Jaz. Shildeniń ystyq kúnderiniń birinde kezekti eńbek demalysymda nemerelerimdi ertip, jańa astanamyz mańyndaǵy eldi mekenderdi aralaýdyń sáti tústi. Jańa astanamyz bas qala bolǵanmen, áli jas qala. Nege deseńiz, dál alyp shahar Almatydaǵydaı ıin tiresken úıler men kólik keptelisi áli-ázir baıqalmady. Qazir Almatynyń ishi túgili syrt jaqtarynda, qala mańynyń ózinde ýsıne shanshar jer tabý qıyn. Aspanmen tildesken bıik úıler men záýlim ǵımarattardyń qalqasynan Alataýdy ázer kóretin boldyq. Qalaı desek te, bizder úshin kezinde jasyl qala, jastar qalasy, bilim ordasy Almatymyz asyl qala bolyp júregimizde máńgi qala beredi.
Sonymen, qaladan kóp uzamaı-aq sazdyń ıisi ańqyǵan dalaly jazyq jerler bastaldy. Tep-tegis dańǵyl jolmen mashınalar ersili-qarsyly aǵylyp jatyr. Endi birde, tas joldyń eki jaq qaptalyn boılaı salynǵan arhıtektýrasy erekshe sándi úıler qatary bastalyp, lezde artta qalyp jatty. Tas jolmen jeńil mashına zýlap keledi, baıqaımyn, bul jerde qamys aralasa qalyń shóbi jaıqalǵan shabyndyq jerler jetkilikti eken. Árıne, bir mezgil qalanyń shýynan alystap, taza aýa, kógaldy jerde tynystap, demalǵanǵa ne jetedi!
Aıtpaqshy, negizgi máselege aýysaıyn. Alystan kúnmen shaǵylysqan bıik munara kórindi. Á degenshe, jol boıynda ornalasqan ǵımaratqa qaraı burylyp kelip toqtadyq. Kólikten túsip, temir qorshaýǵa jaqyndaı túskenimizde murajaı qyzmetkeri bizdi qarsy alyp, tanystyrýdy bastap ta ketti. «Bul – «ALJIR» murajaıy, kezinde lager bolǵan», - dep tanystyra bastady murajaı qyzmetkeri. Shańqaıǵan kúnnen kózimizdi kólegeıleı júrip, bıik jaltyraǵan tóbesi doǵal baǵanǵa qarap, biraz aıaldadyq. Temir tor esik arqyly aýlaǵa kirdik. Sol jaq kireberiste tozyǵy jetken (eskiden qalǵan degen maǵynada), qońyr boıaýmen syrlanǵan, yrsıǵan aǵashtarynyń qıýy ketken eski vagon turdy. Kádimgi ózimiz soǵys týraly fılmderde kóretin vagonymyz. Másele vagonnyń eskiliginde emes, eń qasirettisi de, qorqynyshtysy da ishindegi kóriniste bolyp tur. Vagonnyń mańdaıshasynda osy lager týraly qysqasha maǵlumat ta jazylypty. Onda osy vagondarmen kezinde jazyqsyz jazalanǵandar, Otanyn satqandardyń áıelderi, qysqasy, tutqyndar tıelip kelgendigi, olardyń azapty jaǵdaılary týraly aıtylypty. Jansyz tas músinder demeseńiz, aıadaı tar vagonnyń ishinde olardyń osynshama aıanyshty halde otyrǵanyn, qıynshylyqtaryn aıtyp jetkizý ońaı emes. Olardyń biri – jantaıa qulap, biri – búrisip búk túsip jatsa, keıbireýi – bir-birine tyǵyla ázer otyrǵan beınelerin kórgende, alǵashqyda tiri adamdar otyrǵandaı áserde shoshyp qaldyq. Aıanyshty túrlerine, syrt beınesine (ishki moraldyq kúızelisi óz aldyna) kóz toqtatyp qarap turýdyń ózi óte aýyr jáne qorqynyshty boldy.
Ortada temir pesh tur, murjasy tóbe arqyly shyǵarylǵan eken. Osy peshti jaǵalaı jaıǵasqan bul beıshara áıelderdiń aýyr haldegi kúıin adam balasynyń basyna bermesin. Ústilerindegi jyrtyq-jamaý kıimderi juqa, aıaqtarynda tozyǵy jetken etik, bátińke bári - sol ýaqyttarda tutynǵan, paıdalanylǵan zattary sol ómirdi aına-qatesiz aıǵaqtaıdy. Áıelderdiń aıanyshty beınelerin sol mezette, dál sol kúni óli denelerin qatyryp qoıǵandaı kórindi maǵan. Bárinen de aıanyshtysy – olardyń janarlaryndaǵy, bet-álpetterindegi muń! Bul tek tas músinder ǵana, endi shynaıy túrin elestetip kórińizshi. Bıik munara ústinde «kúzetshi» otyr, janynda ıti de bar. Vagon ishindegi aýyr kórinisten soń júrek syzdaýly ishke kirdik. Murajaı qyzmetkeri kirgen bette kınozalǵa bastap bardy. Jaıǵasqan soń derekti fılm kórsetildi. Vagondaǵy kórgenimiz ber jaǵy ǵana eken, myna sumdyqty kóre otyryp, onsyz da jetim kórsem jylaı salatyn men beıbaq, kóz-jasymdy kórsetpeýge tyryssam da bolmady. Nemerem ájesin jubatyp áýre. Bes-alty jastaǵy sábı ne túsinedi, olardy syrtqa shyǵaryp jiberdik. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajalsyz ólmeıdi» degendeı sol qasiretti jyldardan aman qalǵan biren-saran adamdar, olardyń urpaqtary sóz sóılep, estelikter aıtty. Osy derekti fılmde aq shashty qarıa kisi: «Bala - baýyr etiń, bir áıel balasyn saǵynyp jylasa, tutqyndaǵy úsh júz áıel túgel qosylyp bozdaǵanda aspannan qara nóser jaýǵandaı bolatyn» dep, sol óziniń anasy da balalaryn ańsap saǵynǵanyn, ýaıymdap, solar úshin tiri qaıtýdy maqsat etip, jankeshti ómir súrgenderin kóz-jasyn kól etip otyryp eske aldy.
Osyndaı qaıǵyly estelikterdi tyńdaýdyń ózi óte aýyr boldy. Búkil deneńe muzdaı sý tóbeńnen tómen qaraı quıylyp turǵandaı áserde tońa bastadym. Murajaı ǵımaraty ishiniń salqyndyǵynan emes, myna jantúrshigerlik kórinisten tula boıym túrshigip, eki tizem dirildep ázer aralap shyqtym. Dalada shilde aıy, aptap ystyq. Myna sumdyq zulmattyń yzǵarynan dúrsildegen júrek tusymyzdy qolmen basyp, qalshyldaǵan kúıde tysqa shyqtym. Murajaı aýlasyn araladyq. Murajaıdyń tór jaq tusyna sol qasiretti jyldardyń kýágerleri retinde adamdardyń tas músinderi qoıylypty. Aryq, qaljyraǵan, tek qur súlderin súıretken túrleri óte aıanyshty beınelengen eken. Murajaı aýlasynyń shetinde tórt qabyrǵasy kirpishten qalanǵan jappa tam turdy. İshin aralap kórmek bolyp jaqyndap keldik. Esigi jabyq eken, terezeleri kishkene ári bıik boldy. Kirýge de dátimiz barmaı, alystaı bergenimizde, azaptan sharshap qajyǵan analardyń balalaryn saǵynyp, ańsap ańyraǵan daýystarynyń zarly saryny estilgendeı artyma qaraılaı berdim. Sol jappa tamdy jaǵalaı birneshe tómpeshikter kórinip jatty. Betimizdi sol jaqqa buryp, jazyqsyz opat bolǵandardyń, zardap shekken analardyń jatqan jerleri jaryq, topyraqtary torqa bolsyn aıtyp, bir sát turdyq. Qoldan jasalǵan zulmattyń zardabyn tartqan jandardyń aýyr taǵdyryn óz kózimizben kórip, aıanyshtan zildeı aýyr oı salmaǵyn ázer kótere turyp, murajaı ǵımaraty aldynda balasynan, otbasynan ajyrap, zar eńiregen analardyń rýhyna taǵzym ettik. Qasiretti qara vagon jaqqa úreılene qarap qoıdym. Olardyń rýhtarymen únsiz «qosh aıtysyp», qalaǵa qaraı bet aldyq. Nemerelerim betime túsiniksiz kózben qarap qoıady. «Sender keıin bilersińder, áli balasyńdar» dedim ishteı.
Men jol boıy oıǵa qaldym. Osy ómirimde oqyǵandarym men kórgen fılmderimiz myna tragedıalyq kórinistiń janynda asa qasiretti emesteı bolyp kórindi maǵan. Sebebi, oqyǵan bir bólek te, kózińmen kórgen odan da qorqynyshty ma deımin.
Jasymyz ulǵaıǵan, ómirdiń azdy-kópti ashshy-tushshysyn kórip júrgenimiz bar bolsa da, mynadaı taǵdyr tálkeginiń taýqymetin, azabyn tartqan jandardyń jaǵdaılaryn óz kózimmen kórgennen keıin, júrek túkpirindegi aıaýshylyq sezimim eriksiz qolyma qalam aldyrdy. Ózim ǵana bilip qoımaı, ózgeler de bilip júrse degen oı meniki.
Ózim tarıhshy, ıa saıasatker de emespin. Qarapaıym kóptiń biri jáne urpaq ósirip otyrǵan ana retinde aıtarym bar: Bireý toıyp sekirse, bireý tońyp sekirip júr! Ras, qazir toqshylyq zaman, bári bar. Shúkir Allaǵa! El irgesi tynysh, táýba deımiz. Áıtse de, jastarymyz sol toqshylyqty, tynysh, beıbit ómirdiń mánin, barshylyqtyń qadir-qasıetin tereń, keńinen túsinse ǵoı. Myń ret estigennen, bir ret kózben kórgen artyq shyǵar. Astana qalasynyń irgesinde ashylǵan «ALJIR» murajaıyn óz kózimen kórgen adam (meıli, jas bolsyn, jasamysy bolsyn) azapty ómir men azat ómirdiń parqyn biler edi. Qýǵyn-súrginsiz, mamyrajaı ómirdi, erkindigimizdi baǵalaı bilsek, sony jastar, jalpy adamzat balasy tereń túsinse ǵoı degen oı mazalaı berdi. Zamanymyz tynysh, elimiz erkin. Erkin eldiń erke qyzdary, azat eldiń azamaty bolǵanymyz úshin biz baqyttymyz. Baqytymyzdy baǵalaı bileıik!
Rysken ÁBİSHEVA, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń aǵa oqytýshysy, fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty
