دارىگەرلەرگە بەيمالىم، تۇسىنىكسىز دەرت بۇرىن ۋران ءون­دىرەتىن شاحتانىڭ ماڭىندا ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارىن جايلاپ بارادى. وتكەن اپتادا، دارىگەرلەر «ەنسەفالوپاتيا» دەپ اتاپ جۇرگەن بەلگىسىز دەرتتىڭ بەل­گىلەرى بار تاعى بەس ادام اۋرۋ­حاناعا جاتقىزىلدى.  ولاردىڭ ەكەۋى بالالار. اقمولا وبلىسى ەسىل اۋدانىنا قاراستى كالاچي اۋىلىندا بۇرىن بولماعان، ۇيقىشىلدىق، ۇمىت­شاقتىق، السىزدىك سيمپتومى بار بەل­گىسىز اۋرۋ پايدا بولدى. ونىڭ ناقتى دياگنوزى دا، سەبەبى دە، ەمى دە ءالى ناق­تى انىق­تالعان جوق. اتى دا بەل­گىسىز، جۇرت ونى «ۇيقى اۋرۋى» دەپ اتاپ ءجۇر. ۇيقى اۋ­رۋىنا شالدىق­قانداردىڭ سانى بۇگىندە قىرىقتى شامالاپ قالدى. كالاچي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بىلتىرعى كوك­تەمدە جاپپاي مەديسينالىق تەكسە­رۋدەن وتكىزىلگەن، ۇيقى اۋرۋىنىڭ بەل­گىلەرى تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنان دەرلىك بايقالعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­ءنيسترى ساليدات قايىربەكوۆانىڭ پىكىرىنشە، كالاچي اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى شالدىققان ەنسەفالوپاتيا اۋ­رۋىنىڭ بەلگىلەرى بۇل جەردەگى ەپي­دە­ميولوگيالىق جاعدايمەن بايلا­نىستى ەمەس دەپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماڭداعى راديولو­گيالىق جاعداي قالىپتى كورىنەدى. شىندىعىندا دا بۇل اۋىل 60-80 جىل­دارى ۋران كەنى وندىرىلگەن اي­ماققا ورنالاسقان. قازاقستاندىق باقىلاۋ ورگاندارى ول جەردە ءبىر­قاتار زەرتتەۋ­لەر جاسادى، ءبىراق ولار ۋراننان كەلە­ءتىن ەشقانداي كەسەلدى تاپقان جوق. الايدا بۇل اۋماقتا را­دوننىڭ كور­سەتكىشى جوعارى ەكەنى بەلگىلى بولدى. – بۇل جەردە بۇرىن ۋران شاح­تالارى بولعاندىقتان ءبىز راديا­سيالىق باعىت­تا زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزدىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇ­تى­نۋشىلاردىڭ قۇ­قىقتارىن قور­عاۋ اگەنتتىگىنىڭ «ساني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاما جانە مونيتورينگ عىلىمي-پراكتي­كالىق ورتالىعىنىڭ» زەرتحانالارىنا (سۋ قۇبىرىنىڭ -1 سىناماسى، جەر­تولەدەن – 4 سىناما توپىراق، 29 ناۋقاس ادامداردان بيولوگيالىق ماتەريالدار سىناماسى: شاش، تىرناق، تۇكىرىك جانە كىشى دارەتتەر) جەتكىزىلىپ، زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. زەرتحانالىق تەكسەرۋلەر نەگىزىنەن راديولوگيالىق، سانيتارلىق-حي­ميالىق، توكسيكولوگيالىق كورسەت­كىشتەرگە باعىتتالىپ جۇرگىزىلدى. اكە­لىنگەن ماتە­ريالدار را­ديولوگيا، سا­نيتارلىق-حيميالىق جانە توك­سيكولوگيالىق زەرتحانالاردا، زاماناۋي قوندىر­عىلاردا زەرتتەلدى، اتاپ ايت­قاندا را­ديونۋكليدتەردىڭ، راديو­نۋك­ليدتەگى الفا-بەتا بىرلەسكەن جيىنتىعى، توپىراقتاعى قورعاسىن، مىس، كادميي، سينك سياقتى توكسيكو­لوگيالىق ەلەمەنتتەر، شاش، تىرناق­تاردان قورعاسىن،مىرىش، سىناپ سياقتى اۋىر مەتالداردىڭ بار-جوعى تەكسەرىلدى، زەرتحانالىق قورىتىندى بويىنشا اتالعان ەلەمەنتتەر ءمول­شەردەن اۋىتقىعان جوق. بارلىق زەرت­تەلگەن 47 ماتەريالدا حلورورگا­نيكا­لىق زاتتار، پوليحلورلى ديفەنيلدەر انىقتالعان جوق، - دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتى­نۋشىلاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ «ساني­تارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق ساراپتاما جانە مو­نيتورينگ عىلىمي-پراكتي­كالىق ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى، مەدي­سينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شالعىنباي وتەگەن ۇلى جاندوسوۆ. سونىمەن بەلگىسىز اۋرۋدىڭ قايدان شىققانى، ونى نە قوزدىراتىنى ازىرگە بەلگىسىز بولىپ وتىر. وبلىستىق مەديسينا باسقارماسى قولى­نان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەپ جاتىر، ءبىراق دەرتتىڭ ءتۇپ-تامىرىن زەرتتەۋ­-گە شامالارى جوق. قاراعاندى مەن سەمەي عىلىمي ينستيتۋتتارى مۇنى قولعا الايىن دەسە – جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قارجىسى كوتەرمەيدى. سون­دىقتان بۇلار شاراسىز بولىپ وتىر. ەگەر ازداپ اقشا بولىنسە اۋرۋدىڭ سەبەبى انىقتالار ەدى، ودان كەيىن وعان ەم تابىلار ەدى. قارجىنىڭ ءبو­لىنۋىنە قاراماي-اق قاراعاندى ەڭبەك گيگيەناسى جانە كاسىبي اۋرۋلار عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ رادياسيالىق مەديسينا جانە ەكولو­-گيا ينستيتۋتى بۇل تۇسىنىكسىز اۋرۋدى زەرتتەپ كورمەكشى بولعان. الايدا قازاقستاندا سيرەك كەزدەسەتىن راديوكتيۆتىك ەلەمەنتتەرگە نەيترون­دىق-اكتيۆتەندىرىلگەن ساراپتاما جاساۋعا لايىقتاندىرىپ زاڭداستى­رىلعان زەرتحانا بولماعاندىقتان تولىقتاي زەرتتەي الماپتى.

وسىلايشا ءبىزدىڭ رادياسيالىق مەديسينا ورتالىعى جانە ەكولو­گيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءوزارا عىلىمي قارىم-قاتىناس جاساي­تىن تومسك ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوەكولوگيا جانە گەوحيميا كافەدراسىنان كومەك سۇراپتى. ەندى ۇيقى اۋرۋىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردى تومسك ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى لەونيد ريحۆانوۆ باسشىلىعىمەن رەسەيلىك عالىمدار جۇرگىزەتىن بولىپتى. ولار قار كەتىپ، كۇن جىلىنعان سوڭ جۇمىسقا كىرىسپەكشى. پروفەسسور لەونيد ريحۆانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاقستاندىق ماماندار مەديكو-بيولوگيالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەدى، رەسەيلىك عالىمدار دالاداعى ماتەريالداردى زەرتتەيدى، رادياسيالىق جاعداي بويىنشا قورىتىندى شىعارادى جانە تالداۋ جاساۋعا كومەكتەسەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى اۋرۋعا جاپپاي شالدىعۋدىڭ سەبەبىن انىقتاۋعا بولادى ەكەن. رەسەيلىك عالىمدار مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلەتىن جۇمىس­تار­دىڭ جوسپارىنا وسى اۋماقتا ۋراننىڭ، اۋىر مەتالداردىڭ، ءارتۇرلى حي­ميالىق ەلەمەنتتەردىڭ بار-جوعىن زەرتتەۋدى كىرگىزىپ وتىر. ول ءۇشىن نەيتروندى بەلسەندىرۋ ءتاسىلى قولدانىلادى.

قايىرجان تورەجان

"ايقىن" گازەتى