Ulttyń sózin sóılep júrgen bir radıo bolsa, ol- «Shalqar» ulttyq arnasy ekenine eshkim daý aıta almaıtyn shyǵar. Redaksıamyzǵa atalmysh arnanyń uransózine kóńili tolmaıtyn oqyrmanymyzdyń haty kelip tústi. «Qamshy»-erkin aqparat alańy. Sondyqtan hatty oqyrman nazaryna usynýdy qup kórdik.

        Jaqynda bir aǵamyz Muhambetkárim inim! «Shalqar» radıosyn tyńdap júrsiń be? Marta Olkottyń myna tujyrymyna jaýap beretin bir qazaq tabylmady-aý dep renjip, meniń qasymdaǵy bir top adam bolyp ózińizden úmit kútip otyrmyz dep, qońyraý shaldy.   Pikir almastyq. Aýyl aqsaqaldarynyń ortaq tujyrymy tómendegideı bolyp shyqty.

         Shyndyǵynda da,  Qazaqstannyń «Shalqar» radıosyn qossań boldy kúnde estitinimiz: «Qazaqtarǵa osynaý ulan-ǵaıyr jerdi qorǵap turý ońaıǵa soqpady. Sondyqtan bir Alashtyń balasymyz degen oı-tujyrym tamasha ıdeıa boldy. Sebebi, osy ıdeıa qazaqtardyń basyn qosty» (profesor Marta Olkott, aǵylshyn ǵalymy).   

         Aǵylshyn ǵalymynyń osy pikirin Qazaqstannyń «Shalqar» radıosy barlyq radıo habarlarynyń «Álqıssasy» etip alǵan. Ony qaıtalamaı birde-bir habaryn taratpaıdy. 

         Profesor hanymnyń bul tujyrymynan aýyl aǵalarynyń da, meniń de túsingenim: Ózderiniń qaıdan shyqqanyn, ıaǵnı rýlyq shejiresin bilmeıtin, ár jerdegi ormandar da shashyrap, adam bolýǵa jaqyndap júrgen  kóptegen ártúrli maımyldar (gorıla, orangýtań, shımpanze, martyshka t.b.) bir kúni jınalyp alyp, «biz nege osy bólinip, bir-birimizben jerge talasyp, únemi soǵysa beremiz, kelińizder odan da bárimiz bir Alashtyń balasymyz degen oı-tujyrymǵa toqtaıyq»,- dep, osy tamasha ıdeıany basshylyqqa alypty. Osy ıdeıa qazaqtardyń basyn qosypty.

        Iá, búgingi adamzattyń atasy maımyl degen (Darvın ilimi)  qaǵıdany basshylyqqa alǵan Evropa biliminiń Qazaq, Alash jáne Alty Alash jaıly túsiniginiń shyqqan shyńy osy. Kúlersiń be, jylarsyń ba?

        Ǵalym dep áspettelip júrgen, profesor hanymnyń Adam balasynyń Adam ata men Aýa anadan taraıtynyna, sol atalarymyzdy balalary áke degenin, al sol ákelerdiń balalary ákesiniń ákesin Ata dep, al onyń urpaqtary nemere, shóbere, shópshek t.t. dep atalyp, aldyndaǵy atalardyń barlyǵyn  Ada (Ata), Adam (Atam, Atam meniń, nemese meniń Atam) dep atalyp kele jatqanyn túsinýge de sanasy (aqyly men bilimi) jetpegen.

        Sol zamandarda, týra qazirgideı «azamattyq neke de» ǵumyr keship jatqandar men bir áıeldiń birneshe erkekpen jáne  er adam men er adamnyń, áıel men áıeldiń birge turatyndary  sıaqty ekinshi bir top paıda bolyp, olar nekesiz beı-bereket erkin ómir súrýge kóshken. Olardyń qoǵamdarynda jetekshilik róldi áıelder atqardy. Balalary atasy túgili, ákelerin de bilmeıtin. Tek analaryn biletin. Ol tarıhta «matrıarhat» zamany dep atalǵan. Keıinnen bulaı beı-bereket nekesiz qarym qatynastyń zıandy ekenine kózderi jetkennen keıin, olardyń arasynan da qaıtadan erler men áıelderdiń juptasyp ómir súrýi jaıyla bastady. Olar juptasyp ǵumyr keshýshilerdi óz qajettilikterine jaramsyz dep taýyp, óz qatarlarynan shyǵaryp tastap otyrdy, ıaǵnı «brakovat» etti. Sol zamandardan beri kóptegen Evropa halqy jáne solardyń jolyn ustanǵan myna soltústiktegi kórshimiz de nekeni «brak» dep atap keledi. Demek, olardyń báriniń neke jaıly túsinigi osyndaı. Evropa qurylyǵy ataýy túbiriniń Eva (áıel) bolatyny osydan.

       Ózderińiz kórip otyrǵandaı, olardyń munysy Marta Olkott hanymnyń aıtqanyndaı «maımyldan nekesiz týǵan adamdar (aqyl-esi túzý, deni saý áıel balasy maımylmen nekege otyrýshy ma edi?)» bir kúni uıqydan oıana sala «O, tamasha» osy ýaqytqa deıin  qalaısha bilmegenmin, men ákem men sheshemnen týylǵan ekenmin-aý jáne meniń Alash degen atam bolǵan eken ǵoı  degen ıdeıaǵa kelgeni bolyp shyǵady emes pe? Demek, Evropalyq tarıh ǵylymynyń deńgeıi myna barystarymen Azıalyq (qazaqtyń) tarıh ǵylymynyń deńgeılerine eshqashan kóterile almaıdy. 

         Bizdiń tarıhı eńbekterimizdiń bári áli sol ejelgi sarynda orys aıtty, aǵylshyn aıtty, qytaı aıtty, arap aıtty, parsy t.t. aıtty deýmen keledi. Týra bir Qazaqtyń tańy solarsyz atpaǵan sıaqty. Aǵylshyndyq Marta Olkottyń myna sózin ulttyq radıomyzdyń óz habarlaryna «Álqıssa» etip alýy osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. 

         Qazaq halqynyń tarıhy jóninde birshama kóp jazyldy: dep jazady Muhamedjan Tynyshbaev «Qazaq halqynyń tarıhyna qatysty materıaldar» atty kitabynda, alaıda, olar ár túrli derekterden qazaqtar jóninde, ony árqıly kezderde ártúrli túrki-monǵol taıpalary kelip qosylǵan negizgi taıpa dep uǵynyp, tek «qazaq» degen sózdi ǵana izdestirdi. Biraq sol oraıda eshkim de qazirgi qazaq rýlarynyń qaısysy burynǵy «qazaqtardyń» úrim-butaǵy bolyp tabylady degen máseleni anyqtaý kerektigin bilmedi jáne aınalysqan da joq. Qazaqtardyń qazirgi rý quramyn taldaı otyryp, jeke rýlardyń árbir rýynyń shejiresin aldyn-ala bilmeı, sondaı-aq, onyń qaı kezderde kimdermen aralasqanyn anyqtap almaı, qazaq halqynyń tarıhı taǵdyrynyń jalpy bitimin elestetý múmkin emes.

        Qazirgi bútkil dúnıe júzi halyqtary tarıhynda qoldanysta júrgen Arıı halqy, Arııshiler (Arabtar, Parsylar, Almandar, ıaǵnı ataý túbirinde «Ar» sózi bar, ózderin Arystarmyz (Arıılermiz) dep ataıtyn halyqtardyń bári) degenimiz qazaqtyń  Ar, Arys degen sózinen shyqqan. Maǵynasy aryn (Ar-ıman, Atameken, Otbasyn) qorǵaı biletin Arly ul, tekti urpaq bolyp tabylady. «Arystaı ul men qyz bersin» (Bata).

       Búgingi Qazaq halqynyń birese Qazan (Qaz Mannyń atasy), birese Qazar (Qazaq Ardyń atasy), birese Qazaq (Qazaq Aqıqattyń (shyndyqtyń) atasy jáne taǵy bir maǵynasy Qazaq álem elderiniń aǵasy) atanyp júrgeniniń syry osy. Eske usta!  Aqıqat pen Aǵanyń  sóz túbiri (óz túbi, atasy)  «Aq» bolatyny osydan.

       Qazaqtardyń qazirgi úsh júz atalyp júrgen úsh balasynyń attarynyń Aqarys, Janarys, Bekarys dep, Adaıdyń segiz nemeresin segiz arys Adaı dep qoıylýy da osydan shyqqan. San myńdaǵan jyldardan beri qandaı ma qıyn jaǵdaılar bolyp «myń ólip, myń tirilse de» qazaqtyń oshaǵynyń  otyn óshirmeı kele jatqan osy úsh arys, segiz arys atalǵan qazaqtyń arly uldary bolyp tabylady.

       Sonda qazaqtyń «batyr» degen sóziniń balamasy retinde qoldanylatyn «er» degen sózimiz  «ar» sózinen keıin dúnıege kelgen. Árıne, solaı. Er bolýyń úshin qorǵaıtyn aryń bolýy tıisti emes pe? Aryńdy qorǵaı bilgeniń úshin de seni «er-azamat», «batyr» dep áspetteıdi emes pe? Bul sóz búgingi tańda «er», «ser», «her», «gerr» bolyp búkil álem elderinde qoldanysta júr. Bárinińde maǵynasy birdeı,  bastaýyn qazaqtyń «er, azamat» degen sózinen alady.

       Buǵan qazaqtyń sandyq júıesi de tolyqtaı kýálik ete alady. Áıtpese, Ar sózi 1-21, Er sózi 7-21 sandyq (rettik) júıesin qurap, «Ar» sózi «Er»-den buryn turmas edi.

       Antropolog-ǵalym, akademık O.Ismaǵulov bizdiń jyl sanaýymyzdan eki myń jyl, tipti odan da arǵy zamandarda qazirgi Qazaq jerinde, Kaspıı men Qarateńiz dalalarynda qazirgi qazaq atalyp júrgen rý, taıpalardyń ata-babalarynyń ómir keshkenderin bultartpas aıǵaqtarmen dáleldep shyqqanyn jarıalady.

       Qazirgi búkil álem, onyń ishinde qazaq ǵalymdary men tarıhshylarynyń basty qateligi búgingi tańdaǵy 105, erterekte alty taqta arab jáne basqalary qazaq halqynyń quramynda bolǵan kezde 125 tańbaly birtutas qazaqty (ár tańbaly  ata, rý, el kezinde bir-bir uly qaǵanatty quraǵan) bólip-bólip, jeke-jeke zertteýleri bolyp tabylady. Búgingi tańda túrki elderi atalyp júrgen 49 memlekette, tipti basqalary da osy baǵytpen kete bersek, shyndyqtyń túbine tipti de jete almaımyz. «Tegin bilmegen teksiz», «Jeti atasyn bilmegen jetesiz» dep ata-babalarymyz aıtqandaı shyqqan tegimizdi umytyp bólektengen saıyn shyndyqtyń aýylynan alystaı beretin bolamyz.

         «Shalqar» radıosyna Olkott hanymnyń sóziniń ornyna Bazar jyraýdyń «Atasy alys bolǵanmen, Jamıǵı qazaq bir týǵan» degen jyr joldarymen nemese elbasymyz Nursultan Ábishulynyń  «Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taıpalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boıy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boıynsha ósip-órkendep otyrǵan» degen tujyrymymen aýystyrýdy usynamyn.

   Qojyrbaıuly Muhambetkárim