الەم تاريحىنداعى ەڭ قاتىگەز سوعىس رەتىندە تاريحتا قالعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ «ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالاتىن ەلەۋلى بولىگى بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى ەلدەر ءۇشىن دە ماڭىزدى تاريحي وقيعا.
قازاقستان تاريحىندا دا اتالعان سوعىس قاسىرەتتى جىلدار بولىپ قالا بەرەدى. 1941-1945 جىلدارى مايدانعا ەلىمىزدەن 1 366 مىڭ ادام اتتانسا، ولاردىڭ 700 مىڭعا جۋىعى مايدان دالاسىندا كوز جۇمدى. سول كەزدەگى حالىق سانىنا شاققاندا سوعىسقا اتتانعان ازاماتتار سانى قازاق كسر-ى جالپى حالقىنىڭ 20 پايىزىن قۇرادى. مايدان دالاسىنان تىس تاعى 670 مىڭ ادام ءتۇرلى ونەركاسىپكە جۇمىلدىرىلدى. سوعىس جىلدارى ەلىمىزگە 1،5 ميلليوننان استام جەر اۋدارىلعاندار مەن جاۋ قولىندا قالعان اۋماق تۇرعىندارى قونىستاندىرىلدى.
سونداي-اق، قازاقستانعا سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ 220 زاۋىت پەن فاريكا كوشىرىلدى. وداقتا وندىرىلگەن قورعاسىننىڭ 85، مىستىڭ 35، موليبدەننىڭ 60، ۆيسمۋتتىڭ 65، پوليمەتالدى رۋدانىڭ 79 پايىزى قازاق جەرىندە ءوندىرىلدى. استىق القاپتارىندا شىعاناق بەرسييەۆ، ىبىراي جاقايەۆ سىندى ديقاندار رەكورد جاڭارتتى. ج. مۇقاشيەۆ، ش. شۇعايىپوۆا سىندى كوپتەگەن مالشىلاردىڭ ەسىمى وداققا تانىلدى.
قانشاما جاننىڭ تاعدىرىن توز-توز ەتكەن سوعىس قاسىرەتى ءالى دە ۇمىتىلعان جوق. سونىمەن بىرگە، بۇل سوعىس تاريحىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى بۇرمالانىپ كەلگەن جالعان دەرەكتەرى دە جىل وتكەن سايىن جارىققا شىعۋدا. ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن قازاقستاندىق 316-اتقىشتار (كەيىن 8-گۆارديالىق پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى بولىپ قايتا قۇرىلعان) ديۆيزياسىنىڭ باۋىرجان مومىش ۇلى باستاعان داڭقتى باتىرلارىنا ءالى دە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلمەۋدە. ەسەسىنە، كسرو ىدىراپ، قۇرامىنداعى ەلدەر الدەقاشان ەگەمەندىگىن السا دا كەڭەستىك يدەولوگيا تۋعىزعان «جالعان باتىرلار» الدىڭعى كەزەكتى بەرمەي كەلەدى.
ءبىرقاتار اقپارات قۇرالدارى "اسكەري يدەولوگتار مەن كسرو باسشىلىعى 1941 جىلى قاراشا ايىندا ماسكەۋ تۇبىندە بولعان ۇرىستا ءىز-تۇسسىز جوعالىپ كەتكەن، كەيىن جاۋ قولىنا ءوتىپ، نەمىس پوليسياسىنا قىزمەت ەتكەنى بەلگىلى بولعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى دەرەكتى جاسىرىپ، ولاردان كەڭەس اسكەرى مەن تىلداعى حالىققا ۇلگى بولاتىن باتىر جاسادى. «جاۋعا اياۋسىز سوققى بەرىپ، وزدەرى دە كوز جۇمعان 28 پانفيلوۆشى» تۋرالى اڭىز جەر-جاھانعا تاراپ كەتتى. گازەت بەتتەرى مەن راديودان ناسيحاتتالعان ول باتىرلار تۋرالى اڭىز حالىق ساناسىنا مىقتاپ ءسىڭدى"، - دەپ جازۋدا. وكىنىشكە وراي، وسى ايتىلعاندارعا ءالى دە سەنەتىندەر بار.
كسرو ىدىراعان سوڭ، پولشا، لاتۆيا، ليتۆا، ۋكراينا باستاعان ءبىرقاتار ەلدەر ءوزىن كەڭەس وداعىنىڭ باستى مۇراگەرى سانايتىن رەسەيدەن ىرگەلەرىن اۋلاققا سالا باستادى. ۇزاق جىل شوۆينيستىك نەگىزدەگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ بۇرمالاۋىنا ۇشىراعان ءتول تاريحتارىن قايتا قاراپ، ماسكەۋگە جاقپاعاندىقتان جاسىرىلىپ كەلگەن قانشاما دەرەكتى جارىققا شىعارۋدا. ءسويتىپ، ءوز حالقىنىڭ تاريحي ساناسىن قوقىستان تازارتىپ، كومەسكىلەنگەن ۇلت باتىرلارىنىڭ بەينەسىن جارىققا شىعارۋدا. وتكەن تاريحقا كەڭەستىك يدەولوگيا تالابى تۇرعىسىنان ەمەس، ۇلتتىڭ كوزىمەن باعا بەرۋدە.
تومەندە نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلاتىن دەرەكتى فيلم دە سول تاريحي سانانى تازارتۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. ۋكراينانىڭ نتن تەلەارناسى وتكەن جىلى «لەگەندي كارنوگو روزشۋكۋ» («لەگەندى ۋگولوۆنوگو روزىسكا») اتتى دەرەكتى فيلمدەر سيكلىن ءتۇسىردى. وندا 1940 جىلدان 1970 جىلعا دەيىن ورىن العان وقيعالار تىزبەگى ارقاۋ بولىپ، سوعىس تاريحىنداعى كەيبىر كۇماندى جايتتەرگە بەيتاراپ باعا بەرىلەدى. دەرەكتى فيلمدەر سيكلىنىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان مەن قىرعىزستاندا جاساقتالىپ، مايدانعا اتتانعان پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىنا، كەڭەستىك يدەولوگيا مەن اسكەري ءتىلشىنىڭ شالاعايلىعىنان «باتىر» اتانىپ كەتكەن يۆان دوبروبابينگە ارنالادى.
