قازاقتىڭ وتكەنى دە بۇگىنى دە ۇلگى-ونەگەگە تولى. قازاقتىڭ قاي بالاسى بولماسىن، قايدا جۇرسە دە نامىس تۋىن بيىك ۇستاپ، قاتارىنىڭ الدى بولۋعا، ازاماتتىق تۇلعاسىن داۋسىز جەڭىستەرمەن بيىكتەتۋگە ۇمتىلعان. قاي ورتادا، قانداي جاعدايدا بولماسىن ۇلت نامىسىن ءوز نامىسىنان كەم كورمەگەن. بۇعان ءبىر جاعىنان تاريحى تاسقا تاڭبالانعان حالقىمىزدىڭ باتىر ۇلدارى سالعان داڭعىل جول سەپ بولسا، ەكىنشى جاعىنان ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ ازاماتتىق ار-وجدانى، تۇلعالىق قاسيەتتەرى ۇلتتىڭ ابىرويىن تۇسىرۋگە جول بەرمەگەن.
تاعدىر تالايىمەن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە قالىپ قويعان، سۇرقيا ساياسات سالدارىنان وزگە ەلدىڭ دارگەيىنە وتكەن قالىڭ قازاققا دا بۇل سيپاتتار جات ەمەس. ىلە بويى، ءور التاي، تاستارى تالاي تاريحقا كۋا تارباعاتاي بوكتەرىندەگى قازاقتان باسقا، ارىسى تۇركيا، اۋعانستان اسقان، ەۋروپانىڭ الىپ ەلدەرىنە تابان تىرەگەن قازاق بالاسىنىڭ ەشقايسىسى ۇلت ايبىنىن اسىرۋعا ۇلەس قوسپادى دەي المايسىز.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولعالى وتىرعان ءالنۇر تورگە ۇلى – تەك جۇڭگو قازاقتارى عانا ەمەس، تۇتاستاي ميللياردتار ەلىنە تانىمال، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اتاق-دارەجەلەرگە يە پالۋان. 2004 جىلى افينادا وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارىنا قاتىسقان جۇڭگو قۇراماسىندا قازاق پالۋانىنىڭ بولۋى ايتارلىقتاي وقيعا بولاتىن. نەبىر مىقتى سپورتشىلاردىڭ ىشىنەن توپ جارىپ، الەمدىك باسەكەگە جولداما الۋ قانداي قيىن بولسا، جۇڭگو سەكىلدى ميللياردتار ەلىندە، «سەن تۇر – مەن اتايىن» دەگەن كىل مىقتىنىڭ ىشىنەن وزىپ شىعۋ، ۇزدىك اتانۋ سونشا قيىن. وزگەلەردى ءسوزسىز مويىنداتۋىڭ كەرەك، ەشكىمنىڭ ىشىندە قىجىل قالمايتىنداي، داۋسىز جەتىستىكتەرگە جەتۋىڭ قاجەت. وسى تۇرعىدان قازاق بالاسىنىڭ جۇڭگو ەلى اتىنان وليمپيادا ويىندارىنا بارۋى – ماقتانارلىق وقيعا.
جاقىندا ءالنۇر تورگە ۇلى ەلورداسى استاناعا كۇرەستەن جۇڭگو قۇراماسىن باستاپ كەلدى. قىتايعا قايتار جولىندا الماتىعا سوعىپ، وسىنداعى ازاماتتارمەن بىرنەشە كۇن بىرگە بولدى. جەكە كاسىپكەر، ۇلت جاناشىرى ءالنۇر باستاعان ازاماتتار كۇتىپ الىپ، الەكەڭنىڭ ارقاسىنا شاپان جاپتى. وسى ورايدا "قامشى" پورتالىنىڭ رەداكسياسىنا ارنايى بۇرىلعان ءالنۇر تورگەۇلىن اڭگىمەگە تارتتىق.
«ارعى اتالارىمىز پالۋان تۇلعالى كەسەك كىسىلەر بولىپتى. اكەمىز دە كۇرەسكە قۇمار كىسى بولعان. 10-11 جاسىمنان اۋىل اراسىندا ويىن-تويلاردا الاڭعا شىعىپ، كۇرەسىپ جۇردىك. ءبىز مەكەندەيتىن كۇنەستە قاراعاي سۋ دەگەن قىستاق بار. سوندا تۋىپ-وستىك. اكەم دۇنيەدەن ەرتە وزدى دا ءبىزدىڭ شاڭىراقتىڭ كوپ اۋىرتپالىعىن ءىنىسى قارعا ماناپ دەگەن اعامىز كوتەردى. اۋىلداعى كادىربەك دەگەن اعامىز سپورتقا، ونىڭ ىشىندە كۇرەسكە بەيىمدىلىگىمدى ءبىلىپ، اۋداندا وتەتىن جارىستارعا اپارىپ ءجۇردى. العاش قاتىسقان جارىسىم ءالى ەسىمدە. ون ەكى جاستاعى كەزىم. سالماعىم 47 كەلى. اۋدانعا بارساق جارىس اياقتالۋعا جاقىن قالىپتى. سودان مەن جارىسقا تولىق قاتىسا الماعانمەن، سول جەردە 15 كۇندىك جاتتىعۋعا قالاتىن بولدىم. راقىم ءۇمىتاجى ۇلى، سۇراپالدى احمەت دەگەن پالۋاندار كۇرەس تەحنيكاسىنا باۋلىدى. ءسويتىپ جۇرگەندە 10-15 كۇننەن سوڭ تەكەسكە جارىسقا باردىق. مەن سول 47 كەلى سالماقتا ەركىن كۇرەس جارىسىنا قاتىساتىن بولدىم. سول جەردە 1-ورىن الىپ، ءبىر مارقايىپ قالدىم. جاتتىقتىرۋشىلارىم ءۇشىن دە بۇل جاعىمدى جاڭالىق بولعان ەدى. وسى جەڭىسىم مەنىڭ ىلە ايماقتىق سپورت مەكتەبىنە قابىلدانۋىما، سودان كەيىنگى ۇلكەن جەڭىستەرگە جول اشقان وقيعا بولدى»، - دەيدى پالۋاننىڭ ءوزى.
ىلە ايماقتىق سپورت مەكتەبىندە جاتتىعىپ ءجۇرىپ، ءالنۇر اعاعا قازاقستانعا كەلىپ، سپورت مەكتەبىندە جاتتىعۋ مۇمكىندىگى بۇيىردى. 90 جىلداردىڭ باسىندا شىڭجاڭ باسشىلىعى مەن قازاقستاننىڭ سپورت مەكەمەلەرى اراسىنداعى كەلىسىمگە ساي ولكە پالۋاندارى الماتىداعى سپورت مەكتەبىنە كەلىپ جاتتىعاتىن جاعداي جاسالدى. ءسويتىپ، العاشقى لەكپەن 1991 جىلى ءالنۇر اعامىز الماتىعا، قاجىمۇقان اتىنداعى سپورت مەكتەبىنە وقۋعا كەلەدى. باستاپقى كەلىسىم بويىنشا، قىتايلىق پالۋاندار بەس جىل الماتىدا جاتتىعۋى ءتيىس بولادى. سوعان ساي شىعىنداردىڭ ءبىرشاماسىن جۇڭگو ۇكىمەتى، ءبىر بولىگىن سپورتشىلاردىڭ وزدەرى تولەيدى.
«الماتىعا كەلگەن بەتتەگى تاڭدانىسىمدا شەك بولعان جوق. بۇرىن تەك اتىن ەستيتىن، كورەمىز دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەيتىن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتى، داۋلەت تۇرلىحانوۆتى كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. بۇعان دەيىن ەركىن كۇرەسپەن اينالىسىپ كەلگەن مەن بىردەن وزگەردىم. كلاسسيكالىق كۇرەس اتالاتىن گرەك-ريم كۇرەسىنە اۋىساتىنىمدى، سول باعىتتا جاتتىققىم كەلەتىنىن ايتتىم. بۇعان الگى اعالارىمىزدىڭ جەڭىستەرى، ونەگەلى وتكەنى سەبەپ بولدى»، - دەيدى ءالنۇر تورگە ۇلى.
اعامىز ول كەزدە قازاقستاندا قارىم-قاتىناس، ءبىلىم بەرۋ ءتىلى رەتىندە ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعانىن ايتادى. وزگە تىلدە سويلەيتىن ءوز قالاڭدا ءجۇرۋ قانشا قيىن بولعانمەن، كەيىن ورىسشانى دا ۇيرەنىپ العانىن، قازاقشا ساباق وتكىزەتىن، جاتتىعۋلاردى قازاق تىلىندە ۇيىمداستىراتىن باپكەرلەردىڭ دە تابىلعانىن ايتادى. ءا دەگەندە بەس جىل قازاقستاندا جاتتىعۋى ءتيىس ءالنۇر تورگە 1994 جىلى قىتايعا قايتىپ كەتەدى. وعان سەبەپ، سول جىلى گرەك-ريم كۇەسىنەن جاستار اراسىنداعى جۇڭگو بىرىنشىلىگىنە بارىپ، جەڭىپ قويعانى. قازاق پالۋانىنىڭ قارىم-قابىلەتىن بايقاعان شىڭجاڭنىڭ سپورت سالاسىن باسقارۋشىلار سونداي شەشىمگە كەلەدى.
كوپ ۇزاماي 1996 جىلى قىركۇيەك ايىندا ءالنۇر تورگە گرەك-ريم كۇرەسىنەن جۇڭگو قۇراماسىنا قابىلدانادى. بىرنەشە رەت جۇڭگو بىرىنشىلىگىن جەڭىپ الىپ، بۇكىل قىتايلىق سپارتاكيادادا 2001 جىلى 3-ورىن يەلەنگەن ءالنۇر تورگە سول جىلى موڭعوليا استاناسى ۇلان-باتىردا وتكەن ازيا چەمپيوناتىنا بارىپ، 2-ورىن الادى. وسىدان كەيىن ءالنۇر اعامىز ءتۇرلى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق جارىستاردان جۇلدەسىز قايتقان ەمەس، ال، جۇڭگو ىشىلىك بىرىنشىلىكتەردە ءوز سالماعىنان الدىنا جان سالمادى. ءسويتىپ جۇرگەندە افينا وليمپياداسىنا دايىندىق تا باستالىپ كەتتى...
«مەن كىلەمگە شىعاتىن 57 كەلى سالماقتا ول كەزدە 4 مىقتى پالۋان بولدىق. ءوزىم افيناعا باراتىنىمدى 20 كۇن قالعاندا عانا ءبىلدىم. الايدا، دايىندىعىمىز ەرەكشە جاعدايدا ءوتتى. الگى تورتەۋىمىز بىر-بىرىمىزدەن قالىسپاي جاتتىقتىق. مەن ون شاقىرىم جۇگىرسەم، الگىلەر دە قالىسپاي ون بەس شاقىرىم جۇگىرىپ دەگەندەي (كۇلەدى..). ءسويتىپ، اللا قالاپ، وليمپياداعا بارۋ باقىتى ماعان بۇيىردى»، - دەيدى ول.
«وليمپيادا ول سپورتتىق ءومىردىڭ شىڭى عوي. وندا باسقا تالاپتار، باسقا جاعدايلار. افينادا العاشقى كەزدەسۋىمدە نەمىس پالۋانىن 3:1 ەسەبىمەن جەڭىپ، ەكىنشى كەزدەسۋىمدە رەسەيلىك پالۋاننان 3:2 ەسەبىمەن جەڭىلدىم. ءوزىم ءبىرشاما وكىنگەنىممەن مۇنداي اۋقىمداعى جارىسقا العاش قاتىسقاندىقتان جەتەكشىلەرىم بۇعان كوڭىل تولماستىق تانىتپادى. ءارى جۇڭگو ىشىلىك ىرىكتەۋدەن وتكەنىمنىڭ ءوزى ءبىر جەڭىس ەدى»،- دەيدى ءالنۇر اعانىڭ ءوزى. «وليمپيادا قارساڭىندا كۇرەس مەكتەبى قالىپتاسقان قازاقستانعا كەلىپ بىرنەشە اي جاتتىعۋ مۇمكىندىگى بولعاندا ناتيجە دە باسقاشا بولار ما ەدى؟» دەگەن دە وكىنىشىن جاسىرمايدى.
پالۋان افينى وليمپياداسىندا جۇڭگو قۇراماسى ۇزدىك ۇشتىككە ىلىنبەگەنىن، ءبىرىنشى ورىندى كورەيا، ەكىنشى ورىندى كۋبا، ءۇشىنشى ورىندا رەسەي سپورتشىلارى يەلەنگەنىن ايتادى.
وليمپيادادان سوڭ ءالنۇر تورگە ەكى جىل كۇرەسىپ ءجۇرىپ، كەيىن باپكەرلىككە اۋىسقان. جاتتىقتىرۋشى رەتىندە ءوزىن سىناپ جۇرگەنىنە دە بيىل ون جىل بولىپتى. ءقازىر شىڭجاڭ پالۋاندار كومانداسىن باپتايدى جانە جۇڭگو قۇراماسىنىڭ باپكەرى بولىپ ەڭبەك ەتۋدە.
«شىڭجاڭ قۇراماسىندا ءقازىر 60-تان استام پالۋان جاتتىعادى. دەنى 1994 جىلى تۋعان جىگىتتەر. جاستار. سول سەبەپتى ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. قىتايدىڭ جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىكتەرىنەن، جۇڭگو چەمپيوناتىنان، ازيا چەمپيوناتتارىنان جۇلدەمەن ورالىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم بار»، - دەيدى باپكەر. جۇڭگو مەملەكەتىنىڭ سپورتقا، ونىڭ ىشىندەگى بۇقارالىق سپورتقا دەن قويىپ وتىرعانىنا دا نازار اۋدارتادى باپكەر.
«قىتايدى بىلەسىزدەر، وتە ەڭبەكقور حالىق. جانە ىسىنە ادال، قولىنان ءىس كەلەتىن ادامداردى ەشقاشان كەۋدەسىنەن قاقپايدى، اياعىنان شالمايدى. جۇڭگو سوڭعى جىلدارى وزدەرىندە كەنجەلەگەن سپورت تۇرلەرىنە شەتەلدەردەن ماماندار تارتا باستادى. شەتتەن عانا ەمەس، ءوز ەلدەرىنىڭ ىشىندە جۇرگەن تالانتتى مامانداردى دا نازاردان تىس قالدىرمادى. سول ەل ىشىنەن ىزدەگەن مامانداردىڭ ءبىرى رەتىندە مەنى دە شاقىردى. شاقىرعان سوڭ ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا كىرىسىپ كەتتىم. ءقازىر قىتايدىڭ گرەك-ريم كۇرەسىنە ۇلەس قوسىپ جاتقانىما بەس جىلدان اسىپ بارادى. جامان ەمەس، بار بىلگەنىمدى بالۋاندارعا ۇيرەتىپ جاتىرمىن. مىنەكي، ناتيجەسىن وزدەرىڭىز دە كوردىڭىزدەر»، - دەيدى ول.
حالىقارالىق بەلدەسۋلەرگە سان قاتىسقان، ءوزى دە شاكىرت تاربيەلەپ، ءتۇرلى جارىستارعا قاتىسىپ جۇرگەن باپكەر قازاقستان سپورتشىلارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە پالۋانداردىڭ دايىندىعىنا زور باعا بەرەتىنىن ايتادى.
«حالىقارالىق جارىستارعا كەلگەندە باۋىرلاردى ءىش تارتىپ تۇراسىڭ. «كىمدەر كەلدى ەكەن؟ كىم قايدا ورنالاستى؟ دايىندىقتارى قالاي ەكەن؟» دەپ الابۇرتىپ جۇرەسىڭ. قازاقستان پالۋاندارى دەنە دايىندىعىمەن قاتار، تەحنيكالىق تۇرعىدان دا كوش ىلگەرى. قازاقستاندا ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاسقان. سپورتشىلاردىڭ جەڭىسكە دەگەن ۇمتىلىسى، بيىك رۋحى ەرەكشە تاڭ قالدىرادى»، - دەپ تاۋەلسىز ەل سپورتشىلارىنىڭ تالاي بيىكتى باعىندىراتىنىنا سەنىم بىلدىرەدى.
سونداي-اق، ءالنۇر تورگە بۇگىندە اعايىندارىنىڭ ءبىرشاماسى اتامەكەنگە ورالعانىن، قازاقستاننىڭ تولىققاندى ازاماتى رەتىندە ەل دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن دە ايتادى. ءالنۇر اعامىز جارى شىنار ءشاپي ەكەۋى ءبىر ۇل، ءبىر قىز تاربيەلەپ وتىر. شىنار جەڭگەمىز بۇگىندە شىڭجاڭ تەليەۆيزياسىندا قىزمەت ەتەدى. 
وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرى ءبىرىنشى اللانىڭ ارقاسى بولسا، ودان كەيىن قاندا بار پالۋاندىق، قازاق رۋحىنىڭ كورىنىسى دەپ بىلەدى.
«جاستايىمىزدان اكەسىز وستىك. ءبىز ءۇش ۇل، ءۇش قىزبىز ۇيدە. سول ءۇش ۇلدىڭ ۇشەۋى دە پالۋاندىعىمەن اتى شىقتى. ۇشەۋمىز دە كۇرەستەن سپورت شەبەرىمىز. ءبىزدىڭ مۇنداي دەڭگەيگە جەتۋىمىزدە انامىز كۇلسارا توقتىباقتىڭ ەرەن ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋ زور ايىپ بولار ەدى. مەنىڭ ءوزىمدى وقىتۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتتى. قازاقستانعا كەلىپ ءۇش جىل وقىعانىمدا وقۋعا قاجەت 7500 ءيۋاننىڭ بەس مىڭىن مەملەكەت تولەسە، قالعان بولىگىن انام تولەدى. بۇل سول كەزدەگى ەسەپپەن اجەپتاۋىر قاراجات. وسى كۇنى كۇرەستەن ءبىر جەتىستىككە جەتتىم دەسەم – ول انامنىڭ ءۇمىتىن اقتاعانىم، ەڭبەگىن ەش ەتپەگەنىم»، - دەيدى.
PS.: الداعى ريو وليمپياداسىنا ازيا ەلدەرىنەن باراتىن پالۋاندار اراسىنداعى جولدامالار استاناداعى «داۋلەت» سپورت كەشەنىندە ساراپقا سالىنعان بولاتىن. وندا قازاقستان پالۋاندارى ەركىن كۇرەستەن – 4، گرەك-ريمنەن – 1، ايەلدەر كۇرەسىنەن – 4، جالپى 9 جولدامانى جەڭىپ الدى.
ازيانىڭ 30-عا جۋىق ەلىنەن كەلگەن 168 بالۋاننىڭ ىشىنەن جەڭىپ العان جولادامار سانى بويىنشا جۇڭگو قۇراماسى ەكىنشى ورىن يەلەندى. ىرىكتەۋدە جۇڭگو قۇراماسى ەركىن كۇرەستەن -1، ايەلدەر كۇرەسىنەن -1، ال گرەك-ريم كۇرەسىنەن 3 بىردەي جولداماعا قول جەتكىزدى.
ازىرلەگەن: جومارت ابدوللا ۇلى
