Satoý Harýo (1892-1964)
japon jazýshysy
Mınorý sannyń otbasy meniń anama alys týys bop keledi. Mınorý sannyń ákesi jumysy toqyraǵan soń, ákemdi arqa tutyp, teńiz asyp arnaıy kelgen. Sodan ákemniń aýrýhanasyna esep-qısap júrgizýshi bolyp ornalasty. Mınorý san — qaryndasymen, eki inisi, barlyǵy tórt aǵaıyndy edi, olardy taǵdyr erkeletpedi, analary kenetten dúnıe salyp, kóp uzamaı ákeleri de qaıtys boldy. Basqa súıener eshkimi bolmaǵan ákem tórteýin óz qamqorlyǵyna alǵan.
Mınorý sannyń on beske kelgen kezi. Men shamasy jetide bolarmyn. Bir kúni Mınorý san «Amerıkaǵa baramyn» dedi. Ol kezde aýylda «Amerıka sındromy» qyzyp turǵan, bári túgel sol jaqqa aqsha tabý úshin ketip jatqan. Qazir de bizdiń ólke Amerıkada jumys isteıtin japondardyń sany jóninen Japonıada aldyńǵy oryndy ıelenetin shyǵar. Mınorý san Amerıkaǵa baratynyn aıtqanda úıdegiler onyń áli bala ekenin aıtyp, toqtatqandaı bolyp edi, ol qulaq asqan joq. Anam maǵan aıtýshy edi: «Ana bala ıt arqasy qıandaǵy elge bas uryp, qaıtsem de baramyn dep otyr. Áke-sheshesi joq, baýyrlaryn baǵyp-qaǵýdan qashqan syńaıly. Onymen salystyrǵanda seniń baǵyń bar eken».
Mınorý san ákemniń eski eýropalyq kıimderin alyp, sógilgen jerin tigip degendeı, jolǵa daıyndaldy. Sol kúni bárimiz shyǵaryp saldyq. Qala syrtyndaǵy Mınorý sannyń ákesiniń zıraty turǵan jerge deıin bardyq. Kóktem kezi, álde kúz be eken? Men áıteýir jol jıegindegi gúlderdi teremin dep, jurttyń sońynda qalǵanym esimde.
Mınorý san Amerıkaǵa jetkenniń belgisi retinde táttiler jiberipti. Jyltyr qaǵazǵa oralǵan qap-qara birdeńe, tistep edik, ishi aq kámpıt, bizge dámi unaǵan joq. Shokolad degen osyndaı bolady eken. Qansha degenmen jıyrma bes jyl burynǵy oqıǵa ǵoı, aýylda eshkim shokoladty kórip, atyn estimegen. Bárin qoıshy, Mınorý sannyń bul saıahaty oılap otyrsam, basynan sátsizdikke tola boldy.
Ákem Mınorý sanǵa kemege Koýbeden minýge aqyl berdi. Koýbeden minse, tanys jolaýshylar kezdeser edi. Biraq Mınorý san Amerıkaǵa bararda Tokıony kórgisi keldi me eken, Iokohamadan mindi kemege. Ókinishke oraı ol ketken soń, birden Iokohamaǵa tyrysqaq tarady. Mınorý sannyń kemesi San-Fransıskoǵa jetkende Koýbeden otyrǵandar birden túsiriledi de, Iokohamadan mingen jolaýshylar eki aıǵa jýyq kemeden shyǵarylmaıdy. Mınorý san da eki aı boıy Amerıkanyń qalasyn kemeden baqylap otyra beredi.
Naǵashy ájem de bizdiń úıde bolatyn. Ol kisi ol kezde jetpiske taıap qalǵan. Bólmesine oınaýǵa kirsek ájemiz ár nárseni suraı bastaıdy. Qulaǵy nashar estigendikten basqalar ol kisimen sóılese bermeıdi, men ǵana úıirsekpin. Ájem meni «meıirimdi bala» dep, keter-ketkenshe maqtap júrdi. Bul meniń ol kisiden qashpaı, áńgimesin muqıat tyńdaýymnan bolsa kerek. Ájem biz oılamaǵan nárselerdi suraıtyn. «Dúnıe degen dóńgelek deýshi edi, sol ras pa?», «Ony kórgen adam bar ma?» degendeı suraqtar qoıatyn. Odan soń «Al Amerıka ana jaqta ma, myna jaqta ma?» dep, saýsaǵymen nusqap suraıtyn. Meniń ózim de jaqsy bilmeıtin nárselerdi suraıtyndyqtan jaýap tabýdan qınalatynmyn.
Ájemizdiń Amerıkany aýyzǵa ala berýiniń sebebi bar. Nege deseńiz ájemizdiń úlken uly, ıaǵnı meniń anamnyń aǵasy maǵan kóke ǵoı, sol kisiniń qaınaǵasy dáriger retinde Amerıkaǵa ketken. Onyń ústine Mınorý san da Amerıkada. Baqandaı eki jaqyny turyp jatqan Amerıka degen el týraly ájemiz bilgisi keledi ǵoı. Al qarıanyń jer shary dóńgelek degendi qaıdan estigenine áli kúnge tańmyn.
Amerıkaǵa barǵan Mınorý san ydys-aıaq jýyp, júzim jınap, aqsha taýyp, oqyp jatty. Ásirese jazǵy kanıkýlda kóp jumys isteıdi, basqa ýaqytta mektepte. Keıde Mınorý sannyń Amerıkadaǵy jaǵdaıyn oısha elestetemin. Anam «Ana bala myqty boldy» dep júrdi.
Mınorý sannyń Amerıkaǵa ketkenine bes-alty jyl ótti. Bir kúni jyldyń sońy bolatyn, úı-ishi túgel shaı ishýge hıbachıdi aınala jaıǵasqan, Amerıkadan kelgen hatty oqyp, abyr-sabyr. Men on úshtemin. Týystarymnyń mazasyzdanǵanyn jaqsy bilemin. Araǵa uzaq ýaqyt salyp, Mınorý sannan habar kelýmen qosa, anamnyń jeńgesine aǵa bop keletin Amerıkadaǵy kisiden hat keldi ǵoı. Hatta «Mınorý san Amerıkada aýrýǵa shaldyqty» dep jazylypty.
Týberkýlez eken, barǵan saıyn asqynyp, Japonıaǵa qaıtaıyn dese, aqshasy jetpeıtin kórinedi. «Jany ashyǵan adamdar azdap bolsa da aqsha jınap berip jatyr» dep jazylypty.
Jurtty áýrege salǵan hattan keıin bir jarym aı ótkende Mınorý san oraldy. Tańǵy saǵat on shamasy bolatyn, demalys kúni, men úıde edim. Baqta oınap júrsem, qolynda ortasha sómkesi bar, uzyn paltoly úlken kisi baqqa kirip keldi. Mınorý san bolar dep oıladym. Ol jymıǵanda kúlimsiregen shet eldikke uqsaıdy.
Anam Mınorý sandy kórgende «Áıteýir táýir eken ǵoı» dedi. Biraq ákem Mınorý sannyń denesin jaqsylap qarap bolǵan soń, oǵan estirtpeı «haly óte nashar» dedi. Mınorý sandy bárimizden alystaý jerge ornalastyrdy. «Juqpaly aýrý bolǵandyqtan, balalar, abaı bolyńdar» dep eskertti bizge.
Mınorý sannyń zaty bar bolǵany anaý, ortasha sómke ǵana. Ol bizge syılyq ta ákelipti — ananas konservisi, Honolýlýden (Amerıkadaǵy qala) alǵan bolar. Barlyǵy on eki banki eken, bireýiniń ústi kóterilip ketipti. Ákem «Mynaý ashyǵan» dedi. Men qyzyǵyp ketip, qaqpaǵyn ashyp edim, sasyq ıis múńkip ketti. Bankiniń ishi bos. Ákem birdeńemen túbin shuqydy da zor daýyspen «Oı, sumdyq-aı, ishinde saýsaq bar!» dedi.
Qarasaq, rasynda adamnyń saýsaǵy salynypty. «Zaýytta mashına abaısyzda kesip túsirgen adamnyń saýsaǵy kirip ketken ǵoı» dedi ákem. Mınorý sandy oılasam yrymy jaman saýsaq salynǵan konservi esime túsedi. Kimniń saýsaǵy boldy eken, Japonıaǵa deıin jetip, bizdiń úıdiń aýlasyndaǵy bir buryshqa kómilgen?
Konservi desem, Mınorý sannyń kokúi (eki-úsh ishekti mýzykalyq aspap) keledi kóz aldyma. Mınorý sannyń qolynda erekshe bir kokú bar edi. Bul konservi bankisiniń joǵarǵy jaǵy men túbin tesip, ústine maı sińgen sýret salatyn qaǵaz japsyryp, bambýk syryqty ótkizip, ishegin symnan tartqan zat. Bári meniń Mınorý sannyń qasyna baryp oınaǵanymdy unatpady. Biraq men Mınorý sannan Amerıka týraly estip, bilgim keldi. Amerıkanyń qalasy, balalardyń mektepte baıandama jasaýǵa qalaı daıyndalatynyn, Mınorý sannyń on jeti jasynda segizdegi balalarmen Amerıka mektebine barýy jaıynda, odan soń Kalıfornıadaǵy júzim egistigi týraly...
Mınorý san sonyń bárin maǵan áńgimelep beredi de, sál únsiz qalyp, anaý sómkedegi qoldan jasalǵan kokúdi shyǵarady.
Mınorý san aspapty ekpindete tartady. Bul muńly áýenniń ne týraly ekenin men túsinbeımin. Mınorý san qasynda bireý baryn umytyp ketkendeı, ózi shyǵarǵan áýenge eltip otyr. Sálden soń esine túskendeı kokúdi jerge qoıyp bylaı dedi: «Ózim jasadym. Myna bambýkty bir kisiden ótinip, Japonıadan aldyrttym. Amerıkada bambýk joq qoı».
Ol osylaı dedi de qaıtadan kokúin bar ekpinmen tarta jóneldi.
Qashan kórseń de Mınorý san kokúde oınap otyrady. Qasyna barsam, sál jymıady da, áńgime aıtpastan kokúdi tarta beredi.
Birde Mınorý sannyń qasyna barǵanym úshin ońbaı taıaq jedim. Sodan soń oǵan jolamaıtyn boldym. Alystan Mınorý sannyń kokúinen tógilgen ókinishke toly áýendi tyńdap, jalǵyz ózim kún kózinde oınaımyn...
Eki-úsh jyl ótkende Mınorý san dúnıe saldy. Shamasy sol jıyrma alty, jıyrma jetide bolar. Qazir tiri bolsa qyryqqa tolar edi.
1923 jyl
Japon tilinen aýdarǵan Sharafat Jylqybaeva
