Keshegi demalystarda biraz aqsha aıyrbastaý oryndarynda sheteldik valúta satylǵanymen teńge bolmaı biraz jurt ábigerge tústi. Bul jaǵdaı dúısenbi kúni de saqtaldy. Teńge tappaı taryqqandardyń bir bóligi «Shynymen de ulttyq valúta kúsheıýge bet alǵan eken. Mynaý sol dollarsyzdanýdyń alǵashqy qadamy bolar» degen oıǵa qaldy. Iaǵnı, eldiń bir bóligi dollardyń dáýreni osymen bitti degen toqtamǵa kelse, birazymyz munaı baǵasyna qarap mundaı asyǵys sheshimge barmadyq. Osy máselege oraı qazaqstandyq ekonomıs Oljas Qudaıbergenov te Feısbýk áleýmettik jelisinde pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, búgingi teńge baǵamyna qatysty áńgimelerdiń barlyǵy derlik belgili bir ekonomıka zańdylyǵyna negizdelgen, saraptalǵan pikirler emes kórinedi. Saıası sıpattaǵy boljamdardan da abaı bolǵan jón. Ekonomıs budan bylaıǵy valúta baǵamynyń qalaı qalyptasatynyn tolyq túsiný úshin negizgi 5 faktordyń dınamıkasyn nazarda ustaý kerek dep sanaıdy.
Birinshiden, árıne munaı baǵasy basty nazarda bolady. Sarapshylardyń basym bóligi qara altyn baǵasynyń quldyraýy osy jyldyń alǵashqy toqsanynda toqtaıdy dep otyr.
«Bul jerde de eki pikir qalyptasady. Iaǵnı, shıkizat baǵasynyń quldyraýy toqtap, baǵa sol deńgeıde birazǵa deıin saqtalady deıtindermen qatar, quldyraǵan baǵanyń keri kóteriletinine úmit artatyndar da bar. munaı baǵasy aldaǵy ýaqytta kóteriledi deıtinderdiń sóziniń jany bar. Bulaı deýimizge jaqyn bolashaqta álem ekonomıkasy qarqynynyń ósýiniń kútilýi, OPEk uıymynyń naýryz aıynda jıyn ótkizýdi josparlaýy, uıymǵa múshe emes elderdegi munaı óndirisiniń qysqarýy sıaqty birneshe jaǵdaılar negiz bola alady», - deıdi ekonomıs. O. Qudaıbergenov munaı baǵasynyń tómendeýiniń toqtaýy teńge úshin de, rúbl úshin de mańyzdy bolmaq. Al, qara altynnyń qunsyzdanýy odan ári jalǵasady deıtin boljamǵa senimsizdikpen qaraıtynyn aıtady.
«Ekinshi faktor – bizdiń tólem teńgerimimiz. 2015 jyly munaıdyń ortasha baǵasy 52 dollar boldy. Qazaqstannyń eksporty 46, ımporty 31 mıllıard dollardy qurady. 15 mıllıard dollarlyq aıyrmanyń 5 mıllıardy qyzmetter ımportyna jumsalsa, taǵy 3-5 mıllıardy kapıtaldy shyǵarýǵa ketti. Qalǵan 8-10 mıllıard syrtqy qaryzdarǵa jumsalýy kerek bolatyn. Byltyr bul kórsetkish 18 mlrd dollardy qurady. Aıyrmasy rezervten tólendi. Al, bıyl munaıdyń ortasha baǵasy 35 dollar bolady desek, eksporttan túsetin kiris 34 mıllıardqa deıin kemıdi (shıkizattyq emes eksport ta azaıady). Importtyń qanshalyqty qysqaratyny belgisiz? Ol onsyz da 2013 jylǵy 49 mıllıard dollarlyq mejeden 2015 jyly 31 mıllıardqa deıin azaıdy. Odan arǵy kemý qoldanystaǵy jobalar ınvestısıasynyń da, mysaly, 20 paıyzǵa, 25 mıllıard dollarǵa tómendeýin bildiredi. Iaǵnı, 34-25= $9 mlrd. Buǵan qosa, qyzmetter ımporty men kapıtaldy shyǵarý bar. Olar sáıkesinshe 4 jáne 3 mlrd dollarǵa azaıýy yqtımal. Nátıjesinde taza valútanyń syrtqa ketýi 15 mıllıard dollardy quraıdy. Osy syrtqa ketken 15 mlrd –qa suranys valúta baǵamyna qysym jasaıtyn bolady. Iaǵnı, munaı baǵasy 35 dollar deńgeıinde saqtalǵanymen, teńge baǵamyna qysym azaımaıdy.
Úshinshi faktor – dollaryzdandyrý saıasatynyń nátıjesi. Bul saıasat eger depozıtarlarǵa baǵamdyq aıyrmaǵa baılanysty kepildik berilse tıimdi bolady. Teńgelik jáne valútalyq depozıtter mólsherlemeleriniń aıyrmasyn keńeıtý sharalary tek qosymsha shara retinde bolmasa, negizgi jumys bolmaýy kerek. Dollarsyzdaný jaǵdaıynda valútalyq aıyrmany eldiń qoryn qysqartpaı jabýǵa qarajat jeter edi.
Tórtinshi faktor – rúbl. Rúbl búginde munaı baǵasyna baılanyp otyr. Besinshi faktor retinde el ishindegń ınflásıany aıtýǵa bolady. Eger devalvasıaǵa deıin birqatar qoldaýshylar tarapynan 330-360 teńge kóleminde josparlansa, endi qazirgi jáne munaı baǵasy artqan jaǵdaıdaǵy ınflásıa deńgeıine saı qaıta qaralýy kerek», - deıdi O. Qudaıbergenov.
Sondaı-aq, sarapshy aldaǵy saılaýǵa baılanysty bılik ýaqytsha bolsa da baǵany barynsha ustap turýǵa baǵyttalǵan sharalardy qolǵa alýy múmkin ekenin aıtady.
O. Qudaıbergenovtyń pikirinshe, búginde valúta baǵamy bılikke degen halyq seniminiń termometri bolyp otyr.
«Eger Májiliske halyq senetin, bılikke senim men naqty problemalardy sheshýge umtylysty úılestire alatyn azamattar ótse, bul baǵyttaǵy jumystar birshama jeńildegen bolar edi. Májilis bul saılaýda qatty jańarýy múmkin, tek sol jańarý sapaly bolsa dep tileıik», - deıdi ol.
Ekonomısiń bul aıtqandarynyń barlyǵy búgingi ekonomıkalyq ahýaldy dálme-dál sıpattaıdy deýge kelmes, árıne. Alaıda, qalyptasqan bul qıyndyqtardan shyǵýdyń jolyn usynǵan kez-kelgen pikir mańyzdy. Resmı bılik tarapynan aıtylyp jatatyn postfaktým málimdemelerden mıy ashyǵan bylaıǵy jurt úshin tipti qundy.
Jomart Abdollauly
