Shyńǵys Aıtmatov pen Muhtar Shahanov birlesip jazǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» (Ǵasyr aıryǵyndaǵy syrlasý) atty rýhanı fılosofıalyq, tarıhı-tanymdyq jáne mahabbat hıkaıalaryna qurylǵan esseler kitaby dúnıe júziniń kóptegen tilderinde aýdarylǵanymen, qytaı tilinde jaryqqa shyqqan joq edi. Máselen, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń bir jarym mıllıonǵa jýyq qazaq turatyn Shyńjań uıǵyr avtonomıalyq aýdanynda Shahanovtyń ár kitaby bes-alty retten qaıta basylyp, «Eń kóp oqylatyn aqyn» atansa da, «Quz basyndaǵy ańshynyń zarynyń» ózi segiz ret jaryq kórse de, qytaı tilinde jarıalanbaǵan bolatyn. «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» (Ǵasyr aıryǵyndaǵy syrlasý) Qytaı qoǵamdyq ǵylymdar akademıasy atynan shyǵatyn «Ádebı dúnıe» atty jýrnaldyń eki sanynda úlken kólemde jarıalanýy - qytaı oqyrmandarynyń ǵana emes, keıbir qytaı basshylarynyń da erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyrypty.
Qytaı tiline belgili qalamger Qaısha Tábárikqyzy aýdarǵan Sh.Aıtmatov pen M.Shahanov kitabynyń tusaýkeseri Qytaıdyń 25 mıllıonnan astam halyq turatyn Shanhaı qalasynda ótýi jáne sol qalada 150-ge jýyq memleket ókilderi qatysqan halyqaralyq kitap jármeńkesinde «Quz basyndaǵy ańshynyń zarynyń» «adamzattyń erteńgi kúnine durys baǵyt, ónegeli tálim-tárbıe beretin, sońǵy jyldardaǵy «eń parasatty kitap» dep baǵalanýy- aıtýly úlken oqıǵa boldy.
M.Shahanov óz sózinde qazaq halqynyń jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtynyn, al ózbek, túrik, ázirbaıjan, uıǵyr jáne qytaı jerinde turatyn ózge ulttardyń edáýiri týǵan aǵasynyń qyzyn týǵan inisiniń balasy ala beretinin, tipti bir anadan órbigen perzentterdiń ózi bir-birimen taǵdyr qosyp jatatynyn aıta ketip, munyń ulttyq genofondyǵa keri áser etetinin áńgimeledi. Mysaly, qaıbir jyly Eýropada «Qarasan aýrýy» burq ete qalǵanda, onyń shyǵý sebebi de anyqtaldy. Maldyń súıegin un etip tartyp, onymen haıýannyń ózin qorektendirgende, mal eki-úsh ese jyldamdyqpen semiretin kórinedi. Eger, malǵa ákesi men anasynyń súıegi tap kelse, «Qarasan aýrýy» shyǵa keledi eken. Al Gvıneıa Bısaýda ákesi nemese anasy qaza bolsa, onyń mıyn uldary men qyzdarynyń qasyqpen alyp jeýi dástúrge aınalǵan. Olardyń túsiniginshe, osyndaı jolmen ǵana ata-ana parasaty perzentterine juǵysty bolady-mys. Mine, sol elde de «Qarasan aýrýyna» uqsas indet óris alypty. Óz sózinde M.Shahanov osyndaı qyzyqty mysaldardy keltire otyryp, kezinde «Quz basyndaǵy ańshynyń zaryn» Ózbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Islam Kárimovtyń oqyp, «Sh.Aıtmatovpen jáne menimen jolyǵyp, Ózbekstanda jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtyn zań shyǵartqyzatynyn aıtty. Kitapty ózbek tiline aýdartqyzyp, Aıtmatov ekeýmizdi Ózbekstanǵa shaqyryp, úlken ǵylymı konferensıa ótkizdi. Ári ol arnaıy zań shyǵartqyzyp, óz ýádesin oryndady. «Jýyrda Ázirbaıjan respýblıkasynda bolǵanymda», – dedi M.Shahanov, -sol eldiń bir belgili aqyny, depýtaty Aıtmatov ekeýmiz áńgimelegen genofondy tóńireginde Parlamentte úlken másele kóteretinin málimdedi.
Buǵan qosa Shanhaıda M.Shahanov 29 memlekettiń aqyndary qatysqan poezıa keshinde jyr oqydy. Jıynda IýNESKO óziniń arǵy-bergi tarıhynda bir de bir kózi tiri aqyndy qaramaǵyndaǵy, al Shahanovtyń «Órkenıettiń adasýy» Jazager jady kosmoformýlasy (Shyńǵysqannyń pendelik qupıasy) atty óleńmen jazylǵan romandary týraly eki ret jıyn ótkizip onyń poezıasyn «osy zamandyq álemdik poezıanyń bıigi» dep baǵalanǵandyǵy aıtyldy. Halyqaralyq poezıa keshine qatysýshylar tek Shahanov óleńderine ǵana oryndarynan turyp qol soqty.
Qytaı Halyq Respýblıkasynyń 12 telearnasy, 20-dan astam gazetteri Aıtmatov pen Shahanov týraly jáne Shahanov áńgimelegen osy zamandyq kókeıtesti problemalar haqynda jarysa pikir bildirdi. Ǵalamtorlardaǵy qoldaýlardyń kópshiligi qazaq aqyny bildirgen oılardyń tóńireginde boldy. Sonymen, Sh.Aıtmatov pen M.Shahanov birlesip jazǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» qytaı oqyrmandaryn dúr silkindirdi.
Sáýle AHMETOVA
Erkinbek SERİKBAI
