taqqa otyrǵan Haqnazar hannyń tusynda Qazaq handyǵy Saraıshyq qalasyna ıe bola almady da, Syǵanaq qalasy astana boldy. Keıbir derekterde Haqnazar hannyń tusynda Sozaq pen Saýran qalasy da saıası ortalyqtyń biri retinde kórsetiledi. 1582 jyly taqqa otyrǵan Táýekel hannyń tusynda Qazaq handyǵynyń astanasy týraly naqty derek joq. Derekterdiń jıyntyǵyna qarap Táýekel han kezinde alǵashqyda Sozaq, keıin Tashkent, sońynan Samarqan qalasy astana boldy. Sebebi,  Táýekel han Buhar handyǵyn jaýlap alýǵa kúsh jumsap, Buhar handyǵyna qarasty qalalardy basyp alyp, ol qalalardy birtindep astanaǵa aınaldyryp otyrdy. Táýekel hanyń tusynda Qazaq handyǵy alyp ımperıaǵa aınaldy. 1598 jyly Táýekel han qaıtys bolǵannan keıin onyń ornyna inisi Esim han boldy. Onyń kezinde Túrkistan qalasy Qazaq handyǵynyń astanasy edi. Tarıhshylar Túrkistan qalasy Esimnen keıin de eki júz jyl Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵandyǵyn aıtady. Esim hannan keıin Salqam Jáńgir, Táýke han tusynda da handyq astanasy Túrkistan qalasy boldy. Bir aıta keterligi, Táýke han tusynda Qazaq quryltaılary Angrendegi Kúltóbe, Saıramdaǵy Mórtóbede jyl saıyn ótip turǵanymen, sol kezde de jáne Qaıyp (1715-19), Bolat (1719-31), Ábilmámbet (1731 – 1771) handarda Túrkistan qalasyn astana etti. Táýke han ólgennen keıin úsh júzdiń kishi handary eldi jeke-dara bıleı bastady. Uly júzdiń ortalyǵy Tashkentte bolyp Jolbarys han munda bılik júrgizdi. Ábilhaıyr han kishi ordanyń ortalyǵyn alǵashqyda Túrkistan, keıin Qazaly men Hıýaǵa tikti. 1771 jyly Ábilmámbet hannyń óliminen keıin Abylaı han Túrkistanda úsh júzdiń hany boldy. Abylaı hannyń óliminen keıin onyń urpaqtary ár óńirde jeke-dara bılik júrgizdi. Ýálı han Kókshetaýdy, Ǵubaıdola men Bókeı han Qarqaralyny ortalyq etti. 1801 jyly Edil men Jaıyq ózeniniń arasyna Bókeı ordasy quryldy. 1824 jyly Bókeıdiń uly Jáńgir han Orda qalasyn batystyq tıpte turǵyzyp, ony Bókeı ordasynyń astanasy etti. Kenesary han udaıy Reseı otarshyldyǵyna qarsy kúreskendikten han ordasynyń turaqty ortalyǵy bolmady. Al 1917 jyly qurylǵan Alashorda úkimeti astana etip Semeı qalasyn tańdasa, 1920 jyly QazRevkom quryldy. Onyń astanasy basynda Orynbor, keıin  Qyzylorda qalasy bolyp bekidi. 1929 jyly Túrksib temirjolynyń salynýmen Almaty qalasyna tańdaý túsedi. Sóıtip, Almaty qalasy 1929 – 1998 jyldar aralyǵynda qazaqqa astana ǵana emes, qunary mol qutty meken bola bildi. Osy jyldar aralyǵynda Almaty qalasynda qanshama tarıhı oqıǵalar boldy. Qazaq halqy qazirgi táýelsizdikke Almaty astana bolyp turǵanda qol jetkizdi.

Egemen el bolǵan soń 1998 jyly astana Elbasynyń bastamasymen Almatydan Aqmolaǵa kóshirildi. Memleket basshysy  ǵasyrlar boıy uly armanǵa aınalǵan, kúrmeýi qıyn máselelerge batyl kiristi. Ulttyq rámizderdi birjaqty sheship alǵan soń endi astana jaıly oılarǵa oıysty. Uly dalanyń perzenti bolǵandyqtan, týǵan jerine tý tigetin táýelsiz eliniń kók baıraǵy erkin jelbireıtin astanasyn qaı tustan salatynyn tarazylap, uzaq tolǵandy. Óıtkeni, astanany aýystyrý – memlekettik damýdyń perspektıvalaryn tolyqtaı júzege asyrýǵa saıatynyn baǵamdady. Aqyry qýatty memleketiniń tól astanasy qasıetti qazaq jeriniń kindigine, Eýropa men Azıanyń qushaǵy qaýyshqan Aqmola qalasynda oryn tebýi qajet degen sheshimge toqtady. Demek, qala tek astana ǵana emes, strategıalyq ortalyq bolǵany anyq. Elbasynyń el astanasyn tańdaǵanda: «Ortalyq Azıanyń kóleminde, Aýǵanstannan Batys Sibirdiń eń qıyn soltústik shegine deıin, Kaspııden Mońǵolıaǵa deıin keń aýmaqta qulash jaıa ornalasqan jańa astana osy aımaqtaǵy orasan zor ınvestısıa legi aǵylǵan ortalyqqa aınalýy. Tynyq muhıt jaǵalaýynan Eýropaǵa deıin sozylǵan komýnıkasıalyq sonarlardyń qıylysynda ornalasqandyqtan, ol bolashaqta iri tranzıttik toraptyń ótkizgish túıinine úmitti bolady jáne keleshek júzjyldyqtyń kólik-kommýnıkasıalyq  dabylyna aıqyn úndestik bildiretin bolady», – dep túıindedi. Ras, qazirgi Astananyń toǵyz joldyń torabynda ornalasýy onyń ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi sheshýge ıkemdiligin joqqa shyǵarmaıdy. Bastysy, onyń ekologıalyq  jaǵynan ıkemdiligi eskerilgeninde. Almaty jel ótpeıtin bıik taýdyń etegine ornalasqandyqtan óndirisi, transporty, ot jaǵatyn úılerinen shyǵaratyn tútin, gazben atmosferany bylǵap, turǵyndardyń densaýlyǵyna aıtarlyqtaı nuqsan keltiretini  jańa astana izdeýde este bolǵany da anyq.

 Qazirgi Astana qalasynyń tórt  jaǵynda  da taý joq,  jazyq dala, endeshe bir jaqtan soqqan jel ekinshi jaqqa bar kir-qoqys, tútindi aıdap ketedi, aýa jańarýyna esh kedergi joq.  Dalanyń samal jeline keýdesin aıqara ashqan qala aýasy taza, baıtaq saharanyń ómir shyrynynan nár alǵan tirshilik qyzyqtaryna toly. Talaı adam álemniń biraz astanasynyń aýasynan Astana aýasynyń ǵajaıyp ózgesheligi, osy tazalyǵy men tunyqtyǵynda dep bul jaǵdaıǵa birden nazar aýdaratynyn Elbasynyń ózi maqtanysh sezimmen eske alady. Tuńǵysh Prezıdentimiz Aqmolany (qazir Astana) astanaǵa aınaldyrýǵa, qala qurylysyn júrgizýde álemge áıgili sáýletshilerdiń keńesin kóp tyńdady. Sonyń biri, E. Goýard pen Le Karbúze XIX ǵasyrdyń sońy, XX ǵasyrdyń  otyzynshy jyldarynyń ózinde jaı qala emes, qala-baq salýdy usynady. Olardyń oıynsha munda qalalardaǵy turǵyn úı ǵımarattary jasyl jelek teńizine shomylǵan shaǵyn araldar sıaqty bolýy tıis. Sáýlet óneriniń jaýhary sanalatyn Astananyń «Bas sáýletshisi» Nursultan Nazarbaev qalany salýda Goýard pen Korbúzeniń oılaryn eskergen. Muny Elbasynyń ózi de: «Erke Esil jaǵasynda boı kótergen, erekshe sáýletti landshafy bar, biregeı músindik nyshandary sap túzegen, joǵary tehnologıaly, bolashaqqa qol sozǵan, ózgeni syılap, óziniń jańa astanasy men óz elin sheksiz maqtanysh tutatyn kópultty jáne kópdindi halqy bar ásem de meıirli astana... Bizdiń Astana sáýlet óneriniń jaýhar týyndylaryna, úzdik úlgidegi eskertkishterine, alýan gúldermen órnektelgen baý-baqshaǵa oranǵan, Shyǵys pen Batystyń eń ozyq, rýhanı qundylyqtaryn talǵammen boıyna jınaǵan joǵary mádenıetti qalaǵa aınaldy», – dep súısine eske alady.

Astanany kórgen kez kelgen estetıkalyq talǵam ıesi qazaq degen halyqtyń astana da sala alatynyn, «Orda» da turǵyza alatynyn jalpaq álemge áıgiledi. Múldem jańa astana salý ońaıshylyqpen júzege asatyn sharýa emes, maman qurylysshy, shash etekten qarjy qajettigin árkim-aq túsinedi. Ony salýǵa tartylǵan ınvestısıa kólemi 2 mıllıard dollardy qurady, sonyń 70 paıyzy óz ınvestısıamyz. Dátke qýat eterimiz, óz bas qalamyzdy salýdy jaǵdaıymyz kóteretin, álem tanyǵan bedeldi memleketke aınaldyq. Búgingi Qazaqstan – áleýmettik-ekonomıkalyq damýy qarqyndy, qoǵamdyq-saıası qurylymy berik, keshegi barlyq kedergiden ótip, turaqtylyq pen yntymaqtyń, birliktiń týyn tikken, álem tanyǵan el. Ortalyqtyń Astanaǵa kóshýiniń taǵy bir sebebi, qazaq eliniń topyraǵy qunarly, ásem, sharýaǵa jaıly, turmysqa qolaıly aımaǵy soltústik bes oblysta jatqandyǵynda. Aqmola, Pavlodar, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń negizgi turǵyny orystar bolǵandyqtan, Elbasymyz qazaqtardy ońtústik aımaqtan soltústikke óz qalaýymen qonys aýdarýyna jol ashty. Qazir qazaqtar tyǵyz qonystanǵan Semeıden Óskemenge, Jezqazǵannan Qaraǵandyǵa, Torǵaıdan Qostanaıǵa, Kókshetaýdan Qyzyljarǵa, Ońtústik oblystardan Astanaǵa kósh túzeýde. Elbasynyń, mine, osyndaı, ózge ulttardyń quqyǵyna qol suqpaı, ómirdiń óz talabymen júzege asyp jatqan sara joly, ulaǵatty, qaıratkerlik tulǵasy, adamgershilik murattaryna saı saıasaty árkimdi tánti etpeı qoımaıdy.

 Vrezka:

QAZAQ MEMLEKETTERİNİŃ ASTANASY

Saq – Iaksart

Ǵun – Ordos

Úısin – Shekúk (Chıgýn)

Túrik – Erkine-kón, Ótekin, Sýıab

Batys Túrik, Túrgesh jáne Qarluq qaǵandyqtary – Sýıab

Batys Túrik qaǵandyǵy, Qarahan jáne Qaraqıdan memleketi –  Balasaǵun

Oǵyz memleketi – Ispıdjab (Saıram), Otyrar (Farab), Jankent (Iangıkent

Qımaq memleketi – Imaqıa

Naıman memleketi – Qarabalyq

Kereı memleketi – Bı-tóbe

Shyńǵysqan ımperıasy – Qaraqorym

Deshti Qypshaq – Orda Bazar men Jend

Aq Orda – Saýran men Syǵanaq (Sýnaqata)

Kók Orda –Shańǵy-Tara (búgingi Túmen)

Qazaq handyǵy – Balasaǵun, Saraı Batý, Saraı Berke, Saraıshyq, Ubaı-Subaıra, Sozaq, Tashkent, Túrkistan

Kishi orda –  Hıýa Ýálı han – Kókshetaý

Abylaı han – Túrkistan

Ǵubaıdola men Bókeı han –Qarqaraly

 Jáńgir han – Bókeı ordasy

Alash Orda – Semeı

Kaz Revkom – Orynbor

Túrkistan Respýblıkasy – Qyzylorda

Qazaq SSR – Almaty qalasy

Qazaqstan Respýblıkasy – Astana.

Qajet ANDAS 1974 jyly 22 maýsymda QHR, Kúnes aýdanynda týdy. QHR SHUAR ýnıversıtetiniń zań, SHUAR ped ınstıtýtynyń qazaq tili men ádebıeti, İ. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalısıka jáne qazaq tili men ádebıetini mamandyǵynyń magıstratýrasyn bitirgen.

Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıser jáne Teatr qaıratkerleri odaqtarynyń múshesi. Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń mádenıet jáne ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, İ. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti «İlıastaný» ǵylymı-paraktıkalyq ortalyǵynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri. Respýblıkalyq, oblystyq jyr múshaıralarynyń jeńimpazy, «Parasat joly» (2013), «Jetisý baspasóziniń tarıhy» (2013),  «Jeruıyq meken» (2014), «Alty jol óleń» (2014) atty kitaptary bar.