Sońǵy jyldary jer-sý ataýlarymen belgili tarıhı tulǵalarǵa, rý-ulystar men ulttyq erekshelikterge baılanysty at-ataýlar jóninde bir-birine múlde qarama-qarsy ári ǵylymyı uǵym-túsinikter men talaptarǵa jaýap bere almaıtyn aýajaıylýlar beleń alyp, jurtty shatastyra bastady. Al, keıbir jaǵdaılarda jershildikpen tar ultshyldyqqa beıim saıası qatelikter de boı kórsetip jatady.
Bul rette meniń qolyma qalam alǵyzǵan sebeptiń biri «Uıǵyr avazı» gazetiniń 2018 jyldyń 19 aprelinde jarıalanǵan Abdýllajan Samsaqovtyń «Uıǵyrche ıer-sý namlerı haqqıdá» degen maqalasynda aıtylǵan oı-topshylaýlary men syńarjaq boljaldary bolatyn.
Avtor óz maqalasynda baspasóz etıkasyn saqtap: «...Gazet oqyrmandary nazaryna usynylǵan toponımdermen gıdronımder zertteýlerimniń jeke bólimderi bolyp, olardy buljymastaı aıqyndalǵan, joqqa shyǵarýǵa múlde bolmaıtyn ataýlar deýden aýlaqpyn. Qurmetti gazetshiler osy maqalamdy gazetterińizde jarıalaý arqyly sizderdiń de oı-pikirlerińizdi ortaǵa salýlaryńyzdy úmit etemin», - degen tilegin eskerip óz oıymdy bildirgim keldi.
Barshaǵa belgili bolǵandaı, jer-sý ataýlary men eldi meken ataýlary otarshyl ımperıalar qasıetti túrki jurtyna suǵynyp kirmeı turǵanda ǵasyrlar boıy ózgerissiz, mán-maǵynasymen urpaqqa mura retinde saqtalyp kelgen bolatyn.
Toponımıkalyq jáne onomastıkalyq ataýlardy óktemdikpen saıasılandyrýdy ásirese mońǵol jortýyly men arab, parsy, orys, qytaı ımperıalarynyń shapqynshylyqtarynan keıin bastaldy. Ásili túrik halyqtary ásirese tabıǵat qushaǵynda ómir súrgen qazaq halqy jer-sý ataýlaryn tek tabıǵattyń óz jaratylysy boıynsha atap kelgeni belgili.
Abdýllajan Samsaqov «Uıǵyr jer-sý ataýlary» dep aıdar taqqan kóptegen toponımderge fonotıkalyq, lıngvısıkalyq taldaý jasar bolsaq, onda ǵylymılyqtarynan góri kóńil-kúı, ózine bura tartý yndyny anyq baıqalady. Dástúr jalǵastylyǵyn qolmen úzip-julý kemel oılylyqqa jatpaıdy. Tilshi ǵalymdar men túrkologtar túrik halyqtary tilin «jokaıýshıı jáne ıokaıýshıı» dep jikteıdi. Eger de osyndaǵy «j» men «ı» dybystarynyń ornyn aýystyra qoısań álgi tildik aıyrma degenińiz, ásirese myń jyldyq baıyrǵy túbir sózderdiń aıtylýy men qoldanysynda pálendeı ózgeris joq ekenine kózińiz jetedi. Onyń naqty mysalyn M.Qashqarıdyń «Túrik sózdigi men J.Balasaǵunıdyń «Qutty biliginen» molynan taba alamyz.
Men ejelgi túrkiler tarıhyn zertteý barysynda atalmysh qazynaly jádigerlerdi áldeneshe ret aqtarystyryp zerdeleı kele H-Hİİ ǵasyrlardaǵy túrik tili degenimizdiń búgingi qazaq tilindegi túbir sózderi men 70-80 prosent birdeı ekenine kózim jetti. Eger Abdýllajan sıaqty til tarıhymen aınalysqysy kelgen adamdar ǵylymǵa, tarıhqa adal bolýdy qalasa túrik halyqtary, sonyń ishinde baı dástúri bar uıǵyr halqynyń úsh myń jyldan bergi ata-mekenin, kóshi-qon barysyn bylaısha aıtqanda qaıdan qaıda kelip ornyqqanyn bilýge ári basqalarǵa bilgizýge mindetti bolar edi.
Abdýllajan (ol bir ǵana adam emes ekenin belgili) atalmysh maqalasynda óziniń «qorytyndy shyǵarar aldynda «túrkıı tılar dıvanı» men uıǵýr tılınıń ızıhlyq lýǵıtıılnı» paıdalanyp otyrǵanyn jazady. Alaıda, mysalǵa alǵan toponımderdiń maǵynasyn atalǵan sózdikterdegi túsindirmelerdi elemeı, ózinshe, búgingi uıǵyr sóıleý tili mánerine oıysa ketedi.
Atalmysh qasterli «Túrik tili» sózdiginde uıǵyrlardy ózi bastan-aıaq aralap shyqqan kúlli túrik rý-taıpalarynan bólekteı «uıǵyr Bes shaharly bir eldiń aty» deı kele «...Ol eldiń turǵyndary kápirler men úzdik mergen atqyshtar. ...Oqty aldyǵa qaraı qalaı atsa arqasyna qaraı da sondaı sheberlikpen atatyn edi» (142-143 b.), - dep jazǵanyna qaraǵanda M.Qashqarı ómir súrgen zamanda uıǵyrlar Táńirtaýdyń batysy men Jetisý óńirine aıaq baspaǵany anyq kórinip tur. Bul sózimizge dálel retinde qosymshalap aıtarymyz «Túrik sózdiginiń» 1-tom, 402 betinde M.Qashqarı «Sel sekildi aqtyq, qalalaryn shaptyq, buthana úıin jyqtyq, Býrhanyna tyshtyq» degen óleń joldaryna bergen anyqtamasynda «uıǵyrǵa qarsy soǵysty dáripteıdi» degendi eskertemiz. Atalmysh sózdiktiń 3 –tom, 318 betinde (Keme ishine otyryp, İle sýyn keshtik biz) degen joldardy da nazardan tys qaldyra almaımyz.
A.Samsaqov 1072-1078 jyldar aralyǵynda jazylǵan delinetin «Túrik sózdigine» júgingenin aıtqanda basqany qoıyp «Shelek – Chelek» toponıminiń - Qulja jolynda, «Chelek» darıasynyń sol jaǵalaýyna ornalasqan Iza, «Chelek» sol jerde kóp ósetin chıǵ (shı) ósimdigine baılanysty paıda bolǵan desek, qatelespeımiz. Shı – shashaqty ósimdik bolyp, ol negizinen ózen jaǵalaýlarynda ósedi. ... chılık-chıǵlyq sóziniń ózgerisi bolyp, uıǵyrsha «shı kóp ósetin jer» degen maǵynany bildiredi. ...Endi İle óńirindegi úlken eldi mekenniń uıǵyrsha «chelek», qazaqsha «shelek», (rýscha vedro) dep atalyp júrýi sol óńirdiń tabıǵatyna múlde saı kelmeıdi» - dep toqtaıdy.
Al 1985 jyly «Ulttar baspasynan» Mómin Abdollanyń «Túrikshe-uıǵyrsha loǵatynyń» 186 betinde «Cilek - búldirgen» dese, 1977 jyly Moskvada shyqqan «Túrikshe-oryssha sózdiktiń» 186 betinde «CiIek –zemlıenıka-klýbnıka» dep naqtylanǵan. Sonda búgingi qoldanystaǵy «shelektiń» chıǵ-shıge» qandaı qatysy barlyǵyna qaı derek kózine júgindi eken? Shı – ózenniń boıynda ǵana ósedi degenge kim senedi. Shı – jer asty sýy jaqyn kez-kelgen dalada ósetini, ol búldirgen maǵynasyn beretin ejelgi túriktiń chelek atymen atalatyn jemis-jıdek tuqymdas búldirgenniń tek sý boıynda, shilikti, qamysty jerde ósetini kimge túsiniksiz bolǵanyna ań-tań boldyq. Sóz bolyp otyrǵan ósimdiktiń budan myńdaǵan jyldar buryn, uıǵyrlar sonaý Orhon –Seleńge boıynda ómir súrgen zamanynan túrkilerge málim ekenin eskertemiz.
Qara jotany «karııota» degennen «ketpendi – ketmen» t.b. degennen ol sózder uıǵyrshalanyp kete qoımas. A.Samsaqovtyń kelesi bir oıjotasy «Shonjy» ataýynan kórinedi. Avtor ol týraly bylaı kósiledi:
Chonja Uıǵyr aýdanynyń ortalyǵy. «Chonja» toponıminiń paıda bolýy jóninde eki túrli kózqaras bar.
1. Chonja uıǵyrsha sóz bolyp, «Chońjaı» degendi bildiredi, - deı kelip avtorymyz, birese «shońjaı – úlken oryn» dese, birde «tórt jaǵynan jel esip turatyn, ústi jabyq, júzim qurǵatyp keptiretin oryn dese, birde «tórt jaǵynan jel soǵyp turatyn mahallanyń ataýy dep qubyltsa, endi birde, «tórt joldyń torabyna ornalasqan meken» dep oǵan Shyǵys Túrkistan men Qazaqstandaǵy «Shonjylardy» mysal qylady.
Bizdiń de bilýimizshe Úrimjiniń shyǵys soltústiginde qazaqtar shoǵyrlanǵan Shonjy aýdany jáne İle Qazaq oblysynyń Nylqy aýdanyna qarasty Shonjy eldi mekeni de bar. Bul eldi mekenderdiń ornalasýy men jer jaǵdaıy A.Samsaqov keltirgen anyqtamalarǵa kele bermeıdi.
Onyń ústine Jetisý, İle óńiri ǵana emes, kúlli Ortalyq Azıadaǵy jer-sý ataýlarynyń qalyptasýynyń tarıhı qatparlary áldeneshe qabatty ekeni zertteýshiler nazarynan syrt qalmaýy kerek. Ǵulama M.Qashqarı qalamyna ilikken toponımıkalyq, onomostıkalyq ataýlardy aıryqsha ataı otyryp, ol zamanda sol óńirde qandaı rý-ulys, qandaı halyq ómir súrgen edi degendi esten shyǵarý tarıhı bilimimizben azamattyq hám ımanı qadir-qasıetimizge de syn bolaryn umytpaýǵa tıispiz. Ortalyq Azıa tarıhy, bizge mynany esten shyǵarmaýdy amanattaıdy:
- Arǵy tarıhty aıtpaǵanda, eramyzdyń 840 jylyna deıingi Kók túrik odan keıingi Túrkesh, Qarluq-Qarahan memleketteri tusynda uıǵyrlar Orhon-Seleńge boıynan Turpan-Qumyl-Besbalyq óńirinen Batysqa qaraı qonystanbaǵanyn M.Qashqar sózdiginde áldeneshe ret naqtylaı dáleldep jazǵan bolatyn. Sondyqtan ol zamanda aty bar eldi mekendermen taý ózenderden uıǵyr ataýlaryn izdeý bos áýreshilik bolmaq. Al, Qazaqstan men Shyǵys Túrkistan, Tájikstan men Maýerenaqyrdy 80 jyl bılep-tóstegen qara qytaı (Lıaý 1132-1212) handyǵy tusynan qalǵan toponımıkalyq ataýlar jóninde bir nárse aıta almaımyz.
- Álemdi jaýlaýshy Shyńǵys qaǵan men onyń tórt uly bılegen Mońǵol ulystyq bıligi dáýirinen bylaı qaraı jáne qazaq handyǵy tusynda qalyptasa bastaǵan toponımıkalyq ataýlardan da uıǵyrǵa menshiktep aıta qoıar ataýlardy keziktire almaımyz. Kerisinshe toponımder men onomastıkalyq ataýlardyń mońǵoldasý dáýiri bastalǵanyn bilemiz. Oǵan mysal retinde keltirer jer-sý eldi meken, mansap, shen ataýlary jetkilikti.
- Jońǵar memleketi nemese Jońǵar handyǵy (1635-1758) batys mońǵol taıpalarynyń, naqtylap aıtqanda Oırattardyń saıası birlestigi (Dorbit, Shoros, Torǵaýyttardyń) bolatyn. Ol Shyńǵys qaǵan ımperıasy áskeriniń sol qanatyna negiz boldy. Mońǵoldyń «zúngar» ıaǵnı sol qanat – sol qol degen sózinen jońǵar-jońǵarıa ataýy paıda bolǵan. Oırat birlestigine kirgen taıpalar Batys Mońǵolıa men Jońǵarıa dalalaryn mekendep kelgen. 1635-1653 jyldar aralyǵynda qurylǵan Jońǵar handyǵy Qazaq handyǵy jerine úsh dúrkin joıqyn shabýyl jasaǵan. Ondaı shabýyldar 1681-86 jyldar aralyǵynda, al, 1711-12, 1714, 1718, 1723-25, 1742 jyldardaǵy surapyl soǵystar saldarynan qazaq rý-taıpalary soltústik batysqa jáne Syrdarıa óńirine aýa kóship, aqtaban shubyryndyǵa ushyraǵany, olardyń ata-mekenin ǵasyrǵa jýyq jońǵar-mońǵoldar ıelenip, jer-sý, eldi meken ataýlaryn mońǵoldastyryp jibergeni, bul kúnderi eshkimge belgisiz emes bolar.
Biz bulardy nege táptishtep jazyp otyrmyz? 1756-1758 jyldary manjýr qytaılardyń joıqyn shabýyly arqyly jer betinen joq qylynǵan (mıllıon mońǵoldy qylyshtan ótkizgen) oırattar men qazaqtar da ǵasyrǵa jýyq qandy soǵystar arqyly búgingi Qazaq memleketiniń Shyǵys shekarasynan qýyp tastaǵany tarıhı shyndyq. Qazaq batyrlarynyń súıegi shashylyp jatqan qasıetti qazaq jerin qorǵaýǵa qazaqtan basqa qaı halyq, atap aıtqanda taranshy-uıǵyrlardyń qaı batyrynyń molasyn kórsete alar eken?
Naqtylap aıtqanda, A.Samsaqov sıaqty aǵaıyndar osynaý qandy tarıhty, mıllıondap qurbandyqtar bergen Jetisý men Syr boıyndaǵy úsh júzdiń erjúrek batyrlarynyń arýaǵyna shet bolmaǵanyn qalar edik.
Bul kúnderi Uıǵyr ataýy atalǵan Shonjy eldi mekenin uıǵyrsha ekenin dáleldeýge tyrysqan A.Samsaqovtyń oıjotalary tarıhı hám ǵylymı jón-jobaǵa múlde úılespeıdi. Shonjy ataýy Jetisýǵa uıǵyr taranshylar kelýden álde qaıda buryn paıda bolǵan. Shyńǵys qaǵan taq muragerleri salǵyzyp áskerı, ári saýda jolynyń amandyǵyn baqylaıtyn (beket, órteń - Lenger-SHonjy atalǵan) toǵyz joldyń torabyndaǵy bekinistiń sońǵy toponımıkalyq ataýy «Shonjy» retinde bizge jetip otyr.
«Shonjy» ataýynyń naqty maǵynasyn arnaıy zerttegen belgili túrik-mońǵoltanýshy, mońǵol tilin jetik biletin ǵalym Nápil Bazylhan bylaı zerdeleıdi.
«Qazirgi mońǵol tilinde: Conji » Chonjy, Sonj túrinde kezdesedi. Qazaq tilinde «Shonjy» tulǵasynda toponım retinde kezdesedi.
Mońǵol tilindegi «Chonjy-Sonj» sóziniń maǵynasy:
- Alysty qaraýyldaıtyn bıik jartas.
- (Aýyspaly) Shekara aýmaqtardy qorǵaýshy qorǵan, bekinis.
- Bıik jartas. «Mońǵol tiliniń túsindirme sózdigi». Ulan baatar, 1966. 790-b. jáne Mońǵol tilniń túbir sózder sózdigi» Koke gota, 2261-b.
Kez-kelgen ǵylymı zertteý jumysyna qoıylar qatań akademıalyq talap degen bolady. Ol taldap, qarastyryp otyrǵan taqyoypqa baılanysty tujyrymdar, bul arada toponımıkalyq ataýlardyń maǵynasy, sózsiz ár túrli sózdikter men tarıhı jazba derekterge negizdelýi, qıalı (men solaı oılaımyn emes), shalyqtaýlardan aýlaq bolýdy talap etetinin taǵy bir qaıtalaýǵa týra keledi.
Budan syrt «Shonjy» ataýy jóninde arnaıy zertteý júrgizgen tarıhshy, qytaıtanýshy ǵalym Janymhan Oshannyń shyǵarǵan qorytyndy pikirine de nazar aýdarýdy usynar edik. Ǵalym bylaı deıdi: «Shonjy» (bekinis, beket, qaraýylshylar mekeni) ataýy 1750 jyldardan kóp buryn paıda bolǵan. Al, qytaılardyń 1755-1758 jyldar aralyǵynda jońǵarlarǵa kúırete soqqy berip, memlekettiligin joıǵannan keıin 1767 jyly abylaı men Sın ımperıasynyń kelisimderi negizinde İle aımaǵy qazaqtarǵa berilgeni jóninde de naqty qujattyq derekter bar. Sondyqtan «Shonjy» toponımıine uıǵyr tilindegi eshbir maǵynasy joq anyqtamalar berýge uryný beker áýreshilik».
Endi arhıv materıaldaryndaǵy derek kózderine súıene otyryp Jetisý óńirine ilelik taranshylardyń qalaı qonys aýdarǵany týraly málimetterge júginelik:
Tarıhtan belgili bolǵanyndaı 1871-1881 jyldar aralyǵynda İle aımaǵy patshalyq Reseıdiń qolastynda boldy.
1881 jyly 12 aqpanda Qytaı men Reseı arasynda «Peterbýrg shartyna» qol qoıyldy. Sharttaǵy 17 baptyń alǵashqylary kelisimniń mánin jan-jaqty ashyp kórsetti.
Sharttyń 3-babynda «İle aımaǵynyń turǵyndaryna Qytaı qolastyndaǵy mekenderde qalý nemese Reseı jerlerine kóship, Reseı azamattyǵyn qabyldaý usynylady» delingen. Uıǵyrlar men dúńgenderdi Jetisýǵa qonystandyrý arqyly, ony jergilikti halyqtyń ult-azattyq kóterilisine qarsy qolshoqpar retinde paıdalanýdy kózdedi. Bul másele boıynsha arnaıy komısıa qurylyp qonys aýdarǵandardy Shelek jáne İle ózeniniń aralyǵyna onralastyrý týraly sheshim qabyldady. Uıǵyrlar men dúńgenderdiń Jetisýǵa qonys aýdarýy 1881-1883 jyldar aralyǵynda júzege asyrylyp 1884 jyldyń basynda 9572 uıǵyr otbasy qonys aýdardy, onyń 24682 er adam bolsa, 20745 áıelder edi. Barlyǵy 45373 adam boldy. Sol jyldary Qazaqstanǵa barlyǵy 5055 dúngen qonys aýdarǵan. Sóıtip, qazirgi Almaty oblysynyń aýmaǵynda alty uıǵyr bolysy quryldy. Uıǵyrlar negizinen egin sharýashylyǵyna qolaıly Shelek, Talǵar, Úsek (Ózek) Sharyn ózenderiniń boıyna qonystandy.
Qonystanýshylardan jańadan 5 bolys: Jarkent, Aqsý-SHaryn (qazirgi Uıǵyr aýdany), Malybaı (Shelek aýdanynda), Qarasý (Eńbekshi qazaq aýdanynda), Ketpen bolystary quryldy. Jańa qurylǵan bolystardyń basshysy bolyp burynǵy İle aımaǵynda bolǵan basshylar taǵaıyndaldy. 1897 jyly Qazaqstanda 56 myń uıǵyr, 14 myń dúngen bolsa, 1907 jyly uıǵyrlar 64 myńǵa, dúngender 20 myń adamǵa jetti.
Uıǵyrlardyń İledegi kezinde basshylary bolǵandardy mansapqa qoıýynda da mán bar bolatyn.
İleniń qytaılarǵa qaıtarylatyny anyq bolǵanda ondaǵy jergilikti halyq úreı astynda qaldy. Júzdegen el aǵalary qol qoıǵan aryzdaryn Reseıdiń qatyn patshasyna joldap bylaı dep zarlandy: «...Júz jyldan astam ýaqyt boıy bizdiń ata-babalarymyzdyń tili joq qul jáne kólik retinde paıdalanylatyn mal retinde nebir sumdyqty bastan keshirdi... Mine, sońǵy jeti jylda ǵana tynyshtyqta ómir súrip, jaıbaraqat tirlikke kelip edik. Aıaq astynan tóbeden túsken naızaǵaıdaı bolǵan jaısyz habardy estip halyq eseńgirep qaldy. Bizder orys patshasynyń, Quljanyń musylman halyqtaryn óz bodandyǵyna qabyldaýyn suraımyz». (N.Aldabek. «Tarıhy talqyǵa toly Shınjıań». Almaty. 2003, 232-b.)
Jetisýǵa qonys aýdarǵan uıǵyr, dúngenderdiń atynan sóz sóıleı alatyn basshylar sol «Aryzdy» jazǵandar bolatyn.
Adamzat tarıhynda uly qonys aýdarýlardyń áldeneshe túri qaıtalanyp otyrýshy edi. Qaýymdyq, rý-taıpalyq qonys aýdarý, tutas bir halyqtyń uly qonys aýdarýlary barysynda, jańa mekenge kelgen halyqtar ózderiniń baıyrǵy ata-mekenderine degen saǵynyshy men súıispenshiliginiń esteligi retinde jer-sý eldi mekenderge solardyń atyn berip otyrǵanyna tarıh kýá. Máselen, Ońtústik Qazaqstan men Arqadan Túrkıaǵa qonys aýdarǵan qańlylar men arǵyn-naımandar Túrkıanyń ońtústigindegi baıyrǵy vızantıalyq toponımderdi ózgertip, Keles, Qyzyl ózen, Uly taý, Qara taý t.b. dep atady. Sol sıaqty Manjýr-Qytaı otarshyldary Alty shahardaǵy Sharýalar kóterilisin aıaýsyz janyshtaǵannan keıin Ońtústiktegi Aqsý, Úshturpan, Jarkenttik uıǵyrlardy zorlyqpen jer aýdaryp İle óńirine aıdap ákeldi de, olardy júz-júz úıden ár jerge qonystandyryp, qatań baqylaý astynda tary, júgeri, arpa-bıdaı ekkizip qytaı áskeri men chınovnıkterin astyqpen qamtamasyz etti.
Ýaqyt óte kele shaǵyn eldi mekender paıda bolyp, olardy ózderi kelgen ata mekenindegi ataýlarmen ataýdy ádetke aınaldyrdy. İle óńirindegi Turpan ıúzi, Kepek ıúzi, Ielúz, Qudıarúz, Moltuqúz, Mámetúz, Toqushúz qatarly toponımder ornyǵyp kúni búginge deıin qoldanylyp keledi. İlelik uıǵyr- taranshylar Jetisýǵa qonys aýdarǵan tusta paıda bolǵan keıbir eldi mekenderdiń tarıhyna mán bermeı myńdaǵan, júzdegen jyldyq toponımderden uıǵyrsha maǵyna izdep sharshaýdyń qaı qısynǵa jatatyny túsiniksiz. Toponımder men onomastıkalyq ataýlar qaı ultqa, qaı elge tán ekenin anyqtaǵysy kelgen adam, aldymen sol halyq, sol óńirge qashan kelip ornalasqan eken deıtin qarapaıym suraqqa jaýap izdeýi kerek emes pe? Sol sıaqty uıǵyr, dúngender ǵana emes. Mońǵoldar, qara qytaılar, arab, parsylar men tájikter (sarttar) de, keshe ǵana jerimizge basa kóktep kelgen kazaktar men qara shekpendiler, aq orystar men qyzyl orystar jer-sý ataýlarymyzdy astan-kesten etip ózgertip jibergen joq pa? Bir ǵana V.I.Lenın atynda Qazaqstanda 700 eldi meken bolǵany keshe ǵana emes pe edi? Qaptaǵan «ovkalar men skıı, pıskıler» atyndaǵy eldi meken ataýlardyń maǵynasyn qazbalap, jer-sý, eldi mekenderdi sol halyqtardyń jeri edi dep sandyraqtasaq onomastıka men toponımıka ǵylymdarynda ne qasıet, ne mán qalar edi?
Biz sondyqtan da A.Samsaqov tizbelegen uıǵyrsha toponımder degenderdi bir-birlep, túp-tuqıandata taldap jatýdyń eshbir qajeti joq dep eseptedik. Eger qazbalap, tańbalaı bersek Samsaq akanyń balasyna tıesili eshnárse qalmasyna kámil senemiz.
Sóz sońynda, arnaıy táptishtep aıtar bir qansha másele jóninde toqtalǵym keledi.
- Otan tarıhyna adal qyzmet eteıik. Ne jazsaq ta ómir súrip otyrǵan Otanǵa, keshe ǵana Táýelsizdikke qol jetkizip táı-táı basqan Qazaqstannyń abyroı-ataǵyn asqaqtatýǵa qyzmet etetin bolsyn. Qazaqstandy mekendegen pálenbaı ulttar men etnıkalyq toptardyń baıyrǵy otandary bar, qajet dese kez-kelgen ýaqytta, kez-kelgen elge, otanyna kete alady. Al, mıllıard qytaı aıdyń kúnniń amanynda (tarıhty aıtpaǵanda) azǵantaı uıǵyr, qazaq, dúngenderdi, bylaısha aıtqanda musylmandardy aıaýsyz janyshtap tilinen, dininen, salt-dástúrinen jurdaı etýge qutyryna kirisip jatqanyn kórip-bilip otyryp qaıdaǵy bir «Uıǵyr derjavasy, uıǵyr jer-sý ataýlary, uıǵyr avtonomıasy» jóninde tyrashtanyp jer ıesi qazaqtarmen úzeńgi qaǵystyrǵandaı bolý kimge kerek edi.
Osy arada, Qytaıdyń jymysqy saıasatyna sanaly, sanasyz túrde qyzmet etip kele jatqan bir shaıtanı top bar ma degen qaýip, kúmán oıǵa orala beredi eken.
Men uıǵyr halqyn, onyń baı mádenıeti men tarıhyn erekshe syılaıtyn qazaqtyń birimin. «Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń ult-azattyq dáýiri ádebıeti» (1679-1949) deıtin monografıanyń jáne ondaǵan kólemdi ǵylymı zertteý maqalalarynyń avtorymyn. Sanaly ǵumyrym, ásirese jastyq shaǵymdy Shyǵys Túrkistannyń Táýelsizdigi jolyndaǵy kúreske arnaǵan adammyn.
Meni eshkim de uıǵyr halqynyń jaýy nemese olardy syılamaıtyn ultshyl deýge qaqysy joq. Sondyqtan keıbir tarıhı bilim-biligi joq, lap etpe kóńil kúımen, ulttyq egoıstik yndynmen qoldan tarıh jasaǵysy keletin jeńil oıly aǵaıyndarǵa aıtarym:
Bıikke shyǵyp alysqa kóz tastaýdy, ásirese adamzat úshin asa qaterli, asa joıqyn zardapty HHİ ǵasyrda ómir súrip jatqanymyzdy, azǵantaı musylmandardy, azǵantaı týysqan túrik halyqtaryn qalaı jutyp joq qylýdy kóksep otyrǵan, ári oǵan ashyq ta, jasyryn da kirisip jatqan qytaı, orys, Amerıka jáne sıonısik Izraıl bastaǵan joıqyn qara kúshterdiń tónip turǵanyn tanyp-bilýimiz kerek.
Ákki jaýlarymyzdyń «bólshekte de bıleı ber» deıtin aranyna urynyp qalmaıyq.
Uıǵyr aǵaıyn, usaq túıekpen áýrelenbeı qol ustasyp, ujymdasyp Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy úshin qyzmet eteıik! Uıǵyrlardyń bolashaǵy qazaqtyń bolashaǵynan basqasha bolýy múmkin emes.
Álimǵazy Dáýlethan,
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,
Sh.Sh.Ýalıhanov atyndaǵy Tarıh etnologıa ınstıtýty
