Aqyn degen «ataǵy dardaı» Qısyq úıinde «júz»gramdy jutqynshaqtan «júgirtip» otyryp, bir sátte aldynda jatqan myń teńgege qarap, mińgirleı bastady. «Eı, teńge, teńge, uıat joq qoı sende. Quldyrap qaıda barasyń, kelmeısiń be jónge? Qanshama aqsham joǵalttym , «ushqanda sen «jelge». Qaı «betińmen» qaraısyń, qajyǵan mynaý elge? Anaý dollar sıaqty,shyqpaısyń nege «tórge»? «Sandalyp» sen ketkende, kirgendeı bolam jerge. Qajyttyń- aý, qajyttyń, «uıatyń» qaıda, teńge?
– Taǵy ne aıtsam eken dep qıaldap otyrǵan Qısyqtyń qulaǵyna bireý «áı, aqymaq» dep sybyr ete qalǵandaı boldy.
– Astapyralla, bul kim?!- dedi shoshyp ketken Qısyq jan- jaǵyna qarap.
– Men ǵoı» degen dybys shyqqan jaqqa qarasa, sizge – ótirik, Qısyqqa-- shyn, aldynda jatqan myń teńgeniń «kózi» «ózine qarap, aqıyp tur eken».
– Astapyralla!- dedi taǵy shoshyp ketken Qısyq myń teńgege qarap.- Bul sen be ediń? O zaman da bu zaman teńge sóıledi degenge kim sener. Sen «jamanǵa» qashannan beri «til» bitken? Kók tıyndyq qunyń joq , qaı betińmen «myńqyldap» tursyń? Myń teńge ekenmin dep «kózińdi aqıtpa». Eger men «bankke» kún saıyn bir teńgeden salyp otyratyn bolsam, seniń bir jyldaǵy jıyntyq qunyń bir dollarǵa da jetpeıdi eken. Uıat- aı, uıat- aı! Qaı betińmen shirenesiń, qunsyz?
– Áı, Qısyq , áı, aqymaq -dedi myń teńge,- meni sóıletip otyrǵan sen emessiń be? Ózińniń basyńda taýyqtikindeı de mı joq eken ǵoı.
– Nege joq?
– Ony men qaıdan bileıin. Joq bolǵan soń joq ta. Joq ekenin alaqtaǵan kózińnen, bylshylda-
ǵan sózińnen baıqap turmyn.
– Qalaı?
– Solaı. Sen ǵoı, meni qunsyzdanyp kettiń dep «kózimdi» shuqyp jatsyń. Biraq, sender-- qazaqtar, menen buryn aldymen ózderiń qunsyzdanyp ketken joqsyńdar ma? Soǵan da aqylyń jetpeı tur ma?
– Qalaı?
– Solaı. Seniń qazir qoǵamda, óz ortańda kók tıyndyq qunyń bar ma? Joq qoı, joq. Nege? Óıtkeni, aqshań joq. Sender quryp jatqan qoǵamda aqshasy joq adamnyń bári qunsyz. Meıli ol ataqty artıs bolsyn, jazýshy bolsyn, ǵalym bolsyn. Ózińdi aqynmyn dep áldeqandaı qylasyń. Kimge kereksiń sen. Ras, keshegi keńestik zamanda oı- oı, aqyndardyń «quıryǵy» «batpandaı» boldy ǵoı! Kótere almaıtyn. Sol zamannyń serkesi de, erkesi edi. Endi qazir sende «quıryq» ta qalmady ǵoı. Ótirik pe?
– Óziń quıryq- muıryq demeı, durystap sóıleshi,- dedi Qısyq. Ne aıtqyń kelip tur?
– Ánekı, soǵan da aqylyń jetpeıdi. Qazaqtardyń qunsyzdanyp ketkenin aıtyp turǵan joqpyn ba? Baıaǵy qazaq joq qazir. Baıaǵyny aıtamyn- aý, tipti keshegi keńes zamanynyń qazaǵy da joq. Ol zamannyń qazaǵynda «azdap» bolsa da uıat bar edi, ádildik bar edi, izgilik bar edi.Qazirgi qazaq qazaq emes, mazaq. Namys joq. Tiliń úsh tilmen qosaqtalyp, tunshyǵyp tur. Alpystaǵy emes, jetpistegi emes, seksendegi kempir- shaldaryń qazaqsha sóılemeımiz dep qyrsyǵyp tur. Orys tilin «taýysyp», aǵylshyn tiline aýysyp jatsyńdar. Qytaımen «aýyzjalasyp», qytaı tilin úırený kerek degendi shyǵardyńdar. Ár tilge jarmasa beretindeı bastaryńa ne kún týdy? Álde aǵylshyn, qytaı tilin bilsek, aıaq astynan baıyp ketemiz dep oılaısyńdar ma? Baıymaısyńdar. Baıý úshin urlyqty, jemqorlyqty joıyńdar. Sheneýnikterińniń sıqy anaý. Oılaǵandary tek óz qulqyndary. Qytaılar qurt- qumyrsqa, baqa- shaıan jep «maqtansa», qazaqtyń jebirleriniń jemeıtini joq. Qolyna ne tússe, sony jeı beredi. Temirdi de «jeıdi», kómirdi de «jeıdi». Talǵamaıdy. Aýyzdary arandaı. «Qaryndarynyń» ne qupıasy bar ekenin ıt bilsin, sozyla beredi, sozyla beredi, túpsiz. Asqazandary ne bolsa, sony qoryta beredi. Buǵan adam aǵzasyn zertteıtin ǵalymdardyń da aqyly jetpeı júr.
– Apyr aı, sen qunsyz ne aıtyp kettiń ,- dedi Qısyq , temir jeıdi deıdi, kómir jeıdi deıdi. Nege jeıdi?
– Jemqor bolǵan soń jeıdi de,- dedi teńge. -- Bul eldiń úlken bılikke qol jetkizgen sheneýnikteriniń sol «taqqa» otyrǵan sátten- aq ishek- qaryndary «kóterilis jasap», «oıbaılap», «qıqýlap»,«ne jesem eken, ne jesem eken» dep ulyp qoıa beredi eken, sosyn aýyzdaryna ne tıse, sony qylǵytyp, « sora» beredi eken. «Taǵy ne jesem eken» dep jan- jaǵyna jalaqtaıdy, sol taqqa ádeıi jeý úshin otyrǵyzǵandaı aýyzdary arandaı ashylyp, tilderi salaqtaıdy. Mıllıon teńge jalaqy olar úshin túk emes, mıllıardtap jeý júk emes. Al endi eldiń ekonomıkasyn kóterýge tıisti qolynda úlken bıligi bar sheneýnikteri osylaı ne bolsa sony jep, arzandap, qunsyzdanyp jatqanda sol eldiń aqshasy men qalaı qunsyzdanbaıyn. Meniń qunsyzdanýymdy qarjy «qulaǵyn» ustap otyrǵandardyń syltaýratyp, munaı baǵasymen «nekelestiretindeı» «onymen» eshqandaı sybaılastyǵym joq. Munaı turmaq, «saıtany» da joq Evropa elderiniń aqshasyna qarashy. «Kózderi qýtyńdap», maǵan kúlip, « máz- meıram bop sylqyldap», aspandap turǵan joq pa? Anaý «alaqandaı» ǵana Fınlándıa eliniń jylyna eki- úsh eldi sharlap, «shaıqap» qaıtatyn qarttary aıyna ortasha eseppen eki myń evro zeınetaqy alady eken. Muny maǵan shaqqanda segiz júz myń teńgeden asyp ketedi. Kórdiń be, Qısyq , aıyrmashylyq qandaı! Ras, meniń qunym joq eken. Biraq meniń qundy ne qunsyz bolýym senderdiń mıly ne mısyz bolýlaryńa baılanysty bolyp turǵan joq pa? Osyǵan da aqylyń jetpeı me? Óziń aqymaq bolsań , ol úshin meni nege jazǵyrasyń?
– E, joq - dedi Qısyq, sen bizdi demokratıasy damyp ketken, ekonomıkasy alǵa «shaýyp ketken» Evropa elderimen salystyrma. Salystyrsań , kúni keshe ǵana Kreml degen ortaq baıynan aıyry-
lysyp, búginde óz aldyna otaý bolǵan keshegi on bes «toqalmen» salystyr.
– Jaraıdy,- dedi teńge,- alysqa barmaı- aq sol toqaldyń biri bolǵan, qazaqqa «mańqa» qazaq dep kúletin mynaý qyrǵyz elin alaıyq. O, Qudaı! Sol qyrǵyzdyń «bas terisi kelispegen» « jaman» somy «qasy- kózi qıylǵan» maǵan da «mańqa» teńge dep kúlip jatyr ǵoı. «Oımaqtaı» ǵana jeri bar, sol jeriniń toqsan úsh paıyzy taý- tasty, munaı turmaq temiri de, kómiri de, «saıtany» da joq sol qyrǵyzdyń aqshasy telegeı teńiz qazba baılyqtyń ústinde otyrǵan qazaqtyń aqshasynan, ıaǵnı menen - teńgeden bes ese qundy bolyp tur ǵoı. Uıat- aı!
– «Ol» nege qundy- eı, sen nege qunsyzsyń- eı?- dedi mas bolýǵa aınalǵan Qısyq .
– Meni qunsyz qylǵan sendersińder,- dedi teńge. Senderdiń tek urlyqty, jemqorlyqty ǵana oılaıtyn, kózderi eshqashanda toımaıtyn, qanaǵat degendi bilmeıtin, «birdeńe» jemese kúlmeıtin bılikte otyrǵan jalmaýyz sheneýnikteriń. Aqshany aqsha jasaıdy. Senderdiń kól- kósir qazba baılyqtan túsip jatqan kól- kósir aqshalaryń qaıda? Mıllıardtaǵan dollardy, nemese trıllıondaǵan teńgeni halyqtan jasyryp, shet elderge ofshorlarǵa «aıdaısyńdar», sóıtip halyqtyń baǵyn baılaısyńdar. Sonshama qyrýar aqsha shet eldiń emes, óz elińniń paıdasyna qyzmet etken bolsa, ıaǵnı sol aqshalarǵa qajetti zaýyt- fabrıkalar salyp, qajetti ónimderińdi, dúnıe- múlikterińdi ózderiń shyǵaryp otyrsańdar shetelderge aǵylyp jatqan mıllıardtaǵan teńge ózderińde qalmaı ma? Aý, onda men de «tirilmeımin be», silkinbeımin be, qunymdy kóterip, dollar sıaqty «shirenbeımin be»? Osyǵan da aqyldaryń jetpeı me? Uıat bolǵanda tipti sender basqa dúnıe- múlikterdi aıtpaǵanda sútekesh súttiń ózin «áldeqandaı» qylyp, shet elderden satyp alasyńdar ǵoı. Masqara! Qanshama aqsha shet elderge aǵylyp jatyr. Bulaı qalaı «adam» bolasyńdar, qalaı el bolasyńdar, Qısyq?
Alaıda bul kezde ol óziniń burynǵy «ánine» qaıta basyp otyr edi. «Eı, teńge, teńge, uıat joq qoı sende. Ne aqyń bar mende? Túnde kirip túsime, uıqymdy meniń bólme, betimdi meniń kórme...
Ne aıtyp otyrǵanyn onyń ózi de uǵyp otyrǵan joq.
Damır ÁBİSHEV
