2 ءساۋىر كۇنى ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى داۋلى ايماق تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىندا تاعى دا قارۋلى قاقتىعىس باستالدى. تاريحتا ەكى ەلگە الما كەزەك ءوتىپ كەلگەن ولكە كەڭەس جىلدارى، دالىرەك ايتساق 1920 جىلى 5 شىلدەدە ءازىربايجان قۇرامىنداعى ولكە بولىپ بەكىتىلدى. الايدا، كەڭەس وداعى ىدىرار الدىندا تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسى ءوزىن ارمەنيا قۇرامىنا قوسۋ تۋرالى باستاما كوتەرە باستادى. 1989 جىلى 15 قىركۇيەكتە ءازىربايجان تاراپى تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىن باسقارۋ جونىندەگى ەرەكشە كوميتەتتى تاراتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعانى دا بار. الايدا، كسرو ىدىراعاننان كەيىن، 1991 جىلى تاۋلى قاراباققا قاتىستى داۋ قايتا باستالدى. نەگىزگى تۇرعىندارىن ەتنيكالىق ارمياندار قۇرايتىن ايماق ۇزاق جىل ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلدى. وسى تۇرعىدان ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى قاراباققا قاتىستى قىڭىر ساياساتتى ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا ءقاۋىپ ءتوندىرۋ دەپ باعالاۋدا.

كۇنى كەشە باستالعان قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىستى قازاقستانداعى تانىمال ساياساتتانۋشى دوسىم ساتبايەۆ ratel.kz سايتىندا ءوز ويىن ءبىلدىردى. ساياساتتانۋشى بۇل قاقتىعىس ايماقتىق دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇسىپ، رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى كيكىلجىڭنىڭ جاڭا ساتىسىنا اينالسا، قازاقستانعا دا وڭايعا سوقپايتىنىن ايتىپ وتىر.

«كەز-كەلگەن «ۋاقىتشا توقتاتىلعان» قاقتىعىستار ەرتە مە، كەش پە قايتادان باس كوتەرەدى. جالپى قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋ فورمۋلالارى وسىنى كورسەتەدى. سونداي-اق، تاۋلى قاراباقتا بولىپ جاتقان جاڭا قاقتىعىستار ەشكىمدى تاڭ قالدىرماۋى ءتيىس. كەشەگى اسكەري ءىس-قيمىلدارعا دەيىن دە مۇندا تۇراقتى تۇردە ەكى تاراپتىڭ اراسىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى قاقتىعىستار بولىپ تۇردى» دەگەن ول مۇنىڭ بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى تاريحى 80-جىلداردىڭ سوڭى، 90-جىلداردىڭ باسىنان باستالمايتىن، تامىرى ودان دا تەرەڭدە جاتقان اۋماقتىق-ەتنيكالىق قاقتىعىس ەكەندىگىنە نازار اۋدارتادى.

«بۇل جولى ارمەنيا ءازىربايجاننىڭ بۇل قىلىعىنىڭ ارتىندا تۇركيا تۇر دەپ اشىق ايىپتادى. بۇل جەردە اڭگىمە باكۋدى قولدايتىنىن بىلدىرگەن تۇرىك باسشىسى ەرەجەپ ەردوعان تۋرالى بولىپ وتىر. انكارانى ايىپتاي وتىرىپ، ەريەۆان سيريا ماسەلەسىندە تۇركيانى ءوزىنىڭ گەوساياسي قارسىلاستارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ العان كرەملگە بەلگى بەرىپ وتىرعانى دا تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى كرەمل مەن انكارا اراسىنداعى احۋال قيىنداي بەرەدى»، - دەگەن د. ساتبايەۆ وسى قاقتىعىستاردىڭ تۇركيانىڭ پوستكەڭەستىك ەلدەرگە باعىتتالعان شابۋىلى دەپ باعالانىپ كەتۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارمايدى.

«رەسەيدىڭ ەندى تۇركيا قاقتىعىسۋشى تاراپتاردىڭ ءبىرىن قولداۋ ارقىلى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءوز ويىنىن باستادى دەپ ايىپتاۋىنا نەگىز بار. مۇنىڭ ارتى ءقاۋىپتى. ويتكەنى، ءازىربايجانعا قاراعاندا ارمەنيا ىقپالدى مۇشەسى رەسەي بولىپ تابىلاتىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىم-شارتى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت. رەسەي بۇل ۇيىمدى ەرتە باستان ءوزىنىڭ گەوساياسي ويىندارىنىڭ اسكەري قۇرالى ەتۋگە مۇددەلى. مۇنى باسقالاردان بۇرىن سەزگەن وزبەكستان ۇقكشۇ-عا مۇشەلىگىن توقتاتىپ قويدى»، - دەيدى د. ساتبايەۆ.

ساياساتتانۋشى، جالپى ۇيىم ىشىندە دە جۇيەلىك كەمشىلىكتەردىڭ جوق ەمەستىگىن ايتادى. ماسەلەن، وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا ۇقكشۇ اتىنان ارمەنيا قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ باستىعى يۋريي حاچاتۋروۆ ۇيىم اتىنان سويلەپ، ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلدەر رەسەيدىڭ سيرياداعى اسكەري قيمىلدارىن قولدايتىنىن، ال، رەسەيلىك اسكەري ۇشاقتى اتىپ قۇلاتقان تۇركيا تاراپىن اشىق ايىپتايتىتىن مالىمدەدى. بۇل ۇيىمعا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ وسى ماسەلەگە وراي جاساعان مالىمدەمەلەرىنە قايشى بولدى جانە قىرعىزستان، قازاقستان، بەلورۋسيا سىندى ەلدەردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. ول ەلدەر ەشكىمگە ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ اتىنان سويلەۋ قۇقىعى بەرىلمەگەنىنە نازار اۋدارتىپ، ءوز كەلىسپەۋشىلىكتەرىن بىلدىرگەن ەدى.

«وسى سوڭعى قاقتىعىسقا بايلانىستى دا ۇقكشۇ تاراپىنان مالىمدەمەلەر جاسالۋدا. مىسالى، ۇيىمنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى ۆلاديمير زاينەتدينوۆ قارۋلى قاقتىعىستاردى شەشۋ مىندەتىن باكۋگە ارتىپ وتىر. مۇندا دا بۇل مالىمدەمەنىڭ ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلدەرمەن كەلىسىلىپ جاسالۋ ماسەلەسى تۇسىنىكسىز بولىپ وتىر»، - دەيدى ساياساتتانۋشى.

ساياساتتانۋشىنى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى نيكولاي بورديۋجانىڭ سوڭعى ۋاقىتتا، اسىرەسە، ۋكرايناداعى جاعدايلاردان سوڭ، ءتۇرلى حالىقارالىق ماسەلەلەرگە وراي رەسەيلىك ۇستانىمعا جاقىن ساياسي مالىمدەمەلەردى ءجيى جاساپ جۇرگەنى الاڭداتاتىن كورىنەدى. بۇل مالىمدەمەلەر قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىمەن قابىسپايتىن كورىنەدى.

«مىسالى ول ەۋرووداق پەن ناتو تەك رەسەيگە عانا ەمەس، ۇقكشۇ-عا دا دۇشپاندىق ويلايدى دەپ مالىمدەدى. الايدا، ۇيىمعا مۇشە كەي ەلدەردىڭ ەو-مەن دە، ناتو-مەن دە ارىپتەستىك بايلانىسى بار ەكەندىگىن ەسكەرمەدى. كەشە عانا بريۋسسەلگە جاساعان ساپارىندا قازاقستان باسشىسى ن. نازاربايەۆ ەۋرووداق قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق ارىپتەس بولىپ قالا بەرەتىنىن باسىپ ايتتى. ال، سەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى دەلەگاسياسىمەن كەزدەسۋدە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-اتلانتيكالىق بلوكپەن ارىپتەستىككە زور ءمان بەرەتىنىن مالىمدەگەن ەدى»، - دەيدى د. ساتبايەۆ.

ەگەر ەشقاشان حالىقارالىق مويىنداۋلارعا يە بولماعان قاراباق ايماعىنداعى قاقتىعىس رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى كيكىلجىڭنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالسا، رەسمي استانا ءۇشىن قيىن جاعداي تۋۋى مۇمكىن. بۇل ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارداعى جۇمىسىن ءبىز ويلاماعان باعىتتارعا بۇرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

«رەسەي مەن ارمەنيا قازاقستاننىڭ ۇقكشۇ-داعى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ارىپتەسى بولسا، تۇركيا مەن ءازىربايجان – قازاقستان دا مۇشە بولىپ وتىرعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ارىپتەستىگى كەڭەسىنە (تۇركسوي) مۇشە. مۇنىڭ سىرتىندا، بىلتىر رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى باستالعاندا تۇركيا مەن جۇڭگو جۇك تاسىمالىن قازاقستان، ءازىربايجان جانە گرۋزيا ارقىلى تاسىمالداۋ جونىندەگى كەلىسىمگە كەلگەنى بار. بۇل كەلىسىمدەر قازاقستاننىڭ پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ جاسالدى. سونداي-اق، ءازىربايجان اقتاۋ تەڭىز پورتانى ەۋروپادان، ونىڭ ىشىندە تۇركيادان تاۋار تاسىمالداۋ ءۇشىن ماڭىزدى ترانزيتتىك ايماق بولىپ وتىر. كاسپيي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋعا قاتىستى دا باكۋ مەن استانا ءبىر ۇستانىمدا»، - دەگەن د. ساتبايەۆ تاۋلى قاراباقتاعى بۇل قاقتىعىس 90-جىلدارداعىدان باسقاشا سيپات الاتىنىنا نازار اۋدارتادى.

«قالاي بولعاندا دا، 90-جىلدارعا قاراعاندا بۇل جولى قازاقستانعا ءوزىن قاقتىعىستى شەشۋشى مودەراتور ءرولىن ويناۋ وڭايعا سوقپايدى. سوڭعى رەت مۇنداي تالپىنىس 2010 جىلى، قازاقستان ەقىۇ-عا ءتوراعا بولىپ تۇرعان كەزدە جاسالعان. ول تالپىنىس وڭ ناتيجە بەرمەدى، ءبىراق. الايدا، ارمەنيانىڭ ەاەو-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ماسەلەسى قارالعاندا قازاقستان باسشىلىعى ەريەۆان ۇيىمعا تەك حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىنداعان شەكارا سىزىعى اياسىندا عانا ءوتۋ تالابىن قويدى. ارمەنيا امالسىز قازاقستاننىڭ تالابىنا مويىنسۇنىپ، وداققا تاۋلى قاراباقسىز ءوتتى. قازاقستاننىڭ بۇل ۇستانىمى باكۋدىڭ وتىنىشىمەن جاسالعانى بەلگىلى. الايدا، ەريەۆان تاراپى قاتتى نارازىلىق تانىتتى»، - دەيدى د. ساتبايەۆ.

سوعان قاراعاندا ءوزىن تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالاعان تاۋلى قاراباق اۆتونومياسىنداعى وسى قاقتىعىس ارقىلى ارمەنيا ەاەو-عا مۇشە بولار الدىندا اڭداۋسىزدا ايىرىلىپ قالعان ايماقتى قايتا قايتارىپ الۋدى كوزدەپ وتىرعان جوق پا دەگەن دە وي كەلەدى؟

ازىرلەگەن: دارحان مۇقانتەگى